મહાભારત · અધ્યાય 12.177
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.177.1
केन वृत्तेन वृत्तज्ञ वीतशोकश्चरेन्महीम् ।
किंच कुर्वन्नरो लोके प्राप्नोति गतिमुत्तमाम् ॥ १२.१७७.१ ॥
હે આચરણના જ્ઞાતા, કયા આચરણથી શોકરહિત થઈને મનુષ્યે પૃથ્વી પર વિચરવું? જગતમાં શું કરતાં મનુષ્ય ઉત્તમ ગતિ પામે છે?
12.177.2
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
प्रह्लादस्य च संवादं मुनेराजगरस्य च ॥ १२.१७७.२ ॥
આ વિષયમાં પણ લોકો આ પ્રાચીન ઇતિહાસ કહે છે—પ્રહ્લાદ અને અજગરરૂપી મુનિ વચ્ચેનો સંવાદ.
12.177.3
चरन्तं ब्राह्मणं कंचित्कल्यचित्तमनामयम् ।
पप्रच्छ राजा प्रह्लादो बुद्धिमान्प्राज्ञसत्तमः ॥ १२.१७७.३ ॥
શાંત ચિત્ત અને નિરોગી એવા એક બ્રાહ્મણને બુદ્ધિમાન અને જ્ઞાનીઓમાં શ્રેષ્ઠ રાજા પ્રહ્લાદે પ્રશ્ન પૂછ્યો.
12.177.4
स्वस्थः शक्तो मृदुर्दान्तो निर्विधित्सोऽनसूयकः ।
सुवाग्बहुमतो लोके प्राज्ञश्चरसि बालवत् ॥ १२.१७७.४ ॥
તું સ્વસ્થ ચિત્તવાળો, સમર્થ, મૃદુ, દાંત, સંશયરહિત અને અસૂયારહિત છે; મધુર વાણીવાળો અને જગતમાં આદરણીય છે. પ્રાજ્ઞ હોવા છતાં તું બાળકની જેમ વિચરે છે.
12.177.5
नैव प्रार्थयसे लाभं नालाभेष्वनुशोचसि ।
नित्यतृप्त इव ब्रह्मन्न किंचिदिव मन्यसे ॥ १२.१७७.५ ॥
તું લાભની ઇચ્છા રાખતો નથી, અને હાનિમાં શોક કરતો નથી. હે બ્રાહ્મણ, તું સદા તૃપ્ત જેવો છે; કોઈ વસ્તુને મહત્ત્વની માનતો નથી.
12.177.6
स्रोतसा ह्रियमाणासु प्रजासु विमना इव ।
धर्मकामार्थकार्येषु कूटस्थ इव लक्ष्यसे ॥ १२.१७७.६ ॥
પ્રજાઓ પ્રવાહમાં તણાતી હોય ત્યારે તું ખિન્ન મનવાળો જણાતો નથી; ધર્મ, કામ અને અર્થના કાર્યોમાં તું અચળ અને સ્થિર દેખાય છે.
12.177.7
नानुतिष्ठसि धर्मार्थौ न कामे चापि वर्तसे ।
इन्द्रियार्थाननादृत्य मुक्तश्चरसि साक्षिवत् ॥ १२.१७७.७ ॥
તું ધર્મ અને અર્થનું આચરણ કરતો નથી, કામમાં પણ પ્રવૃત્ત થતો નથી. ઇન્દ્રિયોના વિષયોની અવગણના કરીને, સાક્ષીની જેમ મુક્ત થઈને તું વિચરે છે.
12.177.8
का नु प्रज्ञा श्रुतं वा किं वृत्तिर्वा का नु ते मुने ।
क्षिप्रमाचक्ष्व मे ब्रह्मञ्श्रेयो यदिह मन्यसे ॥ १२.१७७.८ ॥
હે મુનિ, તારી પ્રજ્ઞા શું છે? તેં શું સાંભળ્યું છે? તારું આચરણ કેવું છે? હે બ્રાહ્મણ, અહીં તું જે શ્રેય માને છે તે જલદી મને કહે.
12.177.9
अनुयुक्तः स मेधावी लोकधर्मविधानवित् ।
उवाच श्लक्ष्णया वाचा प्रह्लादमनपार्थया ॥ १२.१७७.९ ॥
આમ પૂછાયેલો તે મેધાવી, લોકધર્મનાં વિધાન જાણનાર, પ્રહ્લાદને કોમળ અને સાર્થક વાણીમાં બોલ્યો.
12.177.10
पश्य प्रह्लाद भूतानामुत्पत्तिमनिमित्ततः ।
ह्रासं वृद्धिं विनाशं च न प्रहृष्ये न च व्यथे ॥ १२.१७७.१० ॥
હે પ્રહ્લાદ, જો: પ્રાણીઓની ઉત્પત્તિ કારણ વિના થાય છે. તેમના હ્રાસ, વૃદ્ધિ અને વિનાશને જોઈને હું હર્ષિત થતો નથી કે વ્યથિત થતો નથી.
12.177.11
स्वभावादेव संदृश्या वर्तमानाः प्रवृत्तयः ।
स्वभावनिरताः सर्वाः प्रतिपाद्या न केनचित् ॥ १२.१७७.११ ॥
સ્વભાવથી જ વર્તમાન પ્રવૃત્તિઓ દેખાય છે. તે બધી પોતાના સ્વભાવમાં જ રત છે; કોઈના દ્વારા તેમને નક્કી કરી શકાતી નથી.
12.177.12
पश्य प्रह्लाद संयोगान्विप्रयोगपरायणान् ।
संचयांश्च विनाशान्तान्न क्वचिद्विदधे मनः ॥ १२.१७७.१२ ॥
હે પ્રહ્લાદ, જો: સંયોગો અંતે વિયોગમાં સમાપ્ત થાય છે, અને સંચય અંતે વિનાશમાં. તેથી હું ક્યાંય પણ મન સ્થાપતો નથી.
12.177.13
अन्तवन्ति च भूतानि गुणयुक्तानि पश्यतः ।
उत्पत्तिनिधनज्ञस्य किं पर्यायेणोपलक्षये। ॥ १२.१७७.१३ ॥
ગુણયુક્ત જીવો અંતવાળા છે એ જોનાર અને ઉત્પત્તિ-વિનાશ જાણનાર મારે ક્રમશઃ (મૃત્યુ) કેમ જોવું જોઈએ?
12.177.14
जलजानामपि ह्यन्तं पर्यायेणोपलक्षये ।
महतामपि कायानां सूक्ष्माणां च महोदधौ ॥ १२.१७७.१४ ॥
મહાસાગરમાં જળચર જીવોનો, મોટા અને સૂક્ષ્મ દેહોનો પણ અંત હું ક્રમશઃ જોઉં છું.
12.177.15
जङ्गमस्थावराणां च भूतानामसुराधिप ।
पार्थिवानामपि व्यक्तं मृत्युं पश्यामि सर्वशः ॥ १२.१७७.१५ ॥
હે અસુરાધિપ! ચર અને અચર જીવોનું, પૃથ્વીના જીવોનું પણ મૃત્યુ સર્વત્ર સ્પષ્ટ જોઉં છું.
12.177.16
अन्तरिक्षचराणां च दानवोत्तमपक्षिणाम् ।
उत्तिष्ठते यथाकालं मृत्युर्बलवतामपि ॥ १२.१७७.१६ ॥
આકાશમાં વિચરતા, શ્રેષ્ઠ દાનવ-પક્ષીઓને અને બળવાનોને પણ યથાસમયે મૃત્યુ આવે છે.
12.177.17
दिवि संचरमाणानि ह्रस्वानि च महान्ति च ।
ज्योतींष्यपि यथाकालं पतमानानि लक्षये ॥ १२.१७७.१७ ॥
આકાશમાં વિચરતાં નાનાં-મોટાં જ્યોતિષ્કો પણ યથાકાળે પડતાં હું જોઉં છું.
12.177.18
इति भूतानि संपश्यन्ननुषक्तानि मृत्युना ।
सर्वं सामान्यतो विद्वान्कृतकृत्यः सुखं स्वपे ॥ १२.१७७.१८ ॥
આ રીતે મૃત્યુથી બંધાયેલા જીવોને જોતો, સર્વ સામાન્ય રીતે જાણતો હું કૃતકૃત્ય થઈ સુખેથી સૂઉં છું.
12.177.19
सुमहान्तमपि ग्रासं ग्रसे लब्धं यदृच्छया ।
शये पुनरभुञ्जानो दिवसानि बहून्यपि ॥ १२.१७७.१९ ॥
યદૃચ્છાએ મળેલો મોટો કોળિયો પણ હું ખાઉં છું; ફરી ઘણા દિવસો ન ખાતાં સૂઈ રહું છું.
12.177.20
आशयन्त्यपि मामन्नं पुनर्बहुगुणं बहु ।
पुनरल्पं पुनस्तोकं पुनर्नैवोपपद्यते ॥ १२.१७७.२० ॥
તેઓ મને ઘણા ગુણવાળું પુષ્કળ અન્ન જમાડે છે; ફરી થોડું, ફરી તેથી પણ ઓછું; ફરી તે મળતું જ નથી.
12.177.21
कणं कदाचित्खादामि पिण्याकमपि च ग्रसे ।
भक्षये शालिमांसानि भक्षांश्चोच्चावचान्पुनः ॥ १२.१७७.२१ ॥
ક્યારેક હું કણ (ભૂસાના કણ) ખાઉં છું, ક્યારેક પિણ્યાક (તેલખોળ) પણ ગળું છું; ક્યારેક શાલિ ચોખાના ઉત્તમ વ્યંજનો ખાઉં છું, અને ફરી ઉચ્ચ-નીચ એવા વિવિધ ભોજનો પણ ખાઉં છું.
12.177.22
शये कदाचित्पर्यङ्के भूमावपि पुनः शये ।
प्रासादे चापि मे शय्या कदाचिदुपपद्यते ॥ १२.१७७.२२ ॥
ક્યારેક હું પલંગ પર સૂઈ જાઉં છું, ફરી ભૂમિ પર પણ સૂઉં છું; ક્યારેક મહેલમાં પણ મને શય્યા મળી જાય છે.
12.177.23
धारयामि च चीराणि शाणक्षौमाजिनानि च ।
महार्हाणि च वासांसि धारयाम्यहमेकदा ॥ १२.१७७.२३ ॥
હું ક્યારેક ફાટેલાં વસ્ત્રો ધારણ કરું છું, ક્યારેક શણ, રેશમ અને મૃગચર્મ પણ ધારણ કરું છું; અને એકવાર અતિમૂલ્યવાન વસ્ત્રો પણ ધારણ કરું છું.
12.177.24
न सन्निपतितं धर्म्यमुपभोगं यदृच्छया ।
प्रत्याचक्षे न चाप्येनमनुरुध्ये सुदुर्लभम् ॥ १२.१७७.२४ ॥
યદૃચ્છાએ મારી સામે આવી પડેલા ધર્મસંમત ઉપભોગને હું નકારતો નથી; અને અતિ દુર્લભ વસ્તુની પાછળ પણ હું દોડતો નથી.
12.177.25
अचलमनिधनं शिवं विशोकं ।
शुचिमतुलं विदुषां मते प्रविष्टम्।
अनभिमतमसेवितं विमूढै ।
र्व्रतमिदमाजगरं शुचिश्चरामि ॥ १२.१७७.२५ ॥
અચળ, અનિધન, શિવ, શોકરહિત, પવિત્ર, અતુલ; વિદ્વાનોના મતમાં પ્રવેશેલું, મૂઢોને અપ્રિય અને અસેવિત એવું આ અજગર વ્રત હું પવિત્ર થઈને આચરું છું.
12.177.26
अचलितमतिरच्युतः स्वधर्मा ।
त्परिमितसंसरणः परावरज्ञः।
विगतभयकषायलोभमोहो ।
व्रतमिदमाजगरं शुचिश्चरामि ॥ १२.१७७.२६ ॥
અચળ મતિવાળો, અચ્યુત, સ્વધર્મમાં સ્થિર, મર્યાદિત સંચરણવાળો, પરાવર જાણનાર, ભય, કષાય, લોભ, મોહથી મુક્ત — આ અજગર વ્રત હું પવિત્ર થઈને આચરું છું.
12.177.27
अनियतफलभक्ष्यभोज्यपेयं ।
विधिपरिणामविभक्तदेशकालम्।
हृदयसुखमसेवितं कदर्यै ।
र्व्रतमिदमाजगरं सुचिश्चरामि ॥ १२.१७७.२७ ॥
ફળ, ભક્ષ્ય, ભોજ્ય, પેય અનિયત, વિધિના પરિણામથી દેશ-કાલ વિભક્ત, હૃદયને સુખ આપનારું, કૃપણોએ અસેવિત એવું આ અજગર વ્રત હું પવિત્ર થઈને આચરું છું.
12.177.28
इदमिदमिति तृष्णयाऽभिभूतं ।
जनमनवाप्तधनं विषीदमानम्।
निपुणमनुनिशाम्य तत्त्वबुद्ध्या ।
व्रतमिदमाजगरं शुचिश्चरामि ॥ १२.१७७.२८ ॥
"આ, આ" એમ તૃષ્ણાથી અભિભૂત, ધન ન મેળવીને વિષાદમાં ડૂબેલા માણસને — સૂક્ષ્મતાથી વિચારીને, તત્ત્વબુદ્ધિથી — આ અજગર વ્રત હું પવિત્ર થઈને આચરું છું.
12.177.29
बहुविधमनुदृश्य चार्थहेतोः ।
कृपणमिहार्यमनार्यमाश्रयं तम्।
उपशमरुचिरात्मवान्प्रशान्तो ।
व्रतमिदमाजगरं शुचिश्चरामि ॥ १२.१७७.२९ ॥
ધન માટે અનેક રીતે જોઈને, અહીં કૃપણને, અનાર્યને, આર્યના આશ્રયને — શાંતિ પ્રિય, આત્મવાન, પ્રશાંત થઈને — આ અજગર વ્રત હું પવિત્ર થઈને આચરું છું.
12.177.30
सुखमसुखमलाभमर्थलाभं ।
रतिमरतिं मरणं च जीवितं च।
विधिनियतमवेक्ष्य तत्त्वतोऽहं ।
व्रतमिदमाजगरं शुचिश्चरामि ॥ १२.१७७.३० ॥
સુખ-દુઃખ, લાભ-હાનિ, પ્રીતિ-અપ્રીતિ, મરણ-જીવન એ વિધિથી નિયત છે એમ તત્ત્વતઃ જાણીને, શુચિભાવે હું આ અજગર-વ્રત આચરું છું.
12.177.31
अपगतभयरागमोहदर्पो ।
धृतिमतिबुद्धिसमन्वितः प्रशान्तः।
उपगतफलभोगिनो निशाम्य ।
व्रतमिदमाजगरं शुचिश्चरामि ॥ १२.१७७.३१ ॥
ભય, રાગ, મોહ, દર્પ દૂર થયેલો, ધૃતિ, મતિ, બુદ્ધિથી યુક્ત, પ્રશાંત થઈને, ભોગફળ પામેલાઓને જોઈને, શુચિભાવે હું આ અજગર-વ્રત આચરું છું.
12.177.32
अनियतशयनासनः प्रकृत्या ।
दमनियमव्रतसत्यशौचयुक्तः।
अपगतफलसंचयः प्रहृष्टो ।
व्रतमिदमाजगरं शुचिश्चरामि ॥ १२.१७७.३२ ॥
સ્વભાવે અનિયત શય્યા-આસનવાળો, દમ, નિયમ, વ્રત, સત્ય, શૌચથી યુક્ત, ફળસંચય છોડીને પ્રસન્ન થઈને, શુચિભાવે હું આ અજગર-વ્રત આચરું છું.
12.177.33
अपगतमसुखार्थमीहनार्थै ।
रुपगतबुद्धिरवेक्ष्य चात्मसंस्थम्।
तृपितमनियतं मनो नियन्तुं ।
व्रतमिदमाजगरं शुचिश्चरामि ॥ १२.१७७.३३ ॥
દુઃખદાયી અર્થ-ચેષ્ટાઓથી મુક્ત, બુદ્ધિ સ્થિર થઈને, આત્મસ્થિતને જોઈને, તૃપ્ત છતાં અનિયત મનને નિયંત્રિત કરવા, શુચિભાવે હું આ અજગર-વ્રત આચરું છું.
12.177.34
न हृदयमनुरुध्यते मनो वा ।
प्रियसुखदुर्लभतामनित्यतां च।
तदुभयमुपलक्षयन्निवाहं ।
व्रतमिदमाजगरं शुचिश्चरामि ॥ १२.१७७.३४ ॥
હૃદય કે મન પ્રિય અને સુખની દુર્લભતા તથા અનિત્યતા તરફ આકર્ષાતાં નથી; એ બંનેને જાણતો હોય તેમ, શુચિભાવે હું આ અજગર-વ્રત આચરું છું.
12.177.35
बहु कथितमिदं हि बुद्धिमद्भिः ।
कविभिरपि प्रथयद्भिरात्मकीर्तिम्।
इदमिदमिति तत्रतत्र हन्त ।
स्वपरमतैर्गहनं प्रतर्कयद्भिः ॥ १२.१७७.३५ ॥
બુદ્ધિમાનો અને કવિઓએ પોતાની કીર્તિ ફેલાવવા આ વિશે ઘણું કહ્યું છે. અરેરે, ત્યાં-ત્યાં ‘આ આવું, આ આવું’ કહીને પોતાના અને બીજાના મતોથી ઊંડો તર્ક કરતા રહ્યા છે.
12.177.36
तदिदमनुनिशाम्य विप्रपातं ।
पृथगभिपन्नमिहाबुधैर्मनुष्यैः।
अनवसितमनन्तदोषपारं ।
नृपु विहरामि विनीतदोषतृष्णः ॥ १२.१७७.३६ ॥
અજ્ઞાની મનુષ્યોમાં બ્રાહ્મણનું પતન અહીં જુદા જુદા રૂપે થયું છે, તેના દોષોનો કોઈ અંત કે પાર નથી—આ બધું સાંભળી અને વિચારીને, દોષ અને તૃષ્ણાને શાંત કરીને હું રાજાઓ વચ્ચે વિહાર કરું છું.
12.177.37
अजगरचरितं व्रतं महात्मा ।
य इह नरोऽनुचरेद्विनीतरागः।
अपगतभयलोभमोहमन्युः ।
स खलु सुखी विचरेदिमं विहारम् ॥ १२.१७७.३७ ॥
મહાત્માનું અજગર-આચરણરૂપ વ્રત, જે મનુષ્ય અહીં અનુસરે, જેનો રાગ શાંત થયો છે અને જે ભય, લોભ, મોહ અને ક્રોધથી મુક્ત છે, તે ચોક્કસ સુખી થઈ આ વિહારમાં વિચરશે.