મહાભારત · અધ્યાય 12.178
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.178.1
बान्धवाः कर्म वित्तं वा प्रज्ञा वेह पितामह ।
नरस्य का प्रतिष्ठा स्यादेतत्पृष्टो वदस्व मे ॥ १२.१७८.१ ॥
બાંધવો, કર્મ, ધન કે પ્રજ્ઞા — હે પિતામહ, આ લોકમાં મનુષ્યનો આધાર શું છે? હું પૂછું છું, મને કહો.
12.178.2
प्रज्ञा प्रतिष्ठा भूतानां प्रज्ञा लाभः परो मतः ।
प्रज्ञा निःश्रेयसी लोके प्रज्ञा स्वर्गो मतः सताम् ॥ १२.१७८.२ ॥
પ્રજ્ઞા એ પ્રાણીઓનો આધાર છે; પ્રજ્ઞાનો લાભ સર્વોચ્ચ મનાય છે. લોકમાં પ્રજ્ઞા જ કલ્યાણ આપનારી છે, અને સત્પુરુષોના મતે પ્રજ્ઞા જ સ્વર્ગ છે.
12.178.3
प्रज्ञया प्रापितार्थो हि बलिरैश्वर्यसंक्षये ।
प्रह्लादो नमुचिर्मङ्किस्तस्याः किं विद्यते परम् ॥ १२.१७८.३ ॥
પ્રજ્ઞાથી જ બલિએ ઐશ્વર્યનો નાશ થતાં પોતાનો હેતુ સાધ્યો; પ્રહ્લાદ, નમુચિ અને મંકિએ પણ એમ જ. એ પ્રજ્ઞાથી ઊંચું શું છે?
12.178.4
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
इन्द्रकाश्यपसंवादं तन्निबोध युधिष्ठिर ॥ १२.१७८.४ ॥
આ વિષયમાં પણ લોકો આ પ્રાચીન ઇતિહાસ કહે છે — ઇન્દ્ર અને કાશ્યપનો સંવાદ. હે યુધિષ્ઠિર, તે સાંભળો.
12.178.5
वैश्यः कश्चिदृषिसुतं काश्यपं संशितव्रतम् ।
रथेन पातयामास श्रीमान्दृप्तस्तपस्विनम् ॥ १२.१७८.५ ॥
કોઈ વૈશ્યે, ધનવાન અને અભિમાની, કઠોર વ્રતધારી ઋષિપુત્ર કાશ્યપને રથથી પાડી નાખ્યો — તે તપસ્વીને.
12.178.6
आर्तः स पतितः क्रुद्धस्त्यक्त्वाऽऽत्मानमथाब्रवीत् ।
मरिष्याम्यधनस्येह जीवितार्थो न विद्यते ॥ १२.१७८.६ ॥
તે પીડિત, પડેલો અને ક્રોધિત થઈને પોતાનો પ્રાણ ત્યજવાનો નિશ્ચય કરી બોલ્યો — "ધનહીન એવો હું મરીશ; આ લોકમાં મારા જીવવાનો કોઈ હેતુ નથી."
12.178.7
तथा मुमूर्षमासीनमकूजन्तमचेतसम् ।
इन्द्रः सृगालरूपेण बभाषे क्षुब्धमानसम् ॥ १२.१७८.७ ॥
આ રીતે મૃત્યુની ઇચ્છાથી બેઠેલા, ન રડતા, અચેત અને વ્યાકુળ મનવાળા તેને ઇન્દ્રે શિયાળના રૂપમાં કહ્યું.
12.178.8
मनुष्ययोनिमिच्छन्ति सर्वभूतानि सर्वशः ।
मनुष्यत्वे च विप्रत्वं सर्व एवाभिनन्दति ॥ १२.१७८.८ ॥
બધા જીવો સર્વ રીતે મનુષ્ય યોનિની ઇચ્છા રાખે છે; અને મનુષ્ય હોવામાં બ્રાહ્મણત્વને પણ સૌ આનંદથી ઝંખે છે.
12.178.9
मनुष्यो ब्राह्मणश्चासि श्रोत्रियश्चासि काश्यप ।
सुदुर्लभमवाप्यैतन्न दोषान्मर्तुमर्हसि ॥ १२.१७८.९ ॥
હે કાશ્યપ, તું મનુષ્ય, બ્રાહ્મણ અને શ્રોત્રિય પણ છે. આવું દુર્લભ પામીને કોઈ દોષથી મરવું તને યોગ્ય નથી.
12.178.10
सर्वे लाभाः साभिमाना इति सत्यवती श्रुतिः ।
संतोषणीयरूपोऽसि लोभाद्यदभिमन्यसे ॥ १२.१७८.१० ॥
'બધા લાભ અભિમાન સાથે આવે છે' એમ સત્યવતી શ્રુતિ કહે છે. તું સંતોષ પામવા યોગ્ય રૂપવાળો છે; છતાં લોભથી તું અભિમાન કરે છે.
12.178.11
अहो सिद्धार्थता तेषां येषां सन्तीह पाणयः ।
अतीव स्पृहये तेषां येषां सन्तीह पाणयः ॥ १२.१७८.११ ॥
અહો, જેમના હાથ છે તેમની સિદ્ધિ! અહીં જેમના હાથ છે તેમને હું અત્યંત ઝંખું છું.
12.178.12
पाणिमद्भ्यः स्पृहाऽस्माकं यथा तव धनस्य वै ।
न पाणिलाभादधिको लाभः कश्चन विद्यते ॥ १२.१७८.१२ ॥
જેમના હાથ છે તેમની પ્રત્યે અમારી ઝંખના, જેવી તારી ધન પ્રત્યે છે. હાથ મળવાના લાભથી મોટો કોઈ લાભ નથી.
12.178.13
अपाणित्वाद्वयं ब्रह्मन्कण्टकं नोद्धरामहे ।
जन्तूनुच्चावचानङ्गे दशतो न कषाम वा ॥ १२.१७८.१३ ॥
હે બ્રાહ્મણ, હાથ ન હોવાથી અમે કાંટો કાઢી શકતા નથી; શરીર પર કરડતાં નાનાં-મોટાં જંતુઓને હટાવી કે ખંજવાળી શકતા નથી.
12.178.14
अथ येषां पुनः पाणी देवदत्तौ दशाङ्गुली ।
उद्धरन्ति कृमीनङ्गाद्दशतो निकषन्ति च ॥ १२.१७८.१४ ॥
પરંતુ જેમના દેવદત્ત બે હાથ અને દસ આંગળીઓ છે, તેઓ શરીરમાંથી કીડા કાઢે છે અને કરડનારાઓને ચીરી નાખે છે.
12.178.15
वर्षाहिमातपानां च परित्राणानि कुर्वते ।
चेलमन्नं सुखं शय्यां निवातं चोपभुञ्जते ॥ १२.१७८.१५ ॥
વરસાદ, હિમ અને તડકાથી રક્ષણના ઉપાય કરે છે; વસ્ત્ર, અન્ન, સુખ, શય્યા અને પવન વિનાની જગ્યાનો ઉપભોગ કરે છે.
12.178.16
अधिष्ठाय च गां लोके भुञ्जते वाहयन्ति च ।
उपायैर्बहुभिश्चैव वश्यानात्मनि कुर्वते ॥ १२.१७८.१६ ॥
જગતમાં તેઓ બળદ પર સવાર થઈ તેનો ઉપભોગ કરે છે અને હાંકે છે; અનેક ઉપાયોથી વશ થયેલાઓને પોતાના વશમાં રાખે છે.
12.178.17
ये खल्वजिह्वाः कृपणा अल्पप्राणा अपाणयः ।
सहन्ते तानि दुःखानि दिष्ट्या त्वं न तथा मुने ॥ १२.१७८.१७ ॥
જે મૂંગા, અલ્પપ્રાણ, હાથ વિનાના દીન છે, તેઓ તે દુઃખો સહે છે; હે મુનિ, સદભાગ્યે તું તેવો નથી.
12.178.18
दिष्ट्या त्वं न शृगालो वै न कृमिर्न च मूषकः ।
न सर्पो न च मण्डूको न चान्यः पापयोनिजः ॥ १२.१७८.१८ ॥
સદભાગ્યે તું શિયાળ નથી, કીડો નથી, ઉંદર નથી, સાપ નથી, દેડકો નથી, કે પાપયોનિમાં જન્મેલો બીજો કોઈ નથી.
12.178.19
एतावताऽपि लाभेन तोष्टुमर्हसि काश्यप ।
किं पुनर्योसि सत्वानां सर्वेषां ब्राह्मणोत्तमः ॥ १२.१७८.१९ ॥
હે કાશ્યપ, આટલા લાભથી પણ તારે સંતુષ્ટ રહેવું જોઈએ. વળી તું તો સર્વ પ્રાણીઓમાં ઉત્તમ બ્રાહ્મણ છે.
12.178.20
इमे मां कृमयोऽदन्ति येषामुद्धरणाय वै ।
नास्ति शक्तिरपाणित्वात्पश्यावस्थामिमां मम ॥ १२.१७८.२० ॥
આ કીડાઓ મને ખાઈ રહ્યા છે. હાથ વિનાનો હોવાથી તેમને દૂર કરવાની મારી શક્તિ નથી. મારી આ દશા જો.
12.178.21
अकार्यमिति चैवेमं नात्मानं संत्यजाम्यहम् ।
नातः पापीयसीं योनिं पतेयमपरामिति ॥ १२.१७८.२१ ॥
આ અકાર્ય છે તેથી હું મારો ત્યાગ નથી કરતો, અને આનાથી પણ પાપી બીજી યોનિમાં હું ન પડું એ માટે.
12.178.22
मध्ये वै पापयोनीनां सृगालीयामहं गतः ।
पापीयस्यो बहुतरा इतोऽन्याः पापयोनयः ॥ १२.१७८.२२ ॥
પાપી યોનિઓ વચ્ચે હું શિયાળની યોનિમાં જઈ પડ્યો છું. આનાથી પણ વધુ પાપી બીજી ઘણી યોનિઓ છે.
12.178.23
जात्यैवैके सुखितराः सन्त्यन्ये भृशदुःखिताः ।
नैकान्तं सुखमेवेह क्वचित्पश्यामि कस्यचित् ॥ १२.१७८.२३ ॥
કેટલાક જન્મથી જ વધુ સુખી હોય છે, અને બીજા અત્યંત દુઃખી હોય છે. અહીં કોઈનામાં પૂર્ણ સુખ મેં ક્યારેય જોયું નથી.
12.178.24
मनुष्या ह्याढ्यतां प्राप्य राज्यमिच्छन्त्यनन्तरम् ।
राज्याद्देवत्वमिच्छन्ति देवत्वादिन्द्रतामपि ॥ १२.१७८.२४ ॥
મનુષ્યો ધન પામ્યા પછી રાજ્ય ઇચ્છે છે; રાજ્યથી દેવત્વ ઇચ્છે છે, અને દેવત્વથી ઇન્દ્રપદ પણ ઇચ્છે છે.
12.178.25
भवेस्त्वं यद्यपि त्वाढ्यो न राजा न च दैवतम् ।
देवत्वं प्राप्य चेन्द्रत्वं नैव तुष्येस्तथा सति ॥ १२.१७८.२५ ॥
તું ધનવાન થાય, રાજા ન થાય કે દેવ ન થાય, છતાં દેવત્વ અને ઇન્દ્રપદ મેળવીને પણ તું સંતુષ્ટ નહીં થાય.
12.178.26
न तृप्तिः प्रियलाभेऽस्ति तृष्णा नाद्भिः प्रशाम्यति ।
संप्रज्वलति सा भूयः समिद्भिरिव पावकः ॥ १२.१७८.२६ ॥
પ્રિય વસ્તુ મળવાથી તૃપ્તિ થતી નથી; પાણીથી તૃષ્ણા શમતી નથી. અગ્નિ સમિધોથી ફરી ભડકે તેમ તે ફરી ભડકે છે.
12.178.27
अस्त्येव त्वयि शोकोऽपि हर्षश्चापि तथा त्वयि ।
सुखदुःखे तथा चोभे तत्र का परिदेवना ॥ १२.१७८.२७ ॥
તારામાં શોક પણ છે અને હર્ષ પણ છે. સુખ અને દુઃખ બંને તારામાં છે; તો ત્યાં વિલાપ શા માટે?
12.178.28
परिच्छिद्यैव कामानां सर्वेषां चैव कर्मणाम् ।
मूलं बुद्धीन्द्रियग्रामं शकुन्तानिव पञ्जरे ॥ १२.१७८.२८ ॥
બધી કામનાઓ અને બધાં કર્મોનું મૂળ બુદ્ધિ અને ઇન્દ્રિયોનો સમૂહ છે. પાંજરાનાં પંખીઓની જેમ તેમને સંપૂર્ણપણે કાપી નાખ.
12.178.29
न द्वितीयस्य शिरसश्छेदनं विद्यते क्वचित् ।
न च पाणेस्तृतीयस्य यन्नास्ति न ततो भयम् ॥ १२.१७८.२९ ॥
બીજા માથાનું છેદન ક્યાંય થતું નથી; ત્રીજો હાથ પણ નથી. જે નથી, તેનાથી ભય નથી.
12.178.30
न खल्वप्यरसज्ञस्य कामः क्वचन जायते ।
संस्पर्शाद्दर्शनाद्वापि श्रवणाद्वापि जायते ॥ १२.१७८.३० ॥
રસ ન જાણનારામાં ક્યાંય કામના ઉત્પન્ન થતી નથી. સ્પર્શથી, દર્શનથી કે શ્રવણથી પણ તે ઉત્પન્ન થાય છે.
12.178.31
न त्वं स्मरसि वारुण्या लट्वाकानां च पक्षिणाम् ।
ताभ्यां चाभ्यधिको भक्ष्यो न कश्चिद्विद्यते क्वचित् ॥ १२.१७८.३१ ॥
શું તને વારુણી (દારૂ) અને લટ્વાક પક્ષીઓ યાદ નથી? તે બંને કરતાં ચડિયાતો ભક્ષ્ય ક્યાંય મળતો નથી.
12.178.32
यानि चान्यानि भूतेषु भक्ष्यभोज्यानि काश्यप ।
येषामभुक्तपूर्वाणि तेषामस्मृतिरेव ते ॥ १२.१७८.३२ ॥
હે કાશ્યપ! પ્રાણીઓમાં જે બીજા ભક્ષ્ય-ભોજ્ય પદાર્થો છે, જેમને તેં પહેલાં ક્યારેય ખાધા નથી, તેમની તો તને સ્મૃતિ જ નથી.
12.178.33
अप्राशनमसंस्पर्शमसंदर्शनमेव च ।
पुरुषस्यैष नियमो मन्ये श्रेयो न संशयः ॥ १२.१७८.३३ ॥
ન ખાવું, ન સ્પર્શ કરવો અને ન જોવું — આ જ પુરુષનો નિયમ છે એમ હું માનું છું; તે શ્રેયસ્કર છે, એમાં સંદેહ નથી.
12.178.34
पाणिमन्तो बलवन्तो धनवन्तो न संशयः ।
मनुष्या मानुषैरेव दासत्वमुपपादिताः ॥ १२.१७८.३४ ॥
હાથવાળા, બળવાન અને ધનવાન માણસો—એમાં સંદેહ નથી—માણસો વડે જ દાસત્વમાં ધકેલાયા છે.
12.178.35
वधबन्धपरिक्लेशैः क्लिश्यन्ते च पुनः पुनः ।
ते खल्वपि रमन्ते च मोदन्ते च हसन्ति च ॥ १२.१७८.३५ ॥
વધ, બંધન અને ક્લેશથી તેઓ વારંવાર પીડાય છે; છતાં તેઓ જ રમે છે, આનંદ કરે છે અને હસે પણ છે.
12.178.36
अपरे बाहुबलिनः कृतविद्या मनस्विनः ।
जुगुप्सितां च कृपणां पापवृत्तिमुपासते ॥ १२.१७८.३६ ॥
બીજા બાહુબળી, વિદ્યાસંપન્ન અને મનસ્વી હોવા છતાં નિંદનીય, દીન અને પાપમય વર્તનનું સેવન કરે છે.
12.178.37
उत्सहन्ते च ते वृत्तिमन्यामप्युपसेवितुम् ।
स्वकर्मणा तु नियतं भवितव्यं तु तत्तथा ॥ १२.१७८.३७ ॥
તેઓ બીજી આજીવિકા અપનાવવામાં પણ સમર્થ હોઈ શકે; પરંતુ પોતાનું સ્વકર્મ જ નિશ્ચિતપણે હોવું જોઈએ, તે તેવું જ હોવું જોઈએ.
12.178.38
न पुल्कसो न चण्डाल आत्मानं त्यक्तुमिच्छति ।
तया तुष्टः स्वया योन्या मायां पश्यस्व यादृशीम् ॥ १२.१७८.३८ ॥
પુલ્કસ કે ચાંડાળ પણ પોતાનો ત્યાગ કરવા ઇચ્છતો નથી; પોતાના એ જ જન્મથી સંતુષ્ટ રહીને જુઓ, આ કેવી માયા છે.
12.178.39
दृष्ट्वा कुणीन्पक्षहतान्मनुष्यानामयाविनः ।
सुसंपूर्णः स्वया योन्या लब्धलाभोसि काश्यप ॥ १२.१७८.३९ ॥
લંગડા અને લકવાગ્રસ્ત માણસોને તથા રોગરહિત માણસોને જોઈને, હે કાશ્યપ, તું પોતાના એ જ જન્મથી પૂર્ણ અને લાભ પામેલો છે.
12.178.40
यदि ब्राह्मणदेहस्ते निरातङ्को निरामयः ।
अङ्गानि च समग्राणि न च लोकेषु धिक्कृतः ॥ १२.१७८.४० ॥
તારું બ્રાહ્મણ શરીર ભયરહિત અને રોગરહિત છે, અંગો સંપૂર્ણ છે, અને લોકોમાં તું નિંદિત નથી,
12.178.41
न केनचित्प्रवादेन सत्येनैवापहारिणा ।
धर्मायोत्तिष्ठ विप्रर्षे नात्मानं त्यक्तुमर्हसि ॥ १२.१७८.४१ ॥
કોઈ બહાનાથી નહીં, પાપને દૂર કરનાર સત્યથી જ — હે વિપ્રર્ષિ, ધર્મ માટે ઊઠ; તારે પોતાનો ત્યાગ કરવો યોગ્ય નથી.
12.178.42
यदि ब्रह्मञ्शृणोष्येतच्छ्रद्दधासि च मे वचः ।
वेदोक्तस्यैव धर्मस्य फलं मुख्यमवाप्स्यसि ॥ १२.१७८.४२ ॥
હે બ્રહ્મન્, જો તું આ સાંભળે અને મારા વચન પર શ્રદ્ધા રાખે, તો વેદોક્ત ધર્મનું મુખ્ય ફળ તને પ્રાપ્ત થશે.
12.178.43
स्वाध्यायमग्निसंस्कारमप्रमत्तोऽनुपालय ।
सत्यं दमं च दानं च स्पर्धिष्ठा मा च केनचित् ॥ १२.१७८.४३ ॥
સ્વાધ્યાય અને અગ્નિસંસ્કારનું સાવધાનીથી પાલન કરો. સત્ય, દમ અને દાનનું પાલન કરો; કોઈની સાથે સ્પર્ધા ન કરો.
12.178.44
ये केचन स्वध्ययनाः प्राप्ता यजनयाजनम् ।
कथं ते चानुशोचेयुर्ध्यायेयुर्वाऽप्यशोभनम् ॥ १२.१७८.४४ ॥
જેમણે સ્વાધ્યાય કરીને યજન-યાજનનું ફળ પ્રાપ્ત કર્યું છે, તેઓ કેવી રીતે શોક કરે કે અશુભનું ધ્યાન ધરે?
12.178.45
इच्छन्तस्ते विहाराय सुखं महदवाप्नुयुः ।
येऽनुजाताः सुनक्षत्रे सुतिथौ सुमुहूर्तके।
यज्ञदानप्रजेहायां यतन्ते शक्तिपूर्वकम् ॥ १२.१७८.४५ ॥
શુભ નક્ષત્ર, શુભ તિથિ અને શુભ મુહૂર્તમાં જન્મેલા, યજ્ઞ, દાન અને સંતાન માટે શક્તિ પ્રમાણે પ્રયત્ન કરનારા, વિહારની ઇચ્છા રાખીને મહાન સુખ પામશે.
12.178.46
नक्षत्रेष्वासुरेष्वन्ये दुस्तिथौ दुर्मुहूर्तजाः ।
सम्पतन्त्यासुरीं योनिं यज्ञप्रसववर्जिताः ॥ १२.१७८.४६ ॥
આસુરી નક્ષત્રોમાં, દુષ્ટ તિથિ અને દુર્મુહૂર્તમાં જન્મેલા અને યજ્ઞફળ વિનાના લોકો આસુરી યોનિમાં પડે છે.
12.178.47
अहमासं पण्डितको हैतुको वेदनिन्दकः ।
आन्वीक्षिकीं तर्कविद्यामनुरक्तो निरर्थिकाम् ॥ १२.१७८.४७ ॥
હું પોતાને પંડિત માનનારો, તર્કવાદી અને વેદનિંદક હતો; નિરર્થક આન્વીક્ષિકી અને તર્કવિદ્યામાં અનુરક્ત હતો.
12.178.48
हेतुवादान्प्रवदिता वक्ता संसत्सु हेतुमत् ।
आक्रोष्टा चातिवक्ता च ब्रह्मवाक्येषु च द्विजान् ॥ १२.१७८.४८ ॥
સભાઓમાં હેતુવાદ પ્રવચન કરનારો વક્તા હતો; બ્રહ્મવાક્યોની બાબતમાં દ્વિજોને ગાળ દેનારો અને અતિ બોલનારો હતો.
12.178.49
नास्तिकः सर्वशङ्की च मूर्खः पण्डितमानिकः ।
तस्येयं फलनिर्वृत्तिः सृगालत्वं मम द्विज ॥ १२.१७८.४९ ॥
નાસ્તિક, સર્વ વિષે શંકા કરનાર, મૂર્ખ અને પોતાને પંડિત માનનાર — તેનું જ આ ફળ છે; હે દ્વિજ, મને શિયાળનો જન્મ મળ્યો.
12.178.50
अपि जातु तथा तत्स्यादहोरात्रशतैरपि ।
यदहं मानुषीं योनिं सृगालः प्राप्नुयां पुनः ॥ १२.१७८.५० ॥
સો દિવસ-રાત પસાર થાય તોપણ શું ક્યારેય એવું બને કે હું શિયાળ થઈને ફરી માનવ જન્મ મેળવું?
12.178.51
संतुष्टश्चाप्रमत्तश्च यज्ञदानतपोरतः ।
ज्ञेयं ज्ञाता भवेयं वै वर्ज्यं वर्जयिता तथा ॥ १२.१७८.५१ ॥
સંતુષ્ટ, સાવધ અને યજ્ઞ, દાન, તપમાં લીન રહીને — જાણવા યોગ્યને જાણનાર અને ત્યાગવા યોગ્યને ત્યાગનાર હું બનું.
12.178.52
ततः स मुनिरुत्थाय काश्यपस्तमुवाच ह ।
अहो बतामि कुशलो बुद्धिमांश्चेति विस्मितः ॥ १२.१७८.५२ ॥
ત્યારે તે મુનિ કશ્યપ ઊભા થઈને તેને બોલ્યા — "અહો! ખરેખર હું કુશળ અને બુદ્ધિમાન છું" — એમ વિસ્મિત થયા.
12.178.53
समवैक्षत तं विप्रो ज्ञानदीर्घेण चक्षुषा ।
ददर्श चैनं देवानां देवमिन्द्रं शचीपतिम् ॥ १२.१७८.५३ ॥
તે બ્રાહ્મણે જ્ઞાનની દીર્ઘ દૃષ્ટિથી તેને જોયો; અને દેવોના દેવ, શચીપતિ ઇન્દ્રને જોયા.
12.178.54
ततः संपूजयामास काश्यपो हरिवाहनम् ।
अनुज्ञातस्तु तेनाथ प्रविवेश स्वमालयम् ॥ १२.१७८.५४ ॥
પછી કશ્યપે હરિવાહન ઇન્દ્રની સારી રીતે પૂજા કરી; તેમની અનુમતિ લઈને તેઓ પોતાના આવાસમાં પ્રવેશ્યા.