महाभारत · अध्याय 12.177
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.177.1
केन वृत्तेन वृत्तज्ञ वीतशोकश्चरेन्महीम् ।
किंच कुर्वन्नरो लोके प्राप्नोति गतिमुत्तमाम् ॥ १२.१७७.१ ॥
हे आचरणज्ञा, कोणत्या आचरणाने शोकरहित होऊन माणसाने पृथ्वीवर संचार करावा? जगात काय करत असता माणूस उत्तम गती प्राप्त करतो?
12.177.2
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
प्रह्लादस्य च संवादं मुनेराजगरस्य च ॥ १२.१७७.२ ॥
यासंदर्भातही लोक हा प्राचीन इतिहास सांगतात—प्रह्लाद आणि अजगररूपी मुनी यांचा संवाद.
12.177.3
चरन्तं ब्राह्मणं कंचित्कल्यचित्तमनामयम् ।
पप्रच्छ राजा प्रह्लादो बुद्धिमान्प्राज्ञसत्तमः ॥ १२.१७७.३ ॥
शांत चित्त आणि निरोगी असलेल्या एका ब्राह्मणाला बुद्धिमान आणि ज्ञानिश्रेष्ठ राजा प्रह्लादाने प्रश्न विचारला.
12.177.4
स्वस्थः शक्तो मृदुर्दान्तो निर्विधित्सोऽनसूयकः ।
सुवाग्बहुमतो लोके प्राज्ञश्चरसि बालवत् ॥ १२.१७७.४ ॥
तू स्वस्थ चित्ताचा, समर्थ, मृदू, संयमी, संशयरहित आणि मत्सररहित आहेस; गोड बोलणारा आणि जगात आदरणीय आहेस. प्राज्ञ असूनही तू बालकासारखा संचार करतोस.
12.177.5
नैव प्रार्थयसे लाभं नालाभेष्वनुशोचसि ।
नित्यतृप्त इव ब्रह्मन्न किंचिदिव मन्यसे ॥ १२.१७७.५ ॥
तू लाभाची इच्छा करत नाहीस, आणि हानीमुळे शोक करत नाहीस. हे ब्राह्मणा, तू नेहमी तृप्तासारखा आहेस; कशालाही मोठे मानत नाहीस.
12.177.6
स्रोतसा ह्रियमाणासु प्रजासु विमना इव ।
धर्मकामार्थकार्येषु कूटस्थ इव लक्ष्यसे ॥ १२.१७७.६ ॥
प्रजा प्रवाहात वाहून जात असताना तू विषण्ण मनाचा दिसत नाहीस; धर्म, काम आणि अर्थाच्या कार्यांत तू अचल स्थिर दिसतोस.
12.177.7
नानुतिष्ठसि धर्मार्थौ न कामे चापि वर्तसे ।
इन्द्रियार्थाननादृत्य मुक्तश्चरसि साक्षिवत् ॥ १२.१७७.७ ॥
तू धर्म आणि अर्थ यांचे आचरण करत नाहीस, कामातही गुंतत नाहीस. इंद्रियविषयांकडे दुर्लक्ष करून, साक्षीप्रमाणे मुक्त होऊन तू संचार करतोस.
12.177.8
का नु प्रज्ञा श्रुतं वा किं वृत्तिर्वा का नु ते मुने ।
क्षिप्रमाचक्ष्व मे ब्रह्मञ्श्रेयो यदिह मन्यसे ॥ १२.१७७.८ ॥
हे मुनी, तुझी प्रज्ञा कोणती? तू काय ऐकले आहेस? तुझे आचरण कसे आहे? हे ब्राह्मणा, येथे जे श्रेय तुला वाटते ते लवकर मला सांग.
12.177.9
अनुयुक्तः स मेधावी लोकधर्मविधानवित् ।
उवाच श्लक्ष्णया वाचा प्रह्लादमनपार्थया ॥ १२.१७७.९ ॥
असे विचारले असता तो मेधावी, लोकधर्माची विधाने जाणणारा, प्रह्लादाला मृदू आणि सार्थ वाणीने म्हणाला.
12.177.10
पश्य प्रह्लाद भूतानामुत्पत्तिमनिमित्ततः ।
ह्रासं वृद्धिं विनाशं च न प्रहृष्ये न च व्यथे ॥ १२.१७७.१० ॥
हे प्रह्लादा, पाहा: प्राण्यांची उत्पत्ती विनाकारण होते. त्यांचा ह्रास, वृद्धी आणि विनाश पाहून मी हर्षितही होत नाही आणि व्यथितही होत नाही.
12.177.11
स्वभावादेव संदृश्या वर्तमानाः प्रवृत्तयः ।
स्वभावनिरताः सर्वाः प्रतिपाद्या न केनचित् ॥ १२.१७७.११ ॥
स्वभावानेच वर्तमान प्रवृत्ती दिसतात. त्या सर्व आपल्या स्वभावातच रमलेल्या आहेत; कोणाकडूनही त्यांना ठरवता येत नाही.
12.177.12
पश्य प्रह्लाद संयोगान्विप्रयोगपरायणान् ।
संचयांश्च विनाशान्तान्न क्वचिद्विदधे मनः ॥ १२.१७७.१२ ॥
हे प्रह्लादा, पाहा: संयोग अखेरीस वियोगात संपतात; संचय अखेरीस नाशात. म्हणून मी कुठेही मन स्थिर करत नाही.
12.177.13
अन्तवन्ति च भूतानि गुणयुक्तानि पश्यतः ।
उत्पत्तिनिधनज्ञस्य किं पर्यायेणोपलक्षये। ॥ १२.१७७.१३ ॥
गुणयुक्त प्राणी नाशवंत आहेत हे पाहणाऱ्या आणि उत्पत्ती-नाश जाणणाऱ्या मला क्रमाने (मृत्यू) का पाहावा लागेल?
12.177.14
जलजानामपि ह्यन्तं पर्यायेणोपलक्षये ।
महतामपि कायानां सूक्ष्माणां च महोदधौ ॥ १२.१७७.१४ ॥
महासागरातील जलचरांचा, मोठ्या आणि सूक्ष्म शरीरांचाही अंत मी क्रमाने पाहतो.
12.177.15
जङ्गमस्थावराणां च भूतानामसुराधिप ।
पार्थिवानामपि व्यक्तं मृत्युं पश्यामि सर्वशः ॥ १२.१७७.१५ ॥
हे असुरराजा! चर-अचर प्राण्यांचा आणि पृथ्वीवरील प्राण्यांचाही मृत्यू सर्वत्र स्पष्ट दिसतो.
12.177.16
अन्तरिक्षचराणां च दानवोत्तमपक्षिणाम् ।
उत्तिष्ठते यथाकालं मृत्युर्बलवतामपि ॥ १२.१७७.१६ ॥
आकाशात संचार करणाऱ्या, श्रेष्ठ दानव-पक्ष्यांना आणि बलवानांनाही यथाकाली मृत्यू येतो.
12.177.17
दिवि संचरमाणानि ह्रस्वानि च महान्ति च ।
ज्योतींष्यपि यथाकालं पतमानानि लक्षये ॥ १२.१७७.१७ ॥
आकाशात संचार करणारे लहान-मोठे तेजोगोलही यथाकाली पडताना मी पाहतो.
12.177.18
इति भूतानि संपश्यन्ननुषक्तानि मृत्युना ।
सर्वं सामान्यतो विद्वान्कृतकृत्यः सुखं स्वपे ॥ १२.१७७.१८ ॥
असे मृत्यूने बद्ध प्राण्यांना पाहत, सर्व सामान्यपणे जाणणारा मी कृतकृत्य होऊन सुखाने झोपतो.
12.177.19
सुमहान्तमपि ग्रासं ग्रसे लब्धं यदृच्छया ।
शये पुनरभुञ्जानो दिवसानि बहून्यपि ॥ १२.१७७.१९ ॥
यदृच्छेने मिळालेला मोठा घासही मी खातो; पुन्हा अनेक दिवस न खाता पडून राहतो.
12.177.20
आशयन्त्यपि मामन्नं पुनर्बहुगुणं बहु ।
पुनरल्पं पुनस्तोकं पुनर्नैवोपपद्यते ॥ १२.१७७.२० ॥
ते मला अनेक गुण असलेले विपुल अन्न भरवतात; पुन्हा थोडे, पुन्हा अगदी कमी; पुन्हा ते मिळतच नाही.
12.177.21
कणं कदाचित्खादामि पिण्याकमपि च ग्रसे ।
भक्षये शालिमांसानि भक्षांश्चोच्चावचान्पुनः ॥ १२.१७७.२१ ॥
कधी मी कोंडा (कणा) खातो, कधी पिंडाकही गिळतो; कधी शालि तांदळाचे उत्तम पदार्थ खातो, आणि पुन्हा नाना उच्च-नीच पदार्थही खातो.
12.177.22
शये कदाचित्पर्यङ्के भूमावपि पुनः शये ।
प्रासादे चापि मे शय्या कदाचिदुपपद्यते ॥ १२.१७७.२२ ॥
कधी मी पलंगावर झोपतो, पुन्हा जमिनीवरही झोपतो; कधी राजवाड्यातही मला अंथरूण मिळते.
12.177.23
धारयामि च चीराणि शाणक्षौमाजिनानि च ।
महार्हाणि च वासांसि धारयाम्यहमेकदा ॥ १२.१७७.२३ ॥
मी कधी फाटकी वस्त्रे परिधान करतो, कधी ताग, रेशीम आणि हरिणाचे कातडेही परिधान करतो; आणि एकदा अत्यंत मौल्यवान वस्त्रेही परिधान करतो.
12.177.24
न सन्निपतितं धर्म्यमुपभोगं यदृच्छया ।
प्रत्याचक्षे न चाप्येनमनुरुध्ये सुदुर्लभम् ॥ १२.१७७.२४ ॥
यदृच्छेने समोर आलेल्या धर्मसंमत उपभोगाला मी नाकारत नाही; आणि अत्यंत दुर्लभ वस्तूच्या मागेही मी धावत नाही.
12.177.25
अचलमनिधनं शिवं विशोकं ।
शुचिमतुलं विदुषां मते प्रविष्टम्।
अनभिमतमसेवितं विमूढै ।
र्व्रतमिदमाजगरं शुचिश्चरामि ॥ १२.१७७.२५ ॥
अचल, अनिधन, शिव, शोकरहित, पवित्र, अतुलनीय; विद्वानांच्या मतात प्रविष्ट झालेले, मूढांना अप्रिय व अनाचरित असे हे अजगर व्रत मी पवित्रपणे आचरतो.
12.177.26
अचलितमतिरच्युतः स्वधर्मा ।
त्परिमितसंसरणः परावरज्ञः।
विगतभयकषायलोभमोहो ।
व्रतमिदमाजगरं शुचिश्चरामि ॥ १२.१७७.२६ ॥
अचल बुद्धीने, अच्युत, स्वधर्मात स्थिर, मर्यादित संचार करणारा, परावर जाणणारा, भय, कषाय, लोभ व मोह यांपासून मुक्त — या अजगर व्रताचे मी पवित्रपणे आचरण करतो.
12.177.27
अनियतफलभक्ष्यभोज्यपेयं ।
विधिपरिणामविभक्तदेशकालम्।
हृदयसुखमसेवितं कदर्यै ।
र्व्रतमिदमाजगरं सुचिश्चरामि ॥ १२.१७७.२७ ॥
फळ, भक्ष्य, भोज्य, पेय अनियत असलेले, विधीच्या परिणामाने देश-काल विभागलेले, हृदयाला सुख देणारे, कृपणांनी अनाचरित असे हे अजगर व्रत मी पवित्रपणे आचरतो.
12.177.28
इदमिदमिति तृष्णयाऽभिभूतं ।
जनमनवाप्तधनं विषीदमानम्।
निपुणमनुनिशाम्य तत्त्वबुद्ध्या ।
व्रतमिदमाजगरं शुचिश्चरामि ॥ १२.१७७.२८ ॥
"हे, हे" असे म्हणत तृष्णेने व्यापलेल्या, धन न मिळाल्याने विषादात बुडालेल्या माणसाला — सूक्ष्मपणे विचार करून तत्त्वबुद्धीने — मी या अजगर व्रताचे पवित्रपणे आचरण करतो.
12.177.29
बहुविधमनुदृश्य चार्थहेतोः ।
कृपणमिहार्यमनार्यमाश्रयं तम्।
उपशमरुचिरात्मवान्प्रशान्तो ।
व्रतमिदमाजगरं शुचिश्चरामि ॥ १२.१७७.२९ ॥
धनासाठी अनेक प्रकारे पाहून, येथे कृपण, अनार्य आणि आर्याचा आश्रय — शांतीची आवड असलेला, आत्मवान व प्रशांत होऊन — मी या अजगर व्रताचे पवित्रपणे आचरण करतो.
12.177.30
सुखमसुखमलाभमर्थलाभं ।
रतिमरतिं मरणं च जीवितं च।
विधिनियतमवेक्ष्य तत्त्वतोऽहं ।
व्रतमिदमाजगरं शुचिश्चरामि ॥ १२.१७७.३० ॥
सुख-दुःख, लाभ-हानी, प्रीती-अप्रीती, मरण-जीवन हे विधीने नियत आहे हे तत्त्वतः जाणून, शुचिर्भूतपणे हे अजगरव्रत मी आचरतो.
12.177.31
अपगतभयरागमोहदर्पो ।
धृतिमतिबुद्धिसमन्वितः प्रशान्तः।
उपगतफलभोगिनो निशाम्य ।
व्रतमिदमाजगरं शुचिश्चरामि ॥ १२.१७७.३१ ॥
भय, राग, मोह, दर्प दूर झालेला, धृती, मती, बुद्धी यांनी युक्त, प्रशांत होऊन, भोगफल मिळालेल्यांना पाहून, शुचिर्भूतपणे हे अजगरव्रत मी आचरतो.
12.177.32
अनियतशयनासनः प्रकृत्या ।
दमनियमव्रतसत्यशौचयुक्तः।
अपगतफलसंचयः प्रहृष्टो ।
व्रतमिदमाजगरं शुचिश्चरामि ॥ १२.१७७.३२ ॥
स्वभावतः निश्चित नसलेली शय्या-आसने असलेला, दम, नियम, व्रत, सत्य, शौच यांनी युक्त, फलसंचय सोडून आनंदित होऊन, शुचिर्भूतपणे हे अजगरव्रत मी आचरतो.
12.177.33
अपगतमसुखार्थमीहनार्थै ।
रुपगतबुद्धिरवेक्ष्य चात्मसंस्थम्।
तृपितमनियतं मनो नियन्तुं ।
व्रतमिदमाजगरं शुचिश्चरामि ॥ १२.१७७.३३ ॥
दुःखदायक अर्थप्रयत्नांपासून मुक्त, बुद्धी स्थिर होऊन, आत्म्यात स्थित असलेले पाहून, तृप्त असूनही अनियत मन आवरण्यासाठी, शुचिर्भूतपणे हे अजगरव्रत मी आचरतो.
12.177.34
न हृदयमनुरुध्यते मनो वा ।
प्रियसुखदुर्लभतामनित्यतां च।
तदुभयमुपलक्षयन्निवाहं ।
व्रतमिदमाजगरं शुचिश्चरामि ॥ १२.१७७.३४ ॥
हृदय किंवा मन प्रिय आणि सुखाच्या दुर्लभतेकडे व अनित्यतेकडे ओढले जात नाही; ती दोन्ही जणू ओळखून, शुचिर्भूतपणे हे अजगरव्रत मी आचरतो.
12.177.35
बहु कथितमिदं हि बुद्धिमद्भिः ।
कविभिरपि प्रथयद्भिरात्मकीर्तिम्।
इदमिदमिति तत्रतत्र हन्त ।
स्वपरमतैर्गहनं प्रतर्कयद्भिः ॥ १२.१७७.३५ ॥
बुद्धिमान आणि कवींनी आपली कीर्ती पसरवण्यासाठी याविषयी पुष्कळ सांगितले आहे. अरेरे, ते इथे-तिथे ‘हे असे, हे असे’ म्हणत स्वतःच्या आणि इतरांच्या मतांनी खोलवर तर्क करत राहिले आहेत.
12.177.36
तदिदमनुनिशाम्य विप्रपातं ।
पृथगभिपन्नमिहाबुधैर्मनुष्यैः।
अनवसितमनन्तदोषपारं ।
नृपु विहरामि विनीतदोषतृष्णः ॥ १२.१७७.३६ ॥
अज्ञानी माणसांमध्ये ब्राह्मणाचे पतन येथे वेगवेगळ्या रूपांनी घडले आहे, त्याच्या दोषांना अंत नाही व पारही नाही, हे सर्व ऐकून व विचारून, दोष व तृष्णा शांत करून मी राजांमध्ये विहार करतो.
12.177.37
अजगरचरितं व्रतं महात्मा ।
य इह नरोऽनुचरेद्विनीतरागः।
अपगतभयलोभमोहमन्युः ।
स खलु सुखी विचरेदिमं विहारम् ॥ १२.१७७.३७ ॥
महात्म्याचे अजगर-आचरणरूपी व्रत, जो मनुष्य येथे अनुसरतो, ज्याचा राग शांत झाला आहे आणि जो भय, लोभ, मोह व क्रोधापासून मुक्त आहे, तो निश्चितच सुखाने या विहारात संचार करेल.