महाभारत · अध्याय 12.178
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.178.1
बान्धवाः कर्म वित्तं वा प्रज्ञा वेह पितामह ।
नरस्य का प्रतिष्ठा स्यादेतत्पृष्टो वदस्व मे ॥ १२.१७८.१ ॥
बांधव, कर्म, वित्त किंवा प्रज्ञा — हे पितामह, या जगात माणसाचा आधार काय? मी विचारतो, मला सांगा.
12.178.2
प्रज्ञा प्रतिष्ठा भूतानां प्रज्ञा लाभः परो मतः ।
प्रज्ञा निःश्रेयसी लोके प्रज्ञा स्वर्गो मतः सताम् ॥ १२.१७८.२ ॥
प्रज्ञा ही प्राण्यांची प्रतिष्ठा आहे; प्रज्ञेचा लाभ हाच श्रेष्ठ मानला जातो. जगात प्रज्ञाच कल्याण देणारी आहे, आणि सज्जनांच्या मते प्रज्ञा हाच स्वर्ग आहे.
12.178.3
प्रज्ञया प्रापितार्थो हि बलिरैश्वर्यसंक्षये ।
प्रह्लादो नमुचिर्मङ्किस्तस्याः किं विद्यते परम् ॥ १२.१७८.३ ॥
प्रज्ञेमुळेच बलीने ऐश्वर्य नष्ट झाले तरी आपला अर्थ साधला; प्रह्लाद, नमुची आणि मंकी यांनीही तसेच केले. त्या प्रज्ञेहून श्रेष्ठ काय आहे?
12.178.4
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
इन्द्रकाश्यपसंवादं तन्निबोध युधिष्ठिर ॥ १२.१७८.४ ॥
या विषयावर लोक हा प्राचीन इतिहास सांगतात — इंद्र आणि काश्यप यांचा संवाद. हे युधिष्ठिरा, ते ऐक.
12.178.5
वैश्यः कश्चिदृषिसुतं काश्यपं संशितव्रतम् ।
रथेन पातयामास श्रीमान्दृप्तस्तपस्विनम् ॥ १२.१७८.५ ॥
कोणी एका वैश्याने, श्रीमंत आणि गर्विष्ठ असलेल्याने, कठोर व्रत असलेल्या ऋषिपुत्र काश्यपाला रथाने पाडले — त्या तपस्व्याला.
12.178.6
आर्तः स पतितः क्रुद्धस्त्यक्त्वाऽऽत्मानमथाब्रवीत् ।
मरिष्याम्यधनस्येह जीवितार्थो न विद्यते ॥ १२.१७८.६ ॥
तो दुःखी, पडलेला आणि क्रुद्ध होऊन आपला प्राण त्यागण्याचा निश्चय करून म्हणाला — "धनहीन असा मी मरेन; या जगात माझ्या जगण्याला काही अर्थ उरलेला नाही."
12.178.7
तथा मुमूर्षमासीनमकूजन्तमचेतसम् ।
इन्द्रः सृगालरूपेण बभाषे क्षुब्धमानसम् ॥ १२.१७८.७ ॥
अशा प्रकारे मरणेच्छुक, बसलेल्या, न रडणाऱ्या, बेशुद्ध आणि क्षुब्ध मनाच्या त्या पुरुषाशी इंद्र कोल्ह्याच्या रूपाने बोलला.
12.178.8
मनुष्ययोनिमिच्छन्ति सर्वभूतानि सर्वशः ।
मनुष्यत्वे च विप्रत्वं सर्व एवाभिनन्दति ॥ १२.१७८.८ ॥
सर्व प्राणी सर्वप्रकारे मनुष्ययोनीची इच्छा करतात; आणि मनुष्य असताना ब्राह्मणत्वाचाही सर्व आनंदाने अभिनंदन करतात.
12.178.9
मनुष्यो ब्राह्मणश्चासि श्रोत्रियश्चासि काश्यप ।
सुदुर्लभमवाप्यैतन्न दोषान्मर्तुमर्हसि ॥ १२.१७८.९ ॥
हे काश्यपा, तू मनुष्य, ब्राह्मण आणि श्रोत्रियही आहेस. इतके दुर्लभ मिळवून कोणत्याही दोषामुळे मरणे तुला योग्य नाही.
12.178.10
सर्वे लाभाः साभिमाना इति सत्यवती श्रुतिः ।
संतोषणीयरूपोऽसि लोभाद्यदभिमन्यसे ॥ १२.१७८.१० ॥
'सर्व लाभ अभिमानासह येतात' असे सत्यवती श्रुती सांगते. तू संतोष पावण्यायोग्य स्वरूपाचा आहेस; तरीही लोभामुळे तू अभिमान बाळगतोस.
12.178.11
अहो सिद्धार्थता तेषां येषां सन्तीह पाणयः ।
अतीव स्पृहये तेषां येषां सन्तीह पाणयः ॥ १२.१७८.११ ॥
अहो, ज्यांचे हात आहेत त्यांचे कार्य सिद्ध होते! ज्यांचे येथे हात आहेत त्यांची मला अत्यंत इच्छा आहे.
12.178.12
पाणिमद्भ्यः स्पृहाऽस्माकं यथा तव धनस्य वै ।
न पाणिलाभादधिको लाभः कश्चन विद्यते ॥ १२.१७८.१२ ॥
ज्यांच्या हातांना आम्ही इच्छितो, जसे तुला धनाची इच्छा आहे. हात मिळण्याहून मोठा लाभ दुसरा नाही.
12.178.13
अपाणित्वाद्वयं ब्रह्मन्कण्टकं नोद्धरामहे ।
जन्तूनुच्चावचानङ्गे दशतो न कषाम वा ॥ १२.१७८.१३ ॥
हे ब्राह्मणा, हात नसल्यामुळे आम्ही काटा काढू शकत नाही; अंगावर चावणारे नाना प्रकारचे कीटक हटवू किंवा खाजवू शकत नाही.
12.178.14
अथ येषां पुनः पाणी देवदत्तौ दशाङ्गुली ।
उद्धरन्ति कृमीनङ्गाद्दशतो निकषन्ति च ॥ १२.१७८.१४ ॥
परंतु ज्यांना देवदत्त असे दोन हात आणि दहा बोटे आहेत, ते अंगातील किडे काढतात आणि चावणाऱ्यांना चिरडतात.
12.178.15
वर्षाहिमातपानां च परित्राणानि कुर्वते ।
चेलमन्नं सुखं शय्यां निवातं चोपभुञ्जते ॥ १२.१७८.१५ ॥
पाऊस, हिम आणि ऊन यांपासून संरक्षणाची व्यवस्था करतात; वस्त्र, अन्न, सुख, शय्या आणि वाराविरहित जागा उपभोगतात.
12.178.16
अधिष्ठाय च गां लोके भुञ्जते वाहयन्ति च ।
उपायैर्बहुभिश्चैव वश्यानात्मनि कुर्वते ॥ १२.१७८.१६ ॥
जगात ते बैलावर बसून त्याचा उपभोग घेतात व त्याला हाकतात; अनेक उपायांनी अधीनांना आपल्या वशात ठेवतात.
12.178.17
ये खल्वजिह्वाः कृपणा अल्पप्राणा अपाणयः ।
सहन्ते तानि दुःखानि दिष्ट्या त्वं न तथा मुने ॥ १२.१७८.१७ ॥
जे मुके, अल्पप्राण, हातहीन दीन आहेत, ते ती दुःखे सहन करतात; हे मुनी, सुदैवाने तू तसा नाहीस.
12.178.18
दिष्ट्या त्वं न शृगालो वै न कृमिर्न च मूषकः ।
न सर्पो न च मण्डूको न चान्यः पापयोनिजः ॥ १२.१७८.१८ ॥
सुदैवाने तू कोल्हा नाहीस, किडा नाहीस, उंदीर नाहीस, साप नाहीस, बेडूक नाहीस, किंवा पापयोनीत जन्मलेला दुसरा कोणीही नाहीस.
12.178.19
एतावताऽपि लाभेन तोष्टुमर्हसि काश्यप ।
किं पुनर्योसि सत्वानां सर्वेषां ब्राह्मणोत्तमः ॥ १२.१७८.१९ ॥
हे काश्यपा, एवढ्या लाभानेही तुला समाधानी राहायला हवे. शिवाय तू सर्व प्राण्यांमध्ये उत्तम ब्राह्मण आहेस.
12.178.20
इमे मां कृमयोऽदन्ति येषामुद्धरणाय वै ।
नास्ति शक्तिरपाणित्वात्पश्यावस्थामिमां मम ॥ १२.१७८.२० ॥
हे किडे मला खात आहेत. हात नसल्यामुळे त्यांना दूर करण्याची शक्ती माझ्यात नाही. माझी ही अवस्था पाहा.
12.178.21
अकार्यमिति चैवेमं नात्मानं संत्यजाम्यहम् ।
नातः पापीयसीं योनिं पतेयमपरामिति ॥ १२.१७८.२१ ॥
हे अकर्तव्य आहे म्हणून मी स्वतःचा त्याग करत नाही, आणि यापेक्षा पापी अशा दुसर्‍या योनीत मी पडू नये म्हणून.
12.178.22
मध्ये वै पापयोनीनां सृगालीयामहं गतः ।
पापीयस्यो बहुतरा इतोऽन्याः पापयोनयः ॥ १२.१७८.२२ ॥
पापी योनींमध्ये मी कोल्ह्याच्या योनीत जाऊन पडलो आहे. यांपेक्षाही अधिक पापी अशा इतर अनेक योनी आहेत.
12.178.23
जात्यैवैके सुखितराः सन्त्यन्ये भृशदुःखिताः ।
नैकान्तं सुखमेवेह क्वचित्पश्यामि कस्यचित् ॥ १२.१७८.२३ ॥
काही लोक जन्मतःच अधिक सुखी असतात, तर इतर अत्यंत दुःखी असतात. येथे कुणाच्याही ठायी पूर्ण सुख मी कधी पाहिलेले नाही.
12.178.24
मनुष्या ह्याढ्यतां प्राप्य राज्यमिच्छन्त्यनन्तरम् ।
राज्याद्देवत्वमिच्छन्ति देवत्वादिन्द्रतामपि ॥ १२.१७८.२४ ॥
माणसे धन मिळवल्यावर राज्याची इच्छा करतात; राज्यातून देवत्वाची इच्छा करतात, आणि देवत्वातून इंद्रपदाचीही इच्छा करतात.
12.178.25
भवेस्त्वं यद्यपि त्वाढ्यो न राजा न च दैवतम् ।
देवत्वं प्राप्य चेन्द्रत्वं नैव तुष्येस्तथा सति ॥ १२.१७८.२५ ॥
तू धनवान झालास तरी, राजा किंवा देव नसलास तरी, देवत्व आणि इंद्रपद मिळवूनही तू समाधानी होणार नाहीस.
12.178.26
न तृप्तिः प्रियलाभेऽस्ति तृष्णा नाद्भिः प्रशाम्यति ।
संप्रज्वलति सा भूयः समिद्भिरिव पावकः ॥ १२.१७८.२६ ॥
प्रिय गोष्टी मिळाल्याने तृप्ती होत नाही; पाण्याने तृष्णा शमत नाही. समिधांनी अग्नी पुन्हा भडकतो तसे ती पुन्हा भडकते.
12.178.27
अस्त्येव त्वयि शोकोऽपि हर्षश्चापि तथा त्वयि ।
सुखदुःखे तथा चोभे तत्र का परिदेवना ॥ १२.१७८.२७ ॥
तुझ्यात शोकही आहे आणि हर्षही आहे. सुख आणि दुःख दोन्ही तुझ्यातच आहेत; मग तिथे विलापाला काय अर्थ?
12.178.28
परिच्छिद्यैव कामानां सर्वेषां चैव कर्मणाम् ।
मूलं बुद्धीन्द्रियग्रामं शकुन्तानिव पञ्जरे ॥ १२.१७८.२८ ॥
सर्व कामना आणि सर्व कर्मांचे मूळ म्हणजे बुद्धी आणि इंद्रियसमूह. पिंजऱ्यातील पक्ष्यांप्रमाणे त्यांना पूर्णपणे तोडून टाक.
12.178.29
न द्वितीयस्य शिरसश्छेदनं विद्यते क्वचित् ।
न च पाणेस्तृतीयस्य यन्नास्ति न ततो भयम् ॥ १२.१७८.२९ ॥
दुसऱ्या डोक्याचे छेदन कुठेही होत नाही; तिसरा हातही नाही. जे नाही, त्यापासून भय नाही.
12.178.30
न खल्वप्यरसज्ञस्य कामः क्वचन जायते ।
संस्पर्शाद्दर्शनाद्वापि श्रवणाद्वापि जायते ॥ १२.१७८.३० ॥
रस न जाणणाऱ्याच्या ठिकाणी कुठेही कामना उत्पन्न होत नाही. स्पर्शाने, दर्शनाने किंवा श्रवणानेही ती उत्पन्न होते.
12.178.31
न त्वं स्मरसि वारुण्या लट्वाकानां च पक्षिणाम् ।
ताभ्यां चाभ्यधिको भक्ष्यो न कश्चिद्विद्यते क्वचित् ॥ १२.१७८.३१ ॥
तुला वारुणी (मद्य) आणि लट्वाक पक्ष्यांची आठवण नाही का? त्या दोघांपेक्षा श्रेष्ठ भक्ष्य कुठेही आढळत नाही.
12.178.32
यानि चान्यानि भूतेषु भक्ष्यभोज्यानि काश्यप ।
येषामभुक्तपूर्वाणि तेषामस्मृतिरेव ते ॥ १२.१७८.३२ ॥
हे काश्यपा! प्राण्यांमध्ये जे इतर भक्ष्य-भोज्य पदार्थ आहेत, जे तू यापूर्वी कधी खाल्लेले नाहीत, त्यांची तुला आठवणच नाही.
12.178.33
अप्राशनमसंस्पर्शमसंदर्शनमेव च ।
पुरुषस्यैष नियमो मन्ये श्रेयो न संशयः ॥ १२.१७८.३३ ॥
न खाणे, न स्पर्श करणे आणि न पाहणे हाच पुरुषाचा नियम आहे असे मला वाटते; तो श्रेयस्कर आहे, यात शंका नाही.
12.178.34
पाणिमन्तो बलवन्तो धनवन्तो न संशयः ।
मनुष्या मानुषैरेव दासत्वमुपपादिताः ॥ १२.१७८.३४ ॥
हात असलेले, बलवान आणि धनवान माणसे—यात शंका नाही—माणसांनीच गुलामगिरीत ढकलली गेली आहेत.
12.178.35
वधबन्धपरिक्लेशैः क्लिश्यन्ते च पुनः पुनः ।
ते खल्वपि रमन्ते च मोदन्ते च हसन्ति च ॥ १२.१७८.३५ ॥
वध, बंधन आणि क्लेश यांमुळे ते वारंवार छळले जातात; तरीही तेच रमतात, आनंदतात आणि हसतातही.
12.178.36
अपरे बाहुबलिनः कृतविद्या मनस्विनः ।
जुगुप्सितां च कृपणां पापवृत्तिमुपासते ॥ १२.१७८.३६ ॥
इतर बाहुबली, विद्या संपादन केलेले आणि मनस्वी असूनही निंद्य, दीन आणि पापमय वृत्तीचे सेवन करतात.
12.178.37
उत्सहन्ते च ते वृत्तिमन्यामप्युपसेवितुम् ।
स्वकर्मणा तु नियतं भवितव्यं तु तत्तथा ॥ १२.१७८.३७ ॥
ते दुसरी उपजीविका स्वीकारण्यासही समर्थ असतील; परंतु आपले स्वकर्मच निश्चितपणे असले पाहिजे, ते तसेच असले पाहिजे.
12.178.38
न पुल्कसो न चण्डाल आत्मानं त्यक्तुमिच्छति ।
तया तुष्टः स्वया योन्या मायां पश्यस्व यादृशीम् ॥ १२.१७८.३८ ॥
पुल्कस किंवा चांडाळही स्वतःचा त्याग करू इच्छित नाही; आपल्या त्याच जन्मात समाधानी राहून पाहा, ही कोणती माया आहे.
12.178.39
दृष्ट्वा कुणीन्पक्षहतान्मनुष्यानामयाविनः ।
सुसंपूर्णः स्वया योन्या लब्धलाभोसि काश्यप ॥ १२.१७८.३९ ॥
लंगडे व पक्षाघाताने पीडित लोक आणि निरोगी माणसे पाहून, हे काश्यपा, तू आपल्या त्याच जन्माने परिपूर्ण व लाभ प्राप्त केलेला आहेस.
12.178.40
यदि ब्राह्मणदेहस्ते निरातङ्को निरामयः ।
अङ्गानि च समग्राणि न च लोकेषु धिक्कृतः ॥ १२.१७८.४० ॥
तुझे ब्राह्मणाचे शरीर भयरहित, रोगरहित असून अवयव परिपूर्ण आहेत आणि जगात तू निंदित झालेला नाहीस,
12.178.41
न केनचित्प्रवादेन सत्येनैवापहारिणा ।
धर्मायोत्तिष्ठ विप्रर्षे नात्मानं त्यक्तुमर्हसि ॥ १२.१७८.४१ ॥
कोणत्याही सबबीने नव्हे, तर पापाचा नाश करणाऱ्या सत्यानेच — हे विप्रर्षी, धर्मासाठी उठ; स्वतःचा त्याग करणे तुला योग्य नाही.
12.178.42
यदि ब्रह्मञ्शृणोष्येतच्छ्रद्दधासि च मे वचः ।
वेदोक्तस्यैव धर्मस्य फलं मुख्यमवाप्स्यसि ॥ १२.१७८.४२ ॥
हे ब्रह्मन्, तू हे ऐकशील आणि माझ्या वचनावर श्रद्धा ठेवशील, तर वेदोक्त धर्माचे मुख्य फळ तुला मिळेल.
12.178.43
स्वाध्यायमग्निसंस्कारमप्रमत्तोऽनुपालय ।
सत्यं दमं च दानं च स्पर्धिष्ठा मा च केनचित् ॥ १२.१७८.४३ ॥
स्वाध्याय आणि अग्निसंस्कार सावधपणे पाळ. सत्य, दम आणि दान पाळ; कोणाशीही स्पर्धा करू नकोस.
12.178.44
ये केचन स्वध्ययनाः प्राप्ता यजनयाजनम् ।
कथं ते चानुशोचेयुर्ध्यायेयुर्वाऽप्यशोभनम् ॥ १२.१७८.४४ ॥
जे स्वाध्याय करून यजन-याजनाचे फल प्राप्त झाले, ते कसे शोक करतील, किंवा अशुभाचे चिंतन करतील?
12.178.45
इच्छन्तस्ते विहाराय सुखं महदवाप्नुयुः ।
येऽनुजाताः सुनक्षत्रे सुतिथौ सुमुहूर्तके।
यज्ञदानप्रजेहायां यतन्ते शक्तिपूर्वकम् ॥ १२.१७८.४५ ॥
शुभ नक्षत्र, शुभ तिथी व शुभ मुहूर्तावर जन्मलेले, यज्ञ, दान व संततीसाठी शक्तीनुसार प्रयत्न करणारे, विहाराची इच्छा धरून महान सुख मिळवतील.
12.178.46
नक्षत्रेष्वासुरेष्वन्ये दुस्तिथौ दुर्मुहूर्तजाः ।
सम्पतन्त्यासुरीं योनिं यज्ञप्रसववर्जिताः ॥ १२.१७८.४६ ॥
आसुर नक्षत्रांत, दुष्ट तिथीवर व दुर्मुहूर्तावर जन्मलेले आणि यज्ञफलरहित लोक आसुरी योनीत पडतात.
12.178.47
अहमासं पण्डितको हैतुको वेदनिन्दकः ।
आन्वीक्षिकीं तर्कविद्यामनुरक्तो निरर्थिकाम् ॥ १२.१७८.४७ ॥
मी स्वतःला पंडित मानणारा, तर्कवादी आणि वेदनिंदक होतो; निरर्थक आन्वीक्षिकी आणि तर्कविद्येत मी रमलो होतो.
12.178.48
हेतुवादान्प्रवदिता वक्ता संसत्सु हेतुमत् ।
आक्रोष्टा चातिवक्ता च ब्रह्मवाक्येषु च द्विजान् ॥ १२.१७८.४८ ॥
सभांमध्ये हेतुवाद मांडणारा वक्ता होतो; ब्रह्मवाक्यांबद्दल द्विजांची निंदा करणारा व अतिबोलका होतो.
12.178.49
नास्तिकः सर्वशङ्की च मूर्खः पण्डितमानिकः ।
तस्येयं फलनिर्वृत्तिः सृगालत्वं मम द्विज ॥ १२.१७८.४९ ॥
नास्तिक, सर्वांविषयी शंका घेणारा, मूर्ख आणि स्वतःला पंडित मानणारा — त्याचेच हे फळ; हे द्विजा, मला कोल्ह्याचा जन्म मिळाला.
12.178.50
अपि जातु तथा तत्स्यादहोरात्रशतैरपि ।
यदहं मानुषीं योनिं सृगालः प्राप्नुयां पुनः ॥ १२.१७८.५० ॥
शेकडो दिवस-रात्री उलटल्या तरी कधी असे होईल का की मी कोल्हा होऊन पुन्हा मानवी जन्म मिळवीन?
12.178.51
संतुष्टश्चाप्रमत्तश्च यज्ञदानतपोरतः ।
ज्ञेयं ज्ञाता भवेयं वै वर्ज्यं वर्जयिता तथा ॥ १२.१७८.५१ ॥
समाधानी, सावध आणि यज्ञ, दान, तप यांत रत राहून — जाणण्यायोग्य जाणणारा आणि टाळण्यायोग्य टाळणारा मी व्हावे.
12.178.52
ततः स मुनिरुत्थाय काश्यपस्तमुवाच ह ।
अहो बतामि कुशलो बुद्धिमांश्चेति विस्मितः ॥ १२.१७८.५२ ॥
तेव्हा तो मुनी काश्यप उठला आणि त्याला म्हणाला — "अहो! खरोखर मी कुशल आणि बुद्धिमान आहे" — असे म्हणून तो विस्मित झाला.
12.178.53
समवैक्षत तं विप्रो ज्ञानदीर्घेण चक्षुषा ।
ददर्श चैनं देवानां देवमिन्द्रं शचीपतिम् ॥ १२.१७८.५३ ॥
त्या ब्राह्मणाने ज्ञानाच्या दीर्घ दृष्टीने त्याला न्याहाळले; आणि देवांचा देव, शचीपती इंद्र याला पाहिले.
12.178.54
ततः संपूजयामास काश्यपो हरिवाहनम् ।
अनुज्ञातस्तु तेनाथ प्रविवेश स्वमालयम् ॥ १२.१७८.५४ ॥
मग काश्यपाने हरिवाहन इंद्राची यथायोग्य पूजा केली; त्याच्या अनुज्ञेने तो आपल्या आलयात प्रविष्ट झाला.