महाभारत · अध्याय 12.174
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.174.1
अतिक्रामति कालेऽस्मिन्सर्वभूतक्षयावहे ।
किं श्रेयः प्रतिपद्येत तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १२.१७४.१ ॥
सर्व भूतांचा क्षय करणारा हा काळ सरत असता मनुष्याने कोणते श्रेय मिळवावे? हे पितामहा, ते मला सांगा.
12.174.2
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
पितुः पुत्रेण संवादं तं निबोध युधिष्ठिर ॥ १२.१७४.२ ॥
याबाबतही लोक हा प्राचीन इतिहास सांगतात — पिता आणि पुत्र यांचा तो संवाद. हे युधिष्ठिरा, तो जाणून घे.
12.174.3
द्विजातेः कस्यचित्पार्थ स्वाध्यायनिरतस्य वै ।
बभूव पुत्रो मेधावी मेधावीनाम नामतः ॥ १२.१७४.३ ॥
हे पार्था, स्वाध्यायात मग्न असलेल्या एका द्विजाला मेधावी नावाचा बुद्धिमान पुत्र झाला.
12.174.4
सोऽब्रवीत्पितरं पुत्रः स्वाध्यायकरणे रतम् ।
मोक्षधर्मार्थकुशलो लोकतन्त्रविचक्षणः ॥ १२.१७४.४ ॥
मोक्ष, धर्म आणि अर्थ यांत कुशल व लोकव्यवहारात निपुण असलेला तो पुत्र स्वाध्यायात मग्न असलेल्या पित्याला म्हणाला.
12.174.5
धीरः किंस्वित्तात कुर्यात्प्रजानन् ।
क्षिप्रं ह्यायुर्भ्रश्यते मानवानाम्।
पितस्तदाचक्ष्व यथार्थयोगं ।
ममानुपूर्व्या येन धर्मं चरेयम् ॥ १२.१७४.५ ॥
हे तात, धीर पुरुषाने जाणून काय करावे? मनुष्यांचे आयुष्य लवकर संपते. हे पित्या, योग्य उपाय क्रमाने मला सांगा, ज्यायोगे मी धर्माचरण करू शकेन.
12.174.6
वेदानधीत्य ब्रह्मचर्येण पुत्र ।
पुत्रानिच्छेत्पावनार्थं पितृणाम्।
अग्नीनाधाय विधिवच्चेष्टयज्ञो ।
वनं प्रविश्याथ मुनिर्बुभूषेत् ॥ १२.१७४.६ ॥
वेदाध्ययन करून, ब्रह्मचर्याने, पितरांच्या पवित्रतेसाठी पुत्रांची इच्छा करावी. विधिपूर्वक अग्नी स्थापून व यज्ञ करून, मग वनात प्रवेश करून मुनी होण्याची इच्छा करावी.
12.174.7
एवमभ्याहते लोके समन्तात्परिवारिते ।
अमोघासु पतन्तीषु किं धीर इव भाषसे ॥ १२.१७४.७ ॥
असे जग सर्व बाजूंनी आघात पावलेले व वेढलेले असताना, अमोघ (दिवस) पडत असताना, हे धीरा, तू असे का बोलतोस?
12.174.8
कथमभ्याहतो लोकः केन वा परिवारितः ।
अमोघाः काः पतन्तीह किंनु भीषयसीव माम् ॥ १२.१७४.८ ॥
जग कसे आघात पावले, कशाने वेढले गेले? येथे कोणते अमोघ (दिवस) पडत आहेत? तू मला का घाबरवतोस?
12.174.9
मृत्युनाभ्याहतो लोको जरया परिवारितः ।
अहोरात्राः पतन्त्येते ननु कस्मान्न बुध्यसे।
अमोघा रात्रयश्चापि नित्यमायान्ति यान्ति च ॥ १२.१७४.९ ॥
जग मृत्यूने आघात पावलेले, म्हातारपणाने वेढलेले आहे. हे दिवस-रात्र पडत आहेत—तू का समजत नाहीस? अमोघ रात्रीही सतत येतात आणि जातात.
12.174.10
यथाऽहमेतज्जानामि न मृत्युस्तिष्ठतीति ह ।
सोऽहं कथं प्रतीक्षिष्ये जालेनेवावृतश्चरन् ॥ १२.१७४.१० ॥
मृत्यू थांबत नाही हे मला माहीत आहे, तर जाळ्यात अडकलेल्यासारखा फिरणारा मी कशी वाट पाहू?
12.174.11
रात्र्यांरात्र्यां व्यतीतायामायुरल्पतरं यदा ।
तदैव बन्ध्यं दिवसमिति विन्द्याद्विचक्षणः ॥ १२.१७४.११ ॥
प्रत्येक रात्र सरताना आयुष्य आणखी कमी होते; तेव्हा विचक्षणाने तो दिवस निष्फळ समजावा.
12.174.12
गाधोदके मत्स्य इव सुखं विन्देत कस्तदा ।
अनवाप्तेषु कामेषु मृत्युरभ्योति मानवम् ॥ १२.१७४.१२ ॥
उथळ पाण्यातील माशाप्रमाणे तेव्हा कोणाला सुख मिळेल? इच्छा अपूर्ण असतानाच मृत्यू माणसाजवळ येतो.
12.174.13
पुष्पाणीव विचिन्वन्तमन्यत्र गतमानसम् ।
वृकीवोरणमासाद्य मृत्युरादाय गच्छति ॥ १२.१७४.१३ ॥
फुले वेचताना ज्याचे मन दुसरीकडे असते, त्याला मृत्यू, जसा लांडगा मेंढ्याजवळ जाऊन तिला उचलून नेतो, तसा घेऊन जातो.
12.174.14
अद्यैव कुरु यच्छ्रेयो मा त्वां कालोऽत्यगादयम् ।
अकृतेष्वेव कार्येषु मृत्युर्वै संप्रकर्षति ॥ १२.१७४.१४ ॥
जे श्रेयस्कर आहे ते आजच कर; हा काळ तुझ्यावरून निघून जाऊ नये. कामे अपूर्ण असतानाच मृत्यू ओढून नेतो.
12.174.15
श्वः कार्यमद्य कुर्वीत पूर्वाह्णे चापराह्णिकम् ।
नहि प्रतीक्षते मृत्युः कृतमस्य न वा कृतम् ॥ १२.१७४.१५ ॥
उद्याचे काम आजच करावे, आणि दुपारचे काम सकाळीच करावे. मृत्यू त्याचे काम झाले की नाही याची वाट पाहत नाही.
12.174.16
को हि जानाति कस्याद्य मृत्युकालो भविष्यति ।
युवैव धर्मशीलः स्यादनित्यं खलु जीवितम्।
कृते धर्मे भवेत्कीर्तिरिह प्रेत्य च वै सुखम् ॥ १२.१७४.१६ ॥
आज कोणाचा मृत्यूकाळ येईल हे कोणाला ठाऊक? म्हणून तरुणपणीच धर्मशील व्हावे; जीवन खरोखर अनित्य आहे. धर्म केल्यास या लोकी कीर्ती आणि परलोकी सुख मिळते.
12.174.17
मोहेन हि समाविष्टः पुत्रदारार्थमुद्यतः ।
कृत्वा कार्यमकार्यं वा पुष्टिमेषां प्रयच्छति ॥ १२.१७४.१७ ॥
मोहाने ग्रासलेला, पुत्र आणि पत्नीसाठी प्रयत्न करणारा माणूस कर्तव्य असो वा अकर्तव्य, त्यांच्या पोषणासाठीच ते करतो.
12.174.18
तं पुत्रपशुसंपन्नं व्यासक्तमनसं नरम् ।
सुप्तं व्याघ्रो मृगमिव मृत्युरादाय गच्छति ॥ १२.१७४.१८ ॥
पुत्र आणि पशुधनाने संपन्न, मन आसक्त असलेल्या त्या माणसाला, झोपलेल्या हरणाला वाघ नेतो तसे, मृत्यू पकडून नेतो.
12.174.19
संचिन्वानकमेवैनं कामानामवितृप्तकम् ।
व्याघ्रः पशुमिवादाय मृत्युरादाय गच्छति ॥ १२.१७४.१९ ॥
कामनांचा संचय करणाऱ्या, कधीही तृप्त न होणाऱ्या या माणसाला, वाघ जसा पशूला पकडून नेतो तसे मृत्यू पकडून नेतो.
12.174.20
इदं कृतमिदं कार्यमिदमन्यत्कृताकृतम् ।
एवमीहासुखासक्तं कृतान्तः कुरुते वशे ॥ १२.१७४.२० ॥
हे केले, हे करायचे आहे, हे दुसरे — केलेले आणि न केलेले; अशा प्रकारे प्रयत्नात आणि दुःखात आसक्त असलेल्याला कृतांत आपल्या वशात आणतो.
12.174.21
कृतानां फलमप्राप्तं कर्मणां कर्मसंज्ञितम् ।
क्षेत्रापणगृहासक्तं मृत्युरादाय गच्छति ॥ १२.१७४.२१ ॥
केलेल्या कर्मांचे फळ अजून मिळालेले नाही, कर्म या नावाने ओळखले जाणारे — शेत, बाजार, घर यात आसक्त असलेल्याला मृत्यू पकडून नेतो.
12.174.22
दुर्बलं बलवन्तं च शूरं भीरुं जडं कविम् ।
अप्राप्तं सर्वकामार्थान्मृत्युरादाय गच्छति ॥ १२.१७४.२२ ॥
दुर्बल आणि बलवान, शूर आणि भित्रा, मूर्ख आणि ज्ञानी — सर्व इच्छित वस्तू न मिळवलेल्यांना मृत्यू पकडून नेतो.
12.174.23
नृत्युर्जरा च व्याधिश्च दुःखं चानेककारणम् ।
अनुषक्तं यदा देहे किं स्वस्थ इव तिष्ठसि ॥ १२.१७४.२३ ॥
मृत्यू, म्हातारपण, रोग आणि अनेक कारणांचे दुःख — हे शरीराला चिकटलेले असताना तू का निरोगी असल्यासारखा उभा आहेस?
12.174.24
जातमेवान्तकोऽन्ताय जरा चान्वेति देहिनम् ।
अनुषक्ता द्वयेनैते भावाः स्थावरजङ्गमाः ॥ १२.१७४.२४ ॥
जन्मताच अंत करणारा मृत्यू अंतासाठी येतो, म्हातारपणही देहधारीच्या मागे येते; या दोन्हींना चिकटलेले स्थावर व जंगम सर्व प्राणी.
12.174.25
अत्योर्वा मुखमेतद्वै या ग्रामे वसतो रतिः ।
वानामेष वै गोष्ठो यदरण्यमिति श्रुतिः ॥ १२.१७४.२५ ॥
गावात राहणाऱ्याची जी आसक्ती, तेच याचे तोंड आहे; अरण्य हाच वनचरांचा गोठा आहे, असे श्रुती सांगते.
12.174.26
तेबन्धनी रज्जुरेषा या ग्रामे वसतो रवि ।
छेत्त्वेता सुकृतो यान्ति नैनां छिन्दन्ति दुष्कृतः ॥ १२.१७४.२६ ॥
गावात राहणाऱ्याची जी आसक्ती, ती बांधणारी ही दोरी आहे; ही तोडून सुकृत लोक जातात, दुष्कृत लोक हिला तोडू शकत नाहीत.
12.174.27
हिंसयति यो जन्तून्मनोवाक्कायहेतुभिः ।
जीवितार्थापनयनैः प्राणिभिर्न स हिंस्यते ॥ १२.१७४.२७ ॥
मन, वाणी आणि शरीर यांच्या कारणांनी जो प्राण्यांना हिंसा करतो, तो जीवन व धन हिरावून घेणाऱ्या प्राण्यांकडून हिंसिला जात नाही.
12.174.28
न मृत्युसेनामायान्तीं जातु कश्चित्प्रबाधते ।
ऋते सत्यमसत्त्याज्यं सत्ये ह्यमृतमाश्रितम् ॥ १२.१७४.२८ ॥
मृत्यूची सेना येत असताना सत्याशिवाय कोणीही तिला रोखू शकत नाही; असत्य त्याज्य आहे, कारण अमृत सत्यातच आश्रित आहे.
12.174.29
तस्मात्सत्यव्रताचारः सत्ययोगपरायणः ।
सत्यागमः सदा दान्तः सत्येनैवान्तकं जयेत् ॥ १२.१७४.२९ ॥
म्हणून सत्यव्रती आचार असलेला, सत्ययोगात तत्पर, सत्य शास्त्रज्ञान असलेला, सदा संयमी माणसाने सत्यानेच मृत्यूवर विजय मिळवावा.
12.174.30
अमृतं चैव मृत्युश्च द्वयं देहे प्रतिष्ठितम् ।
मृत्युरापद्यते मोहात्सत्येनापद्यतेऽमृतम् ॥ १२.१७४.३० ॥
अमृत आणि मृत्यू हे दोन्ही देहात प्रतिष्ठित आहेत; मोहाने मृत्यू प्राप्त होतो, सत्याने अमृत प्राप्त होते.
12.174.31
सोऽहं ह्यहिंस्रः सत्यार्थी कामक्रोधबहिष्कृतः ।
समदुःखसुखः क्षेमी मृत्युंहास्याम्यमर्त्यवत् ॥ १२.१७४.३१ ॥
मी अहिंसक, सत्याचा अभिलाषी, काम-क्रोधांपासून मुक्त, सुखदुःखात समान, कल्याणेच्छु आहे; अमराप्रमाणे मी मृत्यूचा त्याग करीन.
12.174.32
शान्तियज्ञरतो दान्तो ब्रह्मयज्ञे स्थितो मुनिः ।
वाङ्भनः कर्मयज्ञश्च भविष्याम्युदगायने ॥ १२.१७४.३२ ॥
शांतियज्ञात रत, संयमी, ब्रह्मयज्ञात स्थित मुनी होऊन, वाणी-मन-कर्माचा यज्ञ करून मी उत्तरायणात होईन.
12.174.33
पशुयज्ञैः कथं हिंस्रैर्मादृशो चष्टुमर्हति ।
अन्तवद्भिरिव प्राज्ञः क्षेत्रयज्ञैः पिशाचवत् ॥ १२.१७४.३३ ॥
हिंसक पशुयज्ञांनी माझ्यासारखा कसा स्तुतीस पात्र ठरेल? प्राज्ञ पुरुष नश्वर क्षेत्रयज्ञांपासून पिशाचाप्रमाणे दूर राहतो.
12.174.34
यस्य वाङ्भनसी स्यातां सम्यक्प्रणिहिते सदा ।
तपस्त्यागश्च सत्यं च स वै सर्वमवाप्नुयात् ॥ १२.१७४.३४ ॥
ज्याची वाणी आणि मन सदैव नीट एकाग्र असतात, ज्याच्याकडे तप, त्याग आणि सत्य आहे, तोच सर्वकाही प्राप्त करतो.
12.174.35
नास्ति विद्यासमं चक्षुर्नास्ति सत्यसमं तपः ।
नास्ति रागसमंदुःखं नास्ति त्यागसमं सुखम् ॥ १२.१७४.३५ ॥
विद्येसारखा डोळा नाही, सत्यासारखे तप नाही; रागासारखे दुःख नाही, त्यागासारखे सुख नाही.
12.174.36
आत्मन्येवात्मना जात आत्मनिष्ठोऽप्रजोपि वा ।
आत्मन्येव भविष्यामि न मां तारयति प्रजा ॥ १२.१७४.३६ ॥
आत्म्यातूनच आत्म्यात जन्मलेला, आत्मनिष्ठ, अपत्यहीन असूनही मी आत्म्यातच राहीन; संतती मला तारणार नाही.
12.174.37
नैतादृशं ब्राह्मणस्यास्ति वित्तं ।
यथैकता समता सत्यता च।
शीलं स्थितिर्दण्डनिधानमार्जवं ।
ततस्ततश्चोपरभः क्रियाभ्यः ॥ १२.१७४.३७ ॥
ब्राह्मणाजवळ असे धन दुसरे नाही — एकता, समता, सत्यता, शील, स्थैर्य, दंडत्याग, सरलता, आणि मग कर्मांपासून विरक्ती.
12.174.38
किं ते धनैर्बान्धवैर्वापि किं ते ।
किं ते दारैर्ब्राह्मण यो मरिष्यसि।
आत्मानमन्विच्छ गुहां प्रविष्टं ।
पितामहास्ते क्व गताः पिता च ॥ १२.१७४.३८ ॥
तुला धनाने काय, बांधवांनी काय, पत्नींनीही काय? हे ब्राह्मणा, तू मरणार आहेस. गुहेत प्रविष्ट झालेल्या आत्म्याचा शोध घे. तुझे पितामह कुठे गेले, आणि तुझे वडीलही?
12.174.39
पुत्रस्यैतद्वचः श्रुत्वा यथाऽकार्षीत्पिता नृप ।
तथा त्वमपि वर्तस्व सत्यधर्मपरायणः ॥ १२.१७४.३९ ॥
हे राजा, पुत्राचे हे वचन ऐकून वडिलांनी जसे केले, तसेच तूही सत्य आणि धर्मात निष्ठ राहून वाग.