મહાભારત · અધ્યાય 12.176
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.176.1
ईहमानः समारम्भान्यदि नासादयेद्धनम् ।
धनतृष्णाभिभूतश्च किं कुर्वन्सुखमाप्नुयात् ॥ १२.१७६.१ ॥
ધન મેળવવાના પ્રયત્નો છતાં જો કોઈને ધન ન મળે અને ધનતૃષ્ણાથી તે અભિભૂત થાય, તો તે શું કરે તો સુખ પામે?
12.176.2
सर्वसाम्यमनायासः सत्यवाक्यं च भारत ।
निर्वेदश्चाविधित्सा च यस्य स्यात्स सखी नरः ॥ १२.१७६.२ ॥
હે ભારત, જેનામાં સર્વ પ્રત્યે સમભાવ, અનાયાસ, સત્યવચન, વૈરાગ્ય અને કર્મની ઇચ્છાનો અભાવ હોય, તે મનુષ્ય જ મિત્ર છે.
12.176.3
एतान्येव पदान्याहुः पञ्च वृद्धाः प्रशान्तये ।
एष स्वर्गश्च धर्मश्च सुखं चानुत्तमं सताम् ॥ १२.१७६.३ ॥
વૃદ્ધજનો શાંતિ માટે આ પાંચ પદોને જ કહે છે. આ જ સ્વર્ગ છે, આ જ ધર્મ છે, અને સજ્જનોનું આ જ શ્રેષ્ઠ સુખ છે.
12.176.4
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
निर्वेदान्मङ्किना गीतं तन्निबोध युधिष्ठिर ॥ १२.१७६.४ ॥
અહીં પણ લોકો આ પ્રાચીન ઇતિહાસ કહે છે, જે વૈરાગ્યથી મંકિએ ગાયો હતો. હે યુધિષ્ઠિર, તે સાંભળો.
12.176.5
ईहमानो धनं मङ्किर्भग्नेहश्च पुनः पुनः ।
केनचिद्धनलेशेन क्रीतवान्दम्यगोयुगम् ॥ १२.१७६.५ ॥
મંકિ ધન માટે વારંવાર પ્રયત્ન કરતો હતો; તેના પ્રયત્નો વારંવાર નિષ્ફળ જતા હતા. અંતે થોડા ધનથી તેણે કામ લેવા યોગ્ય બળદોની એક જોડી ખરીદી.
12.176.6
सुसंबद्धौ तु तौ दम्यौ दमनायाभिनिःसृतौ ।
आसीनमुष्ट्रं मध्येन सहसैवाभ्यधावताम् ॥ १२.१७६.६ ॥
સારી રીતે જોડાયેલા તે બંને કાબૂમાં લાવેલા બળદો કાબૂમાં લેવાય એ માટે નીકળ્યા હતા. પણ તેઓ બેઠેલા ઊંટ પર વચ્ચેથી અચાનક ધસી ગયા.
12.176.7
तयोः संप्राप्तयोरुष्ट्रः स्कन्धदेशममर्पणः ।
उत्थायोत्क्षिप्य तौ दम्यौ पससार महाजवः ॥ १२.१७६.७ ॥
તેઓ બંને નજીક આવતાં જ એ ઊંટ અસહિષ્ણુ થઈ ઊભું થયું, ખભાના ભાગ પર બંને બળદોને ઉછાળીને અતિ વેગથી દોડી ગયું.
12.176.8
ह्रियमाणौ तु तौ दम्यौ तेनोष्ट्रेण प्रमाथिना ।
प्रियमाणौ च संप्रेक्ष्य मङ्किस्तत्राब्रवीदिदम् ॥ १२.१७६.८ ॥
એ વિનાશક ઊંટ દ્વારા ખેંચાઈ જતા એ બંને બળદોને મરતા જોઈને મંકિએ ત્યાં આ કહ્યું.
12.176.9
न जात्वविहितं शक्यं दक्षेणाषीहितुं धनम् ।
युक्तेन श्रद्धया सम्यगीहां समनुतिष्ठता ॥ १२.१७६.९ ॥
કુશળ માણસ પણ વિધાન વિનાનું ધન કદી મેળવી શકતો નથી; શ્રદ્ધા અને સંયમથી સારી રીતે પ્રયત્ન કરનારને પણ એમ જ.
12.176.10
पूर्वमर्यैर्विहीनस्य युक्तस्याप्युतिष्ठतः ।
इमं पश्यत संगत्या मम दैवमुपप्लवम् ॥ १२.१७६.१० ॥
પહેલેથી જ પોતાના હકના ભાગથી વંચિત, સંયમથી પ્રયત્ન કરતા મારા પર આવેલી આ દૈવી આપત્તિ ઘટનાક્રમમાં જુઓ.
12.176.11
उद्यम्योद्यम्य मे दम्यौ विषमेणैव गच्छतः ।
उत्क्षिप्य काकतालीयमुन्माथेनेव जम्बुकः ॥ १२.१७६.११ ॥
મારા એ બે બળદોને વારંવાર ઉપાડીને ઊબડખાબડ માર્ગે લઈ જતાં, કાગડો અને તાડફળના યોગાયોગની જેમ, શિયાળે હલાવ્યું હોય તેમ તેમને ઉપર ઉછાળ્યા.
12.176.12
मणीवोष्ट्रस्य लम्वेते प्रियौ वत्सतरौ मम ।
शुद्वं हि दैवमेवेदं हठे नैवास्ति पौरुषम् ॥ १२.१७६.१२ ॥
ઊંટના ગળામાં મણિઓની જેમ મારા પ્રિય બે નાના બળદ લટકી રહ્યા છે; આ તો શુદ્ધ દૈવ જ છે, હઠમાં પૌરુષ નથી.
12.176.13
यदि वाऽप्युपपद्येत पौरुषं नाम कर्हिचित् ।
अन्विष्यमाणं तदपि दैवमेवावतिष्ठते ॥ १२.१७६.१३ ॥
જો ક્યારેક પુરુષાર્થ પ્રાપ્ત થાય, તો પણ તેની શોધ કરતાં તે દૈવ જ રહે છે.
12.176.14
तस्मान्निर्वेद एवेह गन्तव्यः सुखभीप्सता ।
सुखं स्वपिति निर्विण्णो निराशश्चार्थसाधने ॥ १२.१७६.१४ ॥
તેથી સુખ ઇચ્છનારે અહીં વૈરાગ્ય જ પામવો જોઈએ; વિરક્ત અને કાર્યસાધનમાં આશા વિનાનો માણસ સુખે ઊંઘે છે.
12.176.15
अहो सम्यक्शुकेनोक्तं सर्वतः परिमुच्यता ।
प्रतिष्ठता महारण्यं जनकस्य निवेशनात् ॥ १२.१७६.१५ ॥
અહો! શુકે યોગ્ય જ કહ્યું; જે સર્વ રીતે મુક્ત થવા ઇચ્છે છે, તે જનકના નિવાસમાંથી મહાઅરણ્ય તરફ જાય છે.
12.176.16
यः कामानाप्नुयात्सर्वान्यश्चैतान्केवलांस्त्यजेत् ।
प्रापणात्सर्वकामानां परित्यागो विशिष्यते ॥ १२.१७६.१६ ॥
જે સર્વ કામનાઓ પામે, અને જે કેવળ તેમનો ત્યાગ કરે; સર્વ કામનાઓ પામવા કરતાં તેમનો ત્યાગ શ્રેષ્ઠ છે.
12.176.17
नान्तं सर्वविधित्सानां गतपूर्वोऽस्ति कश्चन ।
शरीरे जीविते चैव तृष्णा मर्त्यस्य वर्धते ॥ १२.१७६.१७ ॥
સર્વ કરવાની ઇચ્છાવાળાઓનો અંત કોઈએ પૂર્વે પામ્યો નથી; શરીરમાં અને જીવનમાં મનુષ્યની તૃષ્ણા વધે છે.
12.176.18
निवर्तस्य विधित्साभ्यः शाम्य निर्विद्य कामुक ।
असकृच्चासि निकृतो न च निर्विद्यसे मनः ॥ १२.१७६.१८ ॥
કાર્ય કરવાની ઇચ્છાથી પાછો ફર; શાંત થા, વૈરાગ્ય પામીને, હે કામી! તું વારંવાર ઘાયલ થયો છે, છતાં તારું મન વિરક્ત થતું નથી.
12.176.19
यदि नाहं विनाश्यस्ते यद्येवं रमसे मया ।
मा मां योजय लोभेन वृथाऽत्वं वित्तकामुक ॥ १२.१७६.१९ ॥
જો હું તારા વડે નાશ પામવા યોગ્ય ન હોઉં, અને જો તું મારામાં આ રીતે રમે છે, તો લોભથી મને જોડીશ નહીં; હે ધનકામુક, તું વ્યર્થ આમ કરે છે.
12.176.20
संचितं संचितं द्रव्यं नष्टं तव पुनः पुनः ।
कदा तां मोक्ष्यसे मूढ धनेहां धनकामुक ॥ १२.१७६.२० ॥
તેં વારંવાર સંચિત કરેલું ધન વારંવાર નષ્ટ થયું; હે મૂઢ, ધનકામુક, તે ધનની ઇચ્છા તું ક્યારે છોડીશ?
12.176.21
अहो नु मम बालिश्यं योऽहं क्रीडनकस्तव ।
क्लेशैर्नानाविधैर्नित्यं संयोजयसि निर्घृणः।
किं नैवं जातु पुरुषः परेषां प्रेष्यतामियात् ॥ १२.१७६.२१ ॥
અરેરે, મારી આ બાલિશતા! હું તારું રમકડું બન્યો; હે નિર્દય, તું મને હંમેશાં અનેક પ્રકારના ક્લેશોમાં જોડે છે. શું માણસ આ રીતે ક્યારેય બીજાની દાસતામાં જતો નથી?
12.176.22
न पूर्वे नापरे जातु कामानामन्तमाप्नुवन् ।
त्यक्त्वा सर्वसमारम्भान्प्रतिबुद्धोऽस्मि जागृमि ॥ १२.१७६.२२ ॥
પૂર્વજો કે પછીના કોઈ પણ કદી કામનાઓનો અંત પામ્યા નથી. સર્વ પ્રયત્નોનો ત્યાગ કરીને હું જાગૃત થયો છું; હું જાગું છું.
12.176.23
नूनं मे हृदयं कामं वज्रसारमयं दृढम् ।
यदनर्थशताविष्टं शतधा न विदीर्यते ॥ १२.१७६.२३ ॥
ચોક્કસ મારું હૃદય, જે કામનાથી ભરેલું, વજ્રના સારથી બનેલું અને દૃઢ છે; સેંકડો અનર્થોથી ઘેરાયેલું હોવા છતાં તે સો ટુકડામાં ફાટતું નથી.
12.176.24
त्यजामि काम त्वां चैव यच्च किंचित्प्रियं तव ।
तवाहं प्रियमन्विच्छन्नात्मन्युपलभे सुखम् ॥ १२.१७६.२४ ॥
હું કામનાનો ત્યાગ કરું છું, તને પણ ત્યજું છું, અને તને જે કંઈ પ્રિય છે તે પણ ત્યજું છું. તારું પ્રિય ઇચ્છતો હોવા છતાં હું મારા અંતરમાં જ સુખ પામું છું.
12.176.25
काम जानामि ते मूलं संकल्पात्किल जायसे ।
न त्वां संकल्पयिष्यामि समूलो नभविष्यसि ॥ १२.१७६.२५ ॥
હે કામ, તારું મૂળ સંકલ્પ છે એ હું જાણું છું; સંકલ્પથી જ તું જન્મે છે. હું તારો સંકલ્પ નહીં કરું, ત્યારે તું મૂળ સહિત નાશ પામીશ.
12.176.26
ईहा धनस्य न सुखा लुब्ध्वा चिन्ता च भूयसी ।
लब्धनाशो यथा मृत्युर्लब्धं भवति वा न वा ॥ १२.१७६.२६ ॥
ધન માટેનો પ્રયત્ન સુખકારક નથી; લોભથી ચિંતા ઘણી વધે છે. મેળવેલાનો નાશ મૃત્યુ સમાન છે; મળે કે ન મળે.
12.176.27
परित्यागे न लभते ततो दुःखतरं नु किम् ।
न च तुष्यति लब्धेन भूय एव च मार्गति ॥ १२.१७६.२७ ॥
ત્યાગ કરીને પણ જે મેળવી શકતો નથી, તેનાથી મોટું દુઃખ શું? જે મળેલામાં સંતોષ પામતો નથી, તે ફરી શોધતો જ રહે છે.
12.176.28
अनुतर्पुल एवार्थः स्वादु गाङ्गभिवोदकम् ।
मद्विलापनमेततु प्रतिबुद्धोऽस्मि संत्यज ॥ १२.१७६.२८ ॥
ધન અતૃપ્તિ આપનારું છે, છતાં ગંગાજળ જેવું મીઠું લાગે છે. આ મારો વિલાપ છે; હું જાગી ગયો છું, આને છોડી દે.
12.176.29
य इमं मामकं देहं भूतग्रामः समाश्रितः ।
स यात्वितो यथाकामं वसतां वा यथासुखम् ॥ १२.१७६.२९ ॥
મારા આ દેહમાં આશ્રય લઈને રહેલો ભૂતસમૂહ ઇચ્છા પ્રમાણે અહીંથી ચાલ્યો જાય; અથવા જ્યાં સુખ હોય ત્યાં વસે.
12.176.30
न युष्मास्विह मे प्रीतिः कामलोभानुसारिषु ।
तस्मादुत्सृज्य वः सर्वान्सत्वमेवाश्रयाम्यहम् ॥ १२.१७६.३० ॥
કામ અને લોભને અનુસરનારા તમારા પર અહીં મારો પ્રેમ નથી. તેથી તમારા સૌને છોડીને હું ફક્ત સત્ત્વનો જ આશ્રય લઉં છું.
12.176.31
सर्व भूतान्यहं देहे पश्यन्मनसि चात्मनः ।
योगे बुद्धिं श्रुते सत्वं मनो ब्रह्मणि धारयन् ॥ १२.१७६.३१ ॥
હું સર્વ પ્રાણીઓને મારા દેહમાં અને મનમાં આત્મારૂપે જોઉં છું. યોગમાં બુદ્ધિને, શાસ્ત્રજ્ઞાનમાં સત્ત્વને, મનને બ્રહ્મમાં સ્થિર કરતો.
12.176.32
विहरिष्याम्यनासक्तः सुखी लोकान्निरामयः ।
यथा मां त्वं पुनर्नैवं दुःखेषु प्रणिधास्यसि ॥ १२.१७६.३२ ॥
અનાસક્ત, સુખી અને રોગરહિત થઈને હું લોકોમાં વિહરીશ; જેથી તું મને ફરી આ દુઃખોમાં નહીં જોડે.
12.176.33
त्वया हि मे प्रणुन्नस्य गतिरन्या न विद्यते ।
तृष्णा शोकश्रमाणां हि त्वं काम प्रभवः सदा ॥ १२.१७६.३३ ॥
તારા વડે પ્રેરિત થયેલા મારી બીજી ગતિ નથી. તૃષ્ણા, શોક અને શ્રમનો સદા ઉદ્ભવ તું જ છે, હે કામ.
12.176.34
धननाशेऽधिकं दुःखं मन्ये सर्वमहत्तरम् ।
ज्ञातयो ह्यवमन्यन्ते मित्राणि च धनाच्च्युतम् ॥ १२.१७६.३४ ॥
ધનના નાશમાં હું અધિક દુઃખ માનું છું, સૌથી મોટું. ધનથી ભ્રષ્ટ થયેલાનો સ્વજનો અને મિત્રો પણ અવમાન કરે છે.
12.176.35
अवज्ञानसहस्रैस्तु दोषाः कष्टतराऽधने ।
धने सुखकला या तु साऽपि दुःखैर्विधीयते ॥ १२.१७६.३५ ॥
નિર્ધનતામાં હજારો અવમાનોને કારણે દોષો વધુ કષ્ટદાયક બને છે; અને ધનમાં રહેલી સુખની કળા પણ દુઃખોથી જ ઘડાય છે.
12.176.36
धनमस्येति पुरुषं पुरो निघ्नन्ति दस्यवः ।
क्लिश्यन्ति विविधैर्दण्डैर्नित्यमुद्वेजयन्ति च ॥ १२.१७६.३६ ॥
'આની પાસે ધન છે' એમ વિચારીને લૂંટારા માણસને આગળથી જ મારી પાડે છે. વિવિધ દંડોથી તેને પીડે છે અને સદા ઉદ્વિગ્ન કરે છે.
12.176.37
धनलोलुपता दुःखमिति बुद्धं चिरान्मया ।
यद्यदालम्बसे कामं तत्तदेवानुरुध्यसे ॥ १२.१७६.३७ ॥
ધનલોલુપતા દુઃખ છે, એ હું ઘણા સમય પછી સમજ્યો. જે જે કામનાને તું વળગી રહે છે, તેનાથી જ તું બંધાય છે.
12.176.38
अतत्त्वज्ञोऽसि बालश्च दुस्तोषोऽपूरणोऽनलः ।
नैव त्वं वेत्थ सुलभं नैव त्वं वेत्थ दुर्लभम् ॥ १२.१७६.३८ ॥
તું તત્ત્વ નથી જાણતો, તું બાળક છે; મુશ્કેલીથી સંતોષાય તેવો, ન ભરાય તેવી અગ્નિ જેવો છે. સુલભ પણ તું નથી જાણતો, દુર્લભ પણ તું નથી જાણતો.
12.176.39
पाताल इव दुष्पूरो मां दुःखैर्योक्तुमिच्छसि ।
नाहमद्य समावेष्टुं शक्यः काम पुनस्त्वया ॥ १२.१७६.३९ ॥
પાતાળ જેવો ભરવો મુશ્કેલ એવો તું, મને દુઃખોથી બાંધવા ઇચ્છે છે. હે કામ, આજે હું ફરી તારાથી ઘેરાવા યોગ્ય નથી.
12.176.40
निर्वेदमहमासाद्य द्रव्यनाशाद्यदृच्छया ।
निवृत्तिं परमां प्राप्य नाद्य कामान्विचिन्तये ॥ १२.१७६.४० ॥
ધનના નાશથી મને યોગાનુયોગે વૈરાગ્ય પ્રાપ્ત થયો; પરમ નિવૃત્તિ પામીને હું આજે કામનાઓનો વિચાર કરતો નથી.
12.176.41
अतिक्लेशान्सहामीह नाहं बुद्ध्याम्यबुद्धिमान् ।
निकृतो धननाशेन शये सर्वाङ्गविज्वरः ॥ १२.१७६.४१ ॥
અહીં હું અતિ ક્લેશ સહન કરું છું; બુદ્ધિહીન હોવાથી હું સમજતો નથી. ધનનાશથી પીડિત છતાં સર્વ અંગોમાં તાવ વિના હું સૂઈ રહ્યો છું.
12.176.42
परित्यजामि काम त्वां हित्वा सर्वं मनोगतम् ।
न त्वं मया पुनः काम नस्योतेनेव रंस्यसे ॥ १२.१७६.४२ ॥
હે કામ, હું તને છોડું છું, મનમાં જે કંઈ છે તે બધું છોડીને. હે કામ, નાકમાં દોરી નાખેલા બળદની જેમ તું ફરી મારાથી આનંદ નહીં પામે.
12.176.43
क्षमिष्ये क्षिपमाणानां न हिंसिष्ये विहिंसितः ।
द्वेष्यमुक्तः प्रियं वक्ष्याम्यनादृत्य तदप्रियम् ॥ १२.१७६.४३ ॥
મારી નિંદા કરનારાઓને હું ક્ષમા કરીશ; પીડિત થવા છતાં હું હિંસા નહીં કરું. દ્વેષથી બોલાયેલું હોવા છતાં તે અપ્રિયને અવગણીને હું પ્રિય જ બોલીશ.
12.176.44
तृप्तः स्वस्थेन्द्रियो नित्यं यथालब्धेन वर्तयन् ।
न सकामं करिष्यामि त्वामहं शत्रुमात्मनः ॥ १२.१७६.४४ ॥
સદા સંતુષ્ટ અને શાંત ઇન્દ્રિયોવાળો રહીને, જે મળે તેના પર જીવન ગુજારતાં, હું મારા જ શત્રુ એવા તને કામના પૂર્ણ કરનારો નહીં બનાવું.
12.176.45
निर्वेदं निर्वृतिं तृप्तिं शान्तिं सत्यं दमं क्षमाम् ।
सर्वभूतदयां चैव विद्धि मां शरणागतम् ॥ १२.१७६.४५ ॥
વૈરાગ્ય, નિર્વૃતિ, તૃપ્તિ, શાંતિ, સત્ય, દમ, ક્ષમા અને સર્વ ભૂતો પ્રત્યે દયા—આ જાણ કે હું શરણાગત છું.
12.176.46
तस्मात्कामश्च लोभश्च तृष्णा कार्पण्यमेव च ।
त्यजन्तु मां प्रतिष्ठन्तं सत्वस्थो ह्यस्मि सांप्रतम् ॥ १२.१७६.४६ ॥
તેથી કામ, લોભ, તૃષ્ણા અને કૃપણતા પણ દૃઢ રહેલા મને છોડી દો; કારણ કે હવે હું સત્ત્વમાં સ્થિત છું.
12.176.47
प्रहाय कामं लोभं च क्रोधं पारुष्यमेव च ।
नाद्य लोभवशं प्राप्तो दुःखं प्राप्स्याम्यनात्मवान् ॥ १२.१७६.४७ ॥
કામ, લોભ, ક્રોધ અને કઠોરતા છોડીને, આજે હું લોભના વશમાં નહીં પડું; નહીંતર આત્મસંયમ વિનાનો હું દુઃખ જ પામીશ.
12.176.48
यद्यस्त्यजति कामानां तत्सुखस्याभिपूर्यते ।
कामस्य वशगो नित्यं दुःखमेव प्रपद्यते ॥ १२.१७६.४८ ॥
જો કોઈ કામનાઓનો ત્યાગ કરે, તો તેને સુખ પરિપૂર્ણ થાય છે; પરંતુ જે સદા કામના વશ રહે છે, તેને દુઃખ જ પ્રાપ્ત થાય છે.
12.176.49
कामानुबन्धं नुदते यत्किंचित्पुरुषो रजः ।
कामक्रोधोद्भवं दुःखमह्रीररतिरेव च ॥ १२.१७६.४९ ॥
કામબંધનને માણસ જે કંઈ પણ દૂર ધકેલે છે, તે કામ-ક્રોધથી ઉત્પન્ન દુઃખ, લજ્જા અને અરતિ પણ એ જ છે.
12.176.50
एष ब्रह्मप्रतिष्ठोऽहं ग्रीष्मे शीतमिव ह्रदम् ।
शाम्यामि परिनिर्वामि सुखमासे च केवलम् ॥ १२.१७६.५० ॥
હું બ્રહ્મમાં સ્થિર છું; ઉનાળામાં ઠંડા સરોવરની જેમ હું શાંત થાઉં છું, સંપૂર્ણ શીતળ થાઉં છું, અને કેવળ સુખમાં બેસું છું.
12.176.51
यच्च कामसुखं लोके यच्च दिव्यं महत्सुखम् ।
तृष्णाक्षयसुखस्यैते नार्हतः षोडशीं कलाम् ॥ १२.१७६.५१ ॥
જગતમાં જે કામસુખ છે અને જે દિવ્ય મહાસુખ છે — એ બંને તૃષ્ણાક્ષયના સુખની સોળમી કળાને પણ યોગ્ય નથી.
12.176.52
आत्मना सप्तमं कामं हत्वा शत्रुमिवोत्तमम् ।
प्राप्यावध्यं ब्रह्मपुरं राजेव च वसाम्यहम् ॥ १२.१७६.५२ ॥
આત્માથી સાતમા કામરૂપી શ્રેષ્ઠ શત્રુને હણીને, અવધ્ય બ્રહ્મપુર પામીને હું રાજાની જેમ વસું છું.
12.176.53
एतां बुद्धिं समास्थाय मङ्किर्निर्वेदमागतः ।
सर्वान्कामान्परित्यज्य प्राप्य ब्रह्म महत्सुखम् ॥ १२.१७६.५३ ॥
આ બુદ્ધિને સારી રીતે અપનાવીને મંકિ વૈરાગ્ય પામ્યો; સર્વ કામનાઓનો ત્યાગ કરીને બ્રહ્મ અને મહાસુખ પામ્યો.
12.176.54
दम्यनाशकृते मङ्किरमृतत्वं किलागमत् ।
अच्छिनत्काममूलं स तेन प्राप परां गतिम् ॥ १२.१७६.५४ ॥
દમ્યનાશ માટે મંકિ ખરેખર અમરત્વ પામ્યો; તેણે કામનું મૂળ કાપ્યું, અને તેથી પરમ ગતિ પામ્યો.
12.176.55
अत्राप्युदाहरन्तीमं श्लोकं मोक्षोपसंहितम् ।
गीतं विदेहराजेन जनकेन प्रशाम्यता ॥ १२.१७६.५५ ॥
અહીં પણ મોક્ષ સાથે જોડાયેલો આ શ્લોક લોકો ટાંકે છે; શાંત થયેલા વિદેહરાજ જનકે તે ગાયો હતો.
12.176.56
अनन्तमिव मे वित्तं यस्य मे नास्ति किंचन ।
मिथिलायां प्रदीप्तायां न मे दह्यति किंचन ॥ १२.१७६.५६ ॥
મારી સંપત્તિ અનંત જેવી છે, છતાં મારું કંઈ નથી; મિથિલા બળતી હોય ત્યારે પણ મારું કશું બળતું નથી.
12.176.57
अत्रैवोदाहरन्तीमं बोध्यस्य पदसंचयम् ।
निर्वेदं प्रति विन्यस्तं तं निबोध युधिष्ठिर ॥ १२.१७६.५७ ॥
અહીં જ લોકો બોધ્યના આ પદસમૂહને ટાંકે છે; તે નિર્વેદ (વૈરાગ્ય) વિષયક છે; યુધિષ્ઠિર, તે સમજી લે.
12.176.58
बोध्यं शान्तमृषिं राजा नाहुषः पर्यपृच्छत ।
निर्वेदाच्छान्तिमापन्नं शास्त्रप्रज्ञानतर्पितम् ॥ १२.१७६.५८ ॥
નહુષનો પુત્ર રાજા, નિર્વેદથી શાંતિ પામેલા અને શાસ્ત્રજ્ઞાનથી તૃપ્ત થયેલા શાંત ઋષિ બોધ્યને પૂછતો થયો.
12.176.59
उपदेशं महाप्राज्ञ शमस्योपदिशस्व मे ।
कां बुद्धिं समनुप्राप्य शान्तश्चरसि निर्वृतः ॥ १२.१७६.५९ ॥
હે મહાપ્રાજ્ઞ, મને શમનો ઉપદેશ આપો; કઈ બુદ્ધિ પામીને તમે શાંત અને તૃપ્ત થઈને વિચરો છો?
12.176.60
उपदेशेन वर्तामि नानुशास्मीह कंचन ।
लक्षणं तस्य वक्ष्येऽहं तत्स्वयं परिमृष्यताम् ॥ १२.१७६.६० ॥
હું ઉપદેશથી જીવું છું; અહીં કોઈને અનુશાસન કરતો નથી; તેનું લક્ષણ હું કહીશ, તમે જ તે વિચારો.
12.176.61
पिङ्गला कुररः सर्पः सारङ्गान्वेषणं वने ।
इषुकारः कुमारी च षडेते गुरवो मम ॥ १२.१७६.६१ ॥
પિંગલા, કુરર પક્ષી, સાપ, વનમાં હરણની શોધ કરનાર, બાણ બનાવનાર અને કુમારી — આ છ મારા ગુરુ છે.
12.176.62
आशा बलवती राजन्नैराश्यं परमं सुखम् ।
आशां निराशां कृत्वा तु सुखं स्वपिति पिङ्गला ॥ १२.१७६.६२ ॥
હે રાજન્, આશા બળવાન છે; નિરાશા એ પરમ સુખ છે. આશાને નિરાશા બનાવીને પિંગલા સુખેથી સૂએ છે.
12.176.63
सामिषं कुररं दृष्ट्वा वध्यमानं निरामिषैः ।
आमिषस्य परित्यागात्कुररः सुखमेधते ॥ १२.१७६.६३ ॥
માંસવાળા કુરર પક્ષીને માંસ વગરના પક્ષીઓ દ્વારા હુમલો થતો જોઈને, માંસ છોડવાથી કુરર સુખે વધે છે.
12.176.64
गृहारम्भो हि दुःखाय न सुखाय कदाचन ।
सर्पः परकृतं वेश्म प्रविश्य सुखमेधते ॥ १२.१७६.६४ ॥
ઘર બાંધવાનો આરંભ દુઃખ માટે જ છે, ક્યારેય સુખ માટે નહીં. સાપ બીજાએ બાંધેલા ઘરમાં પ્રવેશીને સુખે વધે છે.
12.176.65
सुखं जीवन्ति मुनयो भैक्ष्यवृत्तिं समाश्रिताः ।
अद्रोहणैव भूतानां सारङ्ग इव पक्षिणः ॥ १२.१७६.६५ ॥
ભિક્ષાવૃત્તિનો આશ્રય લેનારા મુનિઓ સુખે જીવે છે; પ્રાણીઓ સાથે દ્રોહ કર્યા વિના, પક્ષીઓની જેમ.
12.176.66
अल्पेभ्यश्च महद्भ्यश्च शास्त्रेभ्यो मतिमान्नरः ।
सर्वतः सारमादद्यात्पुष्पेभ्य इव षट्पदः ॥ १२.१७६.६६ ॥
બુદ્ધિમાન મનુષ્યે નાનાં અને મોટાં સર્વ શાસ્ત્રોમાંથી સાર ગ્રહણ કરવો, જેમ ભ્રમર ફૂલોમાંથી મધ લે છે.
12.176.67
इषुकारो नरः कश्चिदिपावासक्तमानसः ।
समीपेनापि गच्छन्तं राजानं नावबुद्धवान् ॥ १२.१७६.६७ ॥
એક બાણ બનાવનાર માણસ પોતાના બાણ પર મન કેન્દ્રિત કરીને બેઠો હતો; નજીકથી પસાર થતા રાજાને પણ તેણે ધ્યાનમાં લીધો નહોતો.
12.176.68
बहूनां कलहो नित्यं द्वयोः संकथनं ध्रुवम् ।
एकाकी विचरिष्यानि कुमारीशङ्खको यथा ॥ १२.१७६.६८ ॥
ઘણા લોકો વચ્ચે હંમેશાં કલહ થાય છે, બે વચ્ચે વાતચીત નિશ્ચિત છે. કુમારીના શંખની બંગડીની જેમ હું એકલો વિચરીશ.