महाभारत · अध्याय 12.176
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.176.1
ईहमानः समारम्भान्यदि नासादयेद्धनम् ।
धनतृष्णाभिभूतश्च किं कुर्वन्सुखमाप्नुयात् ॥ १२.१७६.१ ॥
धनासाठी प्रयत्न करूनही जर कोणाला धन मिळाले नाही, आणि धनतृष्णेने तो ग्रासला गेला, तर त्याने काय करावे म्हणजे त्याला सुख मिळेल?
12.176.2
सर्वसाम्यमनायासः सत्यवाक्यं च भारत ।
निर्वेदश्चाविधित्सा च यस्य स्यात्स सखी नरः ॥ १२.१७६.२ ॥
हे भारता, ज्याच्यामध्ये सर्वांबद्दल समभाव, अनायासता, सत्यवचन, वैराग्य आणि कर्म करण्याची इच्छा नसणे हे गुण असतात, तोच मनुष्य सर्वांचा मित्र आहे.
12.176.3
एतान्येव पदान्याहुः पञ्च वृद्धाः प्रशान्तये ।
एष स्वर्गश्च धर्मश्च सुखं चानुत्तमं सताम् ॥ १२.१७६.३ ॥
वृद्ध शांतीसाठी ही पाच पदेच सांगतात. हाच स्वर्ग, हाच धर्म आणि सज्जनांचे हेच सर्वोत्तम सुख आहे.
12.176.4
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
निर्वेदान्मङ्किना गीतं तन्निबोध युधिष्ठिर ॥ १२.१७६.४ ॥
येथेही लोक हा प्राचीन इतिहास सांगतात, जो वैराग्याने मङ्कीने गायिला होता. हे युधिष्ठिरा, ते ऐक.
12.176.5
ईहमानो धनं मङ्किर्भग्नेहश्च पुनः पुनः ।
केनचिद्धनलेशेन क्रीतवान्दम्यगोयुगम् ॥ १२.१७६.५ ॥
मङ्की धनासाठी वारंवार प्रयत्न करत होता; त्याचे प्रयत्न वारंवार निष्फळ ठरत होते. शेवटी थोड्याशा धनाने त्याने एक जोडी पाळीव बैल विकत घेतले.
12.176.6
सुसंबद्धौ तु तौ दम्यौ दमनायाभिनिःसृतौ ।
आसीनमुष्ट्रं मध्येन सहसैवाभ्यधावताम् ॥ १२.१७६.६ ॥
चांगले जुंपलेले ते दोन पाळीव बैल पळवले जाण्यासाठी निघाले होते. पण त्यांनी बसलेल्या उंटावर मधोमध अचानक धाव घेतली.
12.176.7
तयोः संप्राप्तयोरुष्ट्रः स्कन्धदेशममर्पणः ।
उत्थायोत्क्षिप्य तौ दम्यौ पससार महाजवः ॥ १२.१७६.७ ॥
ते दोघे जवळ येताच तो उंट असहिष्णू होऊन उठला आणि खांद्याच्या भागावर त्या दोन बैलांना वर उडवून अत्यंत वेगाने पळाला.
12.176.8
ह्रियमाणौ तु तौ दम्यौ तेनोष्ट्रेण प्रमाथिना ।
प्रियमाणौ च संप्रेक्ष्य मङ्किस्तत्राब्रवीदिदम् ॥ १२.१७६.८ ॥
त्या विनाशकारी उंटाने ओढून नेल्या जाणाऱ्या त्या दोन बैलांना मरताना पाहून मंकि तेथे असे म्हणाला.
12.176.9
न जात्वविहितं शक्यं दक्षेणाषीहितुं धनम् ।
युक्तेन श्रद्धया सम्यगीहां समनुतिष्ठता ॥ १२.१७६.९ ॥
कुशल माणसालाही विधिलिखित नसलेले धन कधीच मिळवता येत नाही; श्रद्धेने आणि संयमाने नीट प्रयत्न करणाऱ्यालाही तसेच.
12.176.10
पूर्वमर्यैर्विहीनस्य युक्तस्याप्युतिष्ठतः ।
इमं पश्यत संगत्या मम दैवमुपप्लवम् ॥ १२.१७६.१० ॥
पूर्वीच आपल्या हक्काच्या गोष्टींपासून वंचित झालेल्या, संयमाने प्रयत्न करणाऱ्या माझ्यावर आलेले हे दैवी संकट घटनाक्रमात पाहा.
12.176.11
उद्यम्योद्यम्य मे दम्यौ विषमेणैव गच्छतः ।
उत्क्षिप्य काकतालीयमुन्माथेनेव जम्बुकः ॥ १२.१७६.११ ॥
माझ्या त्या दोन बैलांना वारंवार उचलून खडबडीत मार्गाने नेताना, कावळा व ताडफळ यांसारख्या योगायोगाने, कोल्ह्याने झटका दिल्यासारखे त्यांना वर उडवले.
12.176.12
मणीवोष्ट्रस्य लम्वेते प्रियौ वत्सतरौ मम ।
शुद्वं हि दैवमेवेदं हठे नैवास्ति पौरुषम् ॥ १२.१७६.१२ ॥
उंटाच्या गळ्यात रत्नांप्रमाणे माझे प्रिय दोन कोवळे बैल लोंबकळत आहेत; हे शुद्ध दैवच आहे, हट्टात पौरुष नाही.
12.176.13
यदि वाऽप्युपपद्येत पौरुषं नाम कर्हिचित् ।
अन्विष्यमाणं तदपि दैवमेवावतिष्ठते ॥ १२.१७६.१३ ॥
कधी पौरुष प्राप्त झाले तरी, त्याचा शोध घेतला असता ते दैवच राहते.
12.176.14
तस्मान्निर्वेद एवेह गन्तव्यः सुखभीप्सता ।
सुखं स्वपिति निर्विण्णो निराशश्चार्थसाधने ॥ १२.१७६.१४ ॥
म्हणून सुखाची इच्छा करणाऱ्याने येथे वैराग्यच प्राप्त करावे; विरक्त आणि कार्यसिद्धीच्या आशेपासून मुक्त माणूस सुखाने झोपतो.
12.176.15
अहो सम्यक्शुकेनोक्तं सर्वतः परिमुच्यता ।
प्रतिष्ठता महारण्यं जनकस्य निवेशनात् ॥ १२.१७६.१५ ॥
अहो! शुकाने योग्यच सांगितले; जो सर्वथा मुक्त होऊ इच्छितो, तो जनकाच्या निवासातून महारण्याकडे जातो.
12.176.16
यः कामानाप्नुयात्सर्वान्यश्चैतान्केवलांस्त्यजेत् ।
प्रापणात्सर्वकामानां परित्यागो विशिष्यते ॥ १२.१७६.१६ ॥
जो सर्व कामना प्राप्त करतो, आणि जो केवळ या कामनांचा त्याग करतो; सर्व कामना मिळवण्यापेक्षा त्यांचा त्याग श्रेष्ठ आहे.
12.176.17
नान्तं सर्वविधित्सानां गतपूर्वोऽस्ति कश्चन ।
शरीरे जीविते चैव तृष्णा मर्त्यस्य वर्धते ॥ १२.१७६.१७ ॥
सर्व काही करू इच्छिणाऱ्यांचा अंत कोणीही पूर्वी पाहिलेला नाही; शरीरात आणि जीवनात मर्त्याची तृष्णा वाढते.
12.176.18
निवर्तस्य विधित्साभ्यः शाम्य निर्विद्य कामुक ।
असकृच्चासि निकृतो न च निर्विद्यसे मनः ॥ १२.१७६.१८ ॥
कर्म करण्याच्या इच्छेपासून परत फिर; शांत हो, विरक्त होऊन, हे कामुका! तू वारंवार दुखावला गेला आहेस, तरीही तुझे मन विरक्त होत नाही.
12.176.19
यदि नाहं विनाश्यस्ते यद्येवं रमसे मया ।
मा मां योजय लोभेन वृथाऽत्वं वित्तकामुक ॥ १२.१७६.१९ ॥
मी तुझ्याकडून नाश पावण्यायोग्य नसलो, आणि तू माझ्यात असा रमत असलास तरी, लोभाने मला जोडू नकोस; हे धनकामुका, तू व्यर्थच असे करतोस.
12.176.20
संचितं संचितं द्रव्यं नष्टं तव पुनः पुनः ।
कदा तां मोक्ष्यसे मूढ धनेहां धनकामुक ॥ १२.१७६.२० ॥
तू वारंवार जमवलेले धन वारंवार नष्ट झाले; हे मूढा, धनकामुका, त्या धनाची इच्छा तू कधी सोडशील?
12.176.21
अहो नु मम बालिश्यं योऽहं क्रीडनकस्तव ।
क्लेशैर्नानाविधैर्नित्यं संयोजयसि निर्घृणः।
किं नैवं जातु पुरुषः परेषां प्रेष्यतामियात् ॥ १२.१७६.२१ ॥
अरेरे, माझे हे बालिशपण! मी तुझे खेळणे झालो; हे निर्दया, तू मला नेहमी नाना प्रकारच्या क्लेशांत जोडतोस. माणूस असा कधी दुसऱ्यांच्या गुलामगिरीत जात नाही का?
12.176.22
न पूर्वे नापरे जातु कामानामन्तमाप्नुवन् ।
त्यक्त्वा सर्वसमारम्भान्प्रतिबुद्धोऽस्मि जागृमि ॥ १२.१७६.२२ ॥
पूर्वीचे किंवा नंतरचे कोणीही कधी कामनांचा अंत गाठू शकले नाहीत. सर्व प्रयत्न त्यागून मी जागा झालो आहे; मी जागृत आहे.
12.176.23
नूनं मे हृदयं कामं वज्रसारमयं दृढम् ।
यदनर्थशताविष्टं शतधा न विदीर्यते ॥ १२.१७६.२३ ॥
निश्चितच माझे हृदय, जे कामनेने भरलेले, वज्राच्या सारापासून बनलेले आणि दृढ आहे; शेकडो अनर्थांनी वेढलेले असूनही ते शंभर तुकड्यांत फुटत नाही.
12.176.24
त्यजामि काम त्वां चैव यच्च किंचित्प्रियं तव ।
तवाहं प्रियमन्विच्छन्नात्मन्युपलभे सुखम् ॥ १२.१७६.२४ ॥
मी कामनेचा त्याग करतो, तुलाही सोडतो, आणि तुला जे जे प्रिय आहे तेही सोडतो. तुझे प्रिय इच्छिले तरी मला माझ्या आतच सुख सापडते.
12.176.25
काम जानामि ते मूलं संकल्पात्किल जायसे ।
न त्वां संकल्पयिष्यामि समूलो नभविष्यसि ॥ १२.१७६.२५ ॥
हे काम, तुझे मूळ संकल्प आहे हे मी जाणतो; संकल्पातूनच तू जन्मतोस. मी तुझे संकल्प करणार नाही, तेव्हा तू मुळासह नष्ट होशील.
12.176.26
ईहा धनस्य न सुखा लुब्ध्वा चिन्ता च भूयसी ।
लब्धनाशो यथा मृत्युर्लब्धं भवति वा न वा ॥ १२.१७६.२६ ॥
धनासाठीची धडपड सुखकारक नाही; लोभाने चिंता फार वाढते. मिळालेल्याचा नाश मृत्यूसारखा असतो; मिळो वा न मिळो.
12.176.27
परित्यागे न लभते ततो दुःखतरं नु किम् ।
न च तुष्यति लब्धेन भूय एव च मार्गति ॥ १२.१७६.२७ ॥
त्याग करूनही जो मिळवत नाही, त्याहून मोठे दुःख कोणते? मिळालेल्यात जो समाधानी नसतो, तो पुन्हा शोधतच राहतो.
12.176.28
अनुतर्पुल एवार्थः स्वादु गाङ्गभिवोदकम् ।
मद्विलापनमेततु प्रतिबुद्धोऽस्मि संत्यज ॥ १२.१७६.२८ ॥
धन अतृप्त करणारे आहे, तरीही गंगेच्या पाण्यासारखे गोड वाटते. हा माझा विलाप आहे; मी जागा झालो आहे, याचा त्याग कर.
12.176.29
य इमं मामकं देहं भूतग्रामः समाश्रितः ।
स यात्वितो यथाकामं वसतां वा यथासुखम् ॥ १२.१७६.२९ ॥
माझ्या या देहात आश्रय घेतलेला भूतसमूह इच्छेप्रमाणे येथून निघून जावो; किंवा जिथे सुख मिळेल तिथे राहो.
12.176.30
न युष्मास्विह मे प्रीतिः कामलोभानुसारिषु ।
तस्मादुत्सृज्य वः सर्वान्सत्वमेवाश्रयाम्यहम् ॥ १२.१७६.३० ॥
काम आणि लोभाच्या मागे जाणाऱ्या तुमच्यावर माझी येथे प्रीती नाही. म्हणून तुम्हा सर्वांना सोडून मी केवळ सत्त्वाचाच आश्रय घेतो.
12.176.31
सर्व भूतान्यहं देहे पश्यन्मनसि चात्मनः ।
योगे बुद्धिं श्रुते सत्वं मनो ब्रह्मणि धारयन् ॥ १२.१७६.३१ ॥
मी सर्व प्राण्यांना माझ्या देहात आणि मनात आत्मरूपाने पाहतो. योगात बुद्धी, शास्त्रज्ञानात सत्त्व, आणि मन ब्रह्मात स्थिर करतो.
12.176.32
विहरिष्याम्यनासक्तः सुखी लोकान्निरामयः ।
यथा मां त्वं पुनर्नैवं दुःखेषु प्रणिधास्यसि ॥ १२.१७६.३२ ॥
अनासक्त, सुखी व रोगरहित होऊन मी लोकांत विहार करीन; म्हणून तू मला पुन्हा या दुःखांत गुंतवणार नाहीस.
12.176.33
त्वया हि मे प्रणुन्नस्य गतिरन्या न विद्यते ।
तृष्णा शोकश्रमाणां हि त्वं काम प्रभवः सदा ॥ १२.१७६.३३ ॥
तुझ्याकडून प्रेरित झालेल्या मला दुसरी गती नाही. तृष्णा, शोक व श्रम यांचा उगम तूच सदैव आहेस, हे काम.
12.176.34
धननाशेऽधिकं दुःखं मन्ये सर्वमहत्तरम् ।
ज्ञातयो ह्यवमन्यन्ते मित्राणि च धनाच्च्युतम् ॥ १२.१७६.३४ ॥
धनाच्या नाशात अधिक दुःख मला वाटते, सर्वांपेक्षा मोठे. धनातून च्युत झालेल्याचा नातेवाईक व मित्रही अपमान करतात.
12.176.35
अवज्ञानसहस्रैस्तु दोषाः कष्टतराऽधने ।
धने सुखकला या तु साऽपि दुःखैर्विधीयते ॥ १२.१७६.३५ ॥
दारिद्र्यात हजारो अवमानांमुळे दोष अधिक क्लेशदायक होतात; आणि धनात असलेली सुखाची कणिका तीही दुःखांनीच निर्माण होते.
12.176.36
धनमस्येति पुरुषं पुरो निघ्नन्ति दस्यवः ।
क्लिश्यन्ति विविधैर्दण्डैर्नित्यमुद्वेजयन्ति च ॥ १२.१७६.३६ ॥
'याच्याजवळ धन आहे' असे समजून दरोडेखोर माणसाला समोरूनच ठोकून पाडतात. विविध दंडांनी त्याला छळतात आणि सदैव उद्विग्न करतात.
12.176.37
धनलोलुपता दुःखमिति बुद्धं चिरान्मया ।
यद्यदालम्बसे कामं तत्तदेवानुरुध्यसे ॥ १२.१७६.३७ ॥
धनलोलुपता हेच दुःख आहे, हे मी फार उशिरा जाणले. ज्या ज्या कामनेला तू धरून ठेवतोस, त्यानेच तू बद्ध होतोस.
12.176.38
अतत्त्वज्ञोऽसि बालश्च दुस्तोषोऽपूरणोऽनलः ।
नैव त्वं वेत्थ सुलभं नैव त्वं वेत्थ दुर्लभम् ॥ १२.१७६.३८ ॥
तू तत्त्व जाणत नाहीस, तू बालक आहेस; सहज समाधान न होणारा, न भरणारा अग्नी आहेस. तू सुलभ जाणत नाहीस, दुर्लभही जाणत नाहीस.
12.176.39
पाताल इव दुष्पूरो मां दुःखैर्योक्तुमिच्छसि ।
नाहमद्य समावेष्टुं शक्यः काम पुनस्त्वया ॥ १२.१७६.३९ ॥
पाताळासारखा भरण्यास कठीण असलेला तू, मला दुःखांनी बांधू इच्छितोस. हे काम, आज मी पुन्हा तुझ्याकडून वेढला जाणारा नाही.
12.176.40
निर्वेदमहमासाद्य द्रव्यनाशाद्यदृच्छया ।
निवृत्तिं परमां प्राप्य नाद्य कामान्विचिन्तये ॥ १२.१७६.४० ॥
धनाच्या नाशामुळे मी योगायोगाने वैराग्य प्राप्त केले; परम निवृत्ती मिळवून आज मी कामनांचा विचार करत नाही.
12.176.41
अतिक्लेशान्सहामीह नाहं बुद्ध्याम्यबुद्धिमान् ।
निकृतो धननाशेन शये सर्वाङ्गविज्वरः ॥ १२.१७६.४१ ॥
येथे मी अतिक्लेश सहन करतो; बुद्धिहीन होऊन मला कळत नाही. धनाच्या नाशाने पीडित असूनही सर्व अवयवांत ताप नसलेला मी निजलो आहे.
12.176.42
परित्यजामि काम त्वां हित्वा सर्वं मनोगतम् ।
न त्वं मया पुनः काम नस्योतेनेव रंस्यसे ॥ १२.१७६.४२ ॥
हे काम, मी तुला सोडतो, मनात जे जे आहे ते सर्व सोडून. हे काम, नाकात दोरी घातलेल्या बैलासारखा तू पुन्हा माझ्याकडून आनंद पावणार नाहीस.
12.176.43
क्षमिष्ये क्षिपमाणानां न हिंसिष्ये विहिंसितः ।
द्वेष्यमुक्तः प्रियं वक्ष्याम्यनादृत्य तदप्रियम् ॥ १२.१७६.४३ ॥
माझी निंदा करणाऱ्यांना मी क्षमा करीन; पीडित झालो तरी मी हिंसा करणार नाही. द्वेषाने बोलले गेले तरी त्या अप्रियाकडे दुर्लक्ष करून मी प्रियच बोलीन.
12.176.44
तृप्तः स्वस्थेन्द्रियो नित्यं यथालब्धेन वर्तयन् ।
न सकामं करिष्यामि त्वामहं शत्रुमात्मनः ॥ १२.१७६.४४ ॥
नेहमी समाधानी आणि शांत इंद्रियांनी, जे मिळेल त्यावर जगत, मी माझ्या स्वतःच्या शत्रूला, म्हणजे तुला, कामना पूर्ण झालेला करणार नाही.
12.176.45
निर्वेदं निर्वृतिं तृप्तिं शान्तिं सत्यं दमं क्षमाम् ।
सर्वभूतदयां चैव विद्धि मां शरणागतम् ॥ १२.१७६.४५ ॥
वैराग्य, निर्वृती, तृप्ती, शांती, सत्य, दम, क्षमा आणि सर्व भूतांवर दया—हे जाण, मी शरणागत आहे.
12.176.46
तस्मात्कामश्च लोभश्च तृष्णा कार्पण्यमेव च ।
त्यजन्तु मां प्रतिष्ठन्तं सत्वस्थो ह्यस्मि सांप्रतम् ॥ १२.१७६.४६ ॥
म्हणून काम, लोभ, तृष्णा आणि कृपणता हीसुद्धा दृढपणे उभ्या असलेल्या मला सोडोत; कारण आता मी सत्त्वात स्थित आहे.
12.176.47
प्रहाय कामं लोभं च क्रोधं पारुष्यमेव च ।
नाद्य लोभवशं प्राप्तो दुःखं प्राप्स्याम्यनात्मवान् ॥ १२.१७६.४७ ॥
काम, लोभ, क्रोध आणि कठोरता सोडून आज मी लोभाच्या वशी पडणार नाही; अन्यथा आत्मसंयम नसलेला मी दुःखच भोगीन.
12.176.48
यद्यस्त्यजति कामानां तत्सुखस्याभिपूर्यते ।
कामस्य वशगो नित्यं दुःखमेव प्रपद्यते ॥ १२.१७६.४८ ॥
जो कोणी कामनांचा त्याग करतो, त्याला सुख परिपूर्ण होते; पण जो नेहमी कामाच्या वशी असतो, त्याला दुःखच प्राप्त होते.
12.176.49
कामानुबन्धं नुदते यत्किंचित्पुरुषो रजः ।
कामक्रोधोद्भवं दुःखमह्रीररतिरेव च ॥ १२.१७६.४९ ॥
कामबंधनाला माणूस जे काही दूर सारतो, ते कामक्रोधातून उद्भवणारे दुःख, लज्जा आणि अरति हेच होय.
12.176.50
एष ब्रह्मप्रतिष्ठोऽहं ग्रीष्मे शीतमिव ह्रदम् ।
शाम्यामि परिनिर्वामि सुखमासे च केवलम् ॥ १२.१७६.५० ॥
मी ब्रह्मात स्थिर आहे; उन्हाळ्यात थंड सरोवराप्रमाणे मी शांत होतो, पूर्णपणे शीतल होतो आणि केवळ सुखात बसतो.
12.176.51
यच्च कामसुखं लोके यच्च दिव्यं महत्सुखम् ।
तृष्णाक्षयसुखस्यैते नार्हतः षोडशीं कलाम् ॥ १२.१७६.५१ ॥
जगातील कामसुख आणि दिव्य महासुख हे दोन्ही तृष्णाक्षयाच्या सुखाच्या सोळाव्या कलेइतकेही योग्य नाहीत.
12.176.52
आत्मना सप्तमं कामं हत्वा शत्रुमिवोत्तमम् ।
प्राप्यावध्यं ब्रह्मपुरं राजेव च वसाम्यहम् ॥ १२.१७६.५२ ॥
आत्म्याने सातव्या कामरूपी उत्तम शत्रूला मारून, अवध्य ब्रह्मपुरास पोहोचून मी राजाप्रमाणे वास करतो.
12.176.53
एतां बुद्धिं समास्थाय मङ्किर्निर्वेदमागतः ।
सर्वान्कामान्परित्यज्य प्राप्य ब्रह्म महत्सुखम् ॥ १२.१७६.५३ ॥
ही बुद्धी नीट स्वीकारून मंकी वैराग्याला पोहोचला; सर्व कामनांचा त्याग करून ब्रह्म आणि महासुख प्राप्त केले.
12.176.54
दम्यनाशकृते मङ्किरमृतत्वं किलागमत् ।
अच्छिनत्काममूलं स तेन प्राप परां गतिम् ॥ १२.१७६.५४ ॥
दम्यनाशासाठी मंकीने खरोखर अमरत्व प्राप्त केले; त्याने कामाचे मूळ छेदले आणि त्यामुळे परम गती प्राप्त केली.
12.176.55
अत्राप्युदाहरन्तीमं श्लोकं मोक्षोपसंहितम् ।
गीतं विदेहराजेन जनकेन प्रशाम्यता ॥ १२.१७६.५५ ॥
येथेही मोक्षाशी संबंधित हा श्लोक लोक उद्धृत करतात; शांत असताना विदेहराज जनकाने तो गायिला होता.
12.176.56
अनन्तमिव मे वित्तं यस्य मे नास्ति किंचन ।
मिथिलायां प्रदीप्तायां न मे दह्यति किंचन ॥ १२.१७६.५६ ॥
माझी संपत्ती अनंत वाटते, तरी माझे काहीच नाही; मिथिला जळत असतानाही माझे काहीच जळत नाही.
12.176.57
अत्रैवोदाहरन्तीमं बोध्यस्य पदसंचयम् ।
निर्वेदं प्रति विन्यस्तं तं निबोध युधिष्ठिर ॥ १२.१७६.५७ ॥
येथेच लोक बोध्याचा हा पदसंग्रह उद्धृत करतात; तो निर्वेद (वैराग्य) विषयी आहे; युधिष्ठिरा, तो समजून घे.
12.176.58
बोध्यं शान्तमृषिं राजा नाहुषः पर्यपृच्छत ।
निर्वेदाच्छान्तिमापन्नं शास्त्रप्रज्ञानतर्पितम् ॥ १२.१७६.५८ ॥
नहुषाचा पुत्र राजा, निर्वेदाने शांती प्राप्त झालेल्या आणि शास्त्रज्ञानाने तृप्त झालेल्या शांत ऋषी बोध्याला विचारता झाला.
12.176.59
उपदेशं महाप्राज्ञ शमस्योपदिशस्व मे ।
कां बुद्धिं समनुप्राप्य शान्तश्चरसि निर्वृतः ॥ १२.१७६.५९ ॥
हे महाप्राज्ञा, मला शमाचा उपदेश सांगा; कोणती बुद्धी प्राप्त करून तुम्ही शांत आणि तृप्त होऊन विचरता?
12.176.60
उपदेशेन वर्तामि नानुशास्मीह कंचन ।
लक्षणं तस्य वक्ष्येऽहं तत्स्वयं परिमृष्यताम् ॥ १२.१७६.६० ॥
मी उपदेशानुसार जगतो; येथे कोणालाही अनुशासन करत नाही; त्याचे लक्षण मी सांगतो, ते तूच विचारात घे.
12.176.61
पिङ्गला कुररः सर्पः सारङ्गान्वेषणं वने ।
इषुकारः कुमारी च षडेते गुरवो मम ॥ १२.१७६.६१ ॥
पिंगला, कुरर पक्षी, साप, वनात हरणाचा शोध घेणारा, बाण बनवणारा आणि कुमारी — हे सहा माझे गुरू आहेत.
12.176.62
आशा बलवती राजन्नैराश्यं परमं सुखम् ।
आशां निराशां कृत्वा तु सुखं स्वपिति पिङ्गला ॥ १२.१७६.६२ ॥
हे राजा, आशा बलवान आहे; निराशा हेच परम सुख आहे. आशेला निराशा बनवून पिंगला सुखाने झोपते.
12.176.63
सामिषं कुररं दृष्ट्वा वध्यमानं निरामिषैः ।
आमिषस्य परित्यागात्कुररः सुखमेधते ॥ १२.१७६.६३ ॥
मांस असलेल्या कुररला मांस नसलेले पक्षी मारताना पाहून, मांस सोडल्यामुळे कुरर सुखाने वाढतो.
12.176.64
गृहारम्भो हि दुःखाय न सुखाय कदाचन ।
सर्पः परकृतं वेश्म प्रविश्य सुखमेधते ॥ १२.१७६.६४ ॥
घर बांधण्याचा आरंभ दुःखासाठीच आहे, कधीही सुखासाठी नाही. साप दुसऱ्यांनी बांधलेल्या घरात प्रवेश करून सुखाने वाढतो.
12.176.65
सुखं जीवन्ति मुनयो भैक्ष्यवृत्तिं समाश्रिताः ।
अद्रोहणैव भूतानां सारङ्ग इव पक्षिणः ॥ १२.१७६.६५ ॥
भिक्षावृत्ती स्वीकारलेले मुनी सुखाने जगतात; प्राण्यांशी द्रोह न करता, पक्ष्यांप्रमाणे.
12.176.66
अल्पेभ्यश्च महद्भ्यश्च शास्त्रेभ्यो मतिमान्नरः ।
सर्वतः सारमादद्यात्पुष्पेभ्य इव षट्पदः ॥ १२.१७६.६६ ॥
शहाण्या माणसाने लहान आणि मोठ्या सर्व शास्त्रांतून सार घ्यावे, जसा भ्रमर फुलांमधून मध घेतो.
12.176.67
इषुकारो नरः कश्चिदिपावासक्तमानसः ।
समीपेनापि गच्छन्तं राजानं नावबुद्धवान् ॥ १२.१७६.६७ ॥
एक बाण बनवणारा माणूस आपल्या बाणावर मन एकाग्र करून होता; जवळून जाणाऱ्या राजालाही त्याने ओळखले नाही.
12.176.68
बहूनां कलहो नित्यं द्वयोः संकथनं ध्रुवम् ।
एकाकी विचरिष्यानि कुमारीशङ्खको यथा ॥ १२.१७६.६८ ॥
अनेकांमध्ये नेहमी कलह असतो, दोघांमध्ये संभाषण निश्चित असते. कुमारीच्या शंखाच्या बांगडीप्रमाणे मी एकटाच फिरेन.