મહાભારત · અધ્યાય 12.18
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.18.1
तूष्णींभूतं तु राजानं पुनरेवार्जुनोऽब्रवीत् ।
संतप्तः शोकदुःखाभ्यां राजवाक्शल्यपीडितः ॥ १२.१८.१ ॥
રાજા મૌન રહેલા જોઈને અર્જુને ફરી બોલ્યો. શોક અને દુઃખથી સંતપ્ત થઈને, રાજાના વચનરૂપી બાણથી પીડિત થઈને.
12.18.2
कथयन्ति पुरावृत्तमितिहासमिमं जनाः ।
विदेहराज्ञः संवादं भार्यया सह भारत ॥ १२.१८.२ ॥
હે ભરત, લોકો આ પ્રાચીન વૃત્તાંત, આ ઇતિહાસ કહે છે — વિદેહરાજ અને તેમની પત્ની વચ્ચેનો સંવાદ.
12.18.3
उत्सृज्य राज्यं भिक्षार्थं कृतबुद्धिं नरेश्वरम् ।
विदेहराजमहीषी दुःखिता प्रत्यभाषत ॥ १२.१८.३ ॥
રાજ્ય ત્યાગીને ભિક્ષા માટે નિશ્ચય કરેલા નરેશ્વરને વિદેહરાજની પટ્ટરાણીએ દુઃખથી ઉત્તર આપ્યો.
12.18.4
धनान्यपत्यं मित्राणि रत्नानि विविधानि च ।
पन्थानं पावनं हित्वा जनको मौढ्यमास्थितः ॥ १२.१८.४ ॥
ધન, સંતાન, મિત્રો, વિવિધ રત્નો — આ બધું અને પવિત્ર માર્ગ છોડીને જનક મૂઢતાનો આશ્રય લઈ બેઠા છે.
12.18.5
तं ददर्श प्रिया भार्या भैक्षवृत्तिमकिंचनम् ।
धानामुष्टिमुपासीनं निरीहं गतमत्सरम् ॥ १२.१८.५ ॥
તેમને પ્રિય પત્નીએ જોયા — ભિક્ષાથી જીવનાર, અકિંચન, શેકેલા અનાજની મુઠ્ઠી પાસે બેઠેલા, નિરીહ, મત્સરરહિત.
12.18.6
तमुवाच समामत्य भर्तारमकुतोभयम् ।
क्रुद्धा मनस्विनी भार्या विविक्ते हेतुमद्वचः ॥ १२.१८.६ ॥
નિર્ભય પતિ પાસે આવીને, ક્રોધિત અને મનસ્વિની પત્નીએ એકાંતમાં તર્કયુક્ત વચનો કહ્યાં.
12.18.7
कथमुत्सृज्य राज्यं स्वं धनधान्यसमन्वितम् ।
कापालीं वृत्तिमास्थाय धान्यमुष्टिमुपाससे ॥ १२.१८.७ ॥
ધનધાન્યથી ભરેલું તારું પોતાનું રાજ્ય કેવી રીતે છોડીને, કાપાલી વૃત્તિ અપનાવીને, મુઠ્ઠીભર ધાન્ય પર તું જીવે છે?
12.18.8
प्रतिज्ञा तेऽन्यथा राजन्विचेष्टा चान्यथा तव ।
यद्राज्यं महदुत्सृज्य स्वल्पे लुभ्यसि पार्थिव ॥ १२.१८.८ ॥
હે રાજન, તારી પ્રતિજ્ઞા જુદી છે અને તારું આચરણ જુદું છે. હે પાર્થિવ, મહાન રાજ્ય છોડીને તું થોડામાં લોભાય છે.
12.18.9
नैतेनातिथयो राजन्देवर्षिपितरस्तथा ।
अद्य शक्यास्त्वया भर्तुं मोघस्तेऽयं परिश्रमः ॥ १२.१८.९ ॥
હે રાજન, આનાથી અતિથિઓ, દેવતાઓ, ઋષિઓ અને પિતૃઓનું આજે તું પોષણ કરી શકીશ નહીં. તારો આ પરિશ્રમ વ્યર્થ છે.
12.18.10
देवतातिथिभिश्चैव पितृभिश्चैव पार्थिव ।
सर्वैरेतैः परित्यक्तः परिव्रजसि निष्क्रियः ॥ १२.१८.१० ॥
હે પાર્થિવ, દેવતાઓ, અતિથિઓ અને પિતૃઓ, આ સર્વે દ્વારા તું ત્યજાયેલો છે. નિષ્ક્રિય થઈને તું પરિવ્રાજક બની ભટકે છે.
12.18.11
यस्त्वं त्रैविद्यवृद्धानां ब्राह्मणानां सहस्रशः ।
भर्ता भूत्वा च लोकस्य सोऽद्यान्यैर्भूतिमिच्छसि ॥ १२.१८.११ ॥
ત્રિવેદજ્ઞ વૃદ્ધ બ્રાહ્મણોના હજારોના પોષક અને જગતના રક્ષક થઈને, તું આજે બીજાઓ પાસેથી ઐશ્વર્ય ઇચ્છે છે.
12.18.12
श्रियं हित्वा प्रदीप्तां त्वं श्ववत्संप्रति वीक्ष्यसे ।
अपुत्रा जननी तेऽद्य कौसल्या चापतिस्त्वया ॥ १२.१८.१२ ॥
પ્રકાશતી રાજલક્ષ્મીને છોડીને તું હવે કૂતરાની જેમ ચારેબાજુ જુએ છે. આજે તારી માતા કૌશલ્યા પુત્રવિહીન થઈ છે, અને તારા કારણે પતિવિહીન પણ થઈ છે.
12.18.13
आश्रिता धर्मकामास्त्वां क्षत्रियाः पर्युपासते ।
त्वदाशामभिकाङ्क्षन्तः कृपणाः फलहेतुकाः ॥ १२.१८.१३ ॥
ધર્મની કામના રાખનારા ક્ષત્રિયો તારા પર આશ્રિત રહીને તારી સેવા કરે છે. તારી આશા રાખનારા, દીન અને ફળની ઇચ્છા રાખનારા તેઓ તારી જ રાહ જુએ છે.
12.18.14
तांश्च त्वं विफलान्कृत्वा कं नु लोकं गमिष्यसि ।
राजन्संशयिते मोक्षे परतन्त्रेषु देहिषु ॥ १२.१८.१४ ॥
તેમને નિષ્ફળ કરીને તું કયા લોકમાં જઈશ? હે રાજન, મોક્ષ સંશયમાં છે; દેહધારીઓ પરતંત્ર છે.
12.18.15
नैव तेऽस्ति परो लोको नापरः पापकर्मणः ।
धर्म्यान्दारान्परित्यज्य यस्त्वमिच्छसि जीवितुम् ॥ १२.१८.१५ ॥
પાપકર્મી એવા તારા માટે ન ઉત્તમ લોક છે, ન અધમ લોક. ધર્મસંમત પત્નીઓને ત્યજીને તું જીવવા ઇચ્છે છે.
12.18.16
स्रजो गन्धानलंकारान्वासांसि विविधानि च ।
किमर्थमभिसंत्यज्य परिव्रजसि निष्क्रियः ॥ १२.१८.१६ ॥
માળા, સુગંધ, અલંકાર અને વિવિધ વસ્ત્રો સંપૂર્ણપણે ત્યજીને કયા હેતુથી તું નિષ્ક્રિય થઈને સંન્યાસી તરીકે ફરે છે?
12.18.17
निपानं सर्वभूतानां भूत्वा त्वं पावनं महत ।
आढ्यो वनस्पतिर्भूत्वा सोन्यांस्त्वं पर्युपाससे ॥ १२.१८.१७ ॥
સર્વ પ્રાણીઓ માટે જળાશય અને મહાન પાવન થઈને, ફળોથી ભરેલું વૃક્ષ થઈને તું બીજાઓની સેવા કરે છે.
12.18.18
खादन्ति हस्तिनं न्यासे क्रव्यादा बहवोऽप्युत ।
बहवः कृमयश्चैव किं पुनस्त्वामनर्थकम् ॥ १२.१८.१८ ॥
આ દેહમાં ઘણાં માંસાહારી જીવો હાથીને પણ ખાય છે, અને ઘણાં કીડા પણ ખાય છે. તો નિરર્થક એવા તને તેઓ કેમ ન ખાય?
12.18.19
य इमां कुण्डिकां भिन्द्यान्त्रिविष्टब्धं च यो हरेत् ।
वासश्चापि हरेत्तस्मिन्कथं ते मानसं भवेत् ॥ १२.१८.१९ ॥
જે આ કુંડિકા તોડે, જે ઢાંકીને રાખેલી વસ્તુ ચોરે અને તેનાં વસ્ત્રો પણ હરી લે — તેના પ્રત્યે તારું મન કેવું થશે?
12.18.20
यस्त्वं सर्वं समुत्सृज्य धानामुष्टिमनुग्रहः ।
यदनेन कृतं सर्वं किमिदं मम दीयते ॥ १२.१८.२० ॥
તેં બધું છોડીને મુઠ્ઠીભર ધાન પર કૃપા કરી — આણે જે કર્યું તે સર્વ સાથે, આ મને શા માટે આપવામાં આવે છે?
12.18.21
धानामुष्टेरिहार्थश्चेत्प्रतिज्ञा ते विनश्यति ।
का वाऽहं तव को मे त्वं कश्च ते मय्यनुग्रहः ॥ १२.१८.२१ ॥
અહીં મુઠ્ઠીભર ધાનનો હેતુ હોય તો તારી પ્રતિજ્ઞા નાશ પામે છે. હું તારો કોણ, તું મારો કોણ, મારા પર તારી કૃપા શી?
12.18.22
प्रशाधि पृथिवीं राजन्यत्र तेऽनुग्रहो भवेत् ।
प्रासादे शयनं यानं वासांस्याभरणानि च ॥ १२.१८.२२ ॥
હે રાજા, પૃથ્વી પર શાસન કર, જ્યાં તને આનંદ મળે — મહેલમાં શય્યા, વાહન, વસ્ત્રો અને આભૂષણો.
12.18.23
श्रियां निराशैरधनेस्त्यक्तमित्रैरकिंचनैः ।
सौखिकैः संभृतो योऽर्थः स संत्यजति किंनु तं ॥ १२.१८.२३ ॥
સંપત્તિની આશા વિનાના, નિર્ધન, મિત્રોને છોડનારા, કંઈ વિનાના — સુખાસક્તોએ સંચિત કરેલું જે ધન — તેને કોણ છોડતું નથી?
12.18.24
योऽत्यन्तं प्रतिगृह्णीयाद्यश्च दद्यात्सदैव हि ।
तयोस्त्वमन्तरं विद्धि श्रेयांस्ताभ्यां क उच्यते ॥ १२.१८.२४ ॥
જે સદા અતિશય ગ્રહણ કરે છે અને જે સદા દાન આપે છે — આ બંનેનો ભેદ જાણ. આ બેમાંથી કોણ શ્રેષ્ઠ કહેવાય છે?
12.18.25
सदैव याचमानेषु तथा दम्भान्वितेषु च ।
एतेषु दक्षिणा दत्ता दावाग्राविव दुर्हुतम् ॥ १२.१८.२५ ॥
સદા યાચના કરનારાઓને અને દંભથી યુક્ત લોકોને અપાયેલી દક્ષિણા, દાવાનળમાં ખોટી રીતે હોમાયેલી આહુતિ જેવી છે.
12.18.26
जातवेदा यथा राजन्नादग्ध्वैवोपशाम्यति ।
सदैव याचमानो वै तथा शाम्यति न द्विजः ॥ १२.१८.२६ ॥
હે રાજન, અગ્નિ બાળ્યા વિના જ શાંત થાય છે, તેમ સદા યાચના કરનાર દ્વિજ શાંત થતો નથી.
12.18.27
सतां वै ददतोऽन्नं च लोकेऽस्मिन्प्रकृतिर्ध्रुवा ।
न चेद्राजा भवेद्दाता कुतः स्युर्मोक्षकाङ्क्षिणः ॥ १२.१८.२७ ॥
આ લોકમાં સજ્જનો અન્નદાન કરે તે સ્થિર સ્વભાવ છે. રાજા દાતા ન હોય તો મોક્ષની ઇચ્છાવાળા ક્યાંથી હોય?
12.18.28
अन्नाद्गृहस्था लोकेऽस्मिन्भिक्षवस्तत एव च ।
अन्नात्प्राणः प्रभवति अन्नदः प्राणदो भवेत् ॥ १२.१८.२८ ॥
આ લોકમાં ગૃહસ્થો અન્નથી જીવે છે, ભિક્ષુઓ પણ તેનાથી જ. અન્નથી પ્રાણ ઉત્પન્ન થાય છે; અન્નદાતા પ્રાણદાતા બને છે.
12.18.29
गृहस्थेभ्योऽपि निर्मुक्ता गृहस्थानेव संश्रिताः ।
प्रभवं च प्रतिष्ठां च दान्ता विन्दन्त आसते ॥ १२.१८.२९ ॥
ગૃહસ્થોથી મુક્ત થયેલા છતાં તેઓ ગૃહસ્થોનો જ આશ્રય લે છે. સંયમી લોકો તેમનાથી જ ઉત્પત્તિ અને આધાર મેળવીને રહે છે.
12.18.30
त्यागान्न भिक्षुकं विन्द्यान्न मौढ्यान्न च याचनात् ।
ऋजुस्तु योऽर्थं त्यजति तं मुक्तं विद्धि भिक्षुकम् ॥ १२.१८.३० ॥
ત્યાગથી કોઈને ભિક્ષુ ન સમજવો, મૂઢતાથી પણ નહીં, યાચનાથી પણ નહીં. જે સરળતાથી ધનનો ત્યાગ કરે છે, તેને જ મુક્ત ભિક્ષુ જાણો.
12.18.31
असक्तः शक्तवद्गच्छन्निः सङ्गो मुक्तबन्धनः ।
समः शत्रौ च मित्रे च स वै मुक्तो महीपते ॥ १२.१८.३१ ॥
આસક્તિ વિનાનો, પોતાની શક્તિ પ્રમાણે ચાલનારો, સંગરહિત, બંધનમુક્ત, શત્રુ અને મિત્ર પ્રત્યે સમભાવ રાખનાર તે જ ખરેખર મુક્ત છે, હે મહીપતિ.
12.18.32
परिव्रजन्ति दानार्थं मुण्डाः काषायवाससः ।
सिता बहुविधैः पाशैः संचिन्वन्तो वृथामिषम् ॥ १२.१८.३२ ॥
મુંડિત માથાવાળા અને કેસરી વસ્ત્રધારી દાન માટે ફરે છે; અનેક પ્રકારના પાશોથી બંધાઈને તેઓ વ્યર્થ ભોગ એકઠો કરે છે.
12.18.33
त्रयीं च नामवार्तां च त्यक्त्वा पुत्रान्व्रजन्ति ये ।
त्रिविष्टब्धं च वासश्च प्रतिगृह्णन्त्यबुद्धयः ॥ १२.१८.३३ ॥
ત્રયી (વેદ) અને નામ-કુળની વાતો છોડીને પુત્રોને ત્યજી જનારા, અને અજ્ઞાની લોકો ત્રણ રીતે ધારણ કરેલું વસ્ત્ર સ્વીકારે છે.
12.18.34
अनिष्कषाये काषायमीहार्थमिति विद्धि तम् ।
धर्मध्वजानां मुण्डानां वृत्त्यर्थमिति मे मतिः ॥ १२.१८.३४ ॥
અશુદ્ધ મનવાળાનું કેસરી વસ્ત્ર લાભ માટે છે, એમ જાણ. ધર્મધ્વજ ઉઠાવનાર મુંડિતોનું તે આજીવિકા માટે છે, એવો મારો મત છે.
12.18.35
काषायैरजिनैश्चीरैर्नग्नान्मुण्डाञ्जटाधरान् ।
बिभ्रत्साधून्महाराज जय लोकाञ्जितेन्द्रियः ॥ १२.१८.३५ ॥
કેસરી, મૃગચર્મ અને વલ્કલ ધારણ કરેલા નગ્ન, મુંડિત અને જટાધારી સાધુઓનું પોષણ કરતા, હે મહારાજ, ઇન્દ્રિયજયી થઈને તું લોકો જીત.
12.18.36
अग्न्याधेयानि गुर्वर्थं क्रतूनपि सुदक्षिणान् ।
ददात्यहरहः पूर्वं को नु धर्मरतस्ततः ॥ १२.१८.३६ ॥
ગુરુ માટે અગ્ન્યાધાન અને સુદક્ષિણાવાળા યજ્ઞોને પણ જે દરરોજ પહેલાં આપે છે, તે ધર્મરત કોણ?
12.18.37
तत्त्वज्ञो जनको राजा लोकेऽस्मिन्निति गीयते ।
सोऽप्यासीन्मोहसंपन्नो मा मोहवशमन्वगाः ॥ १२.१८.३७ ॥
તત્ત્વજ્ઞ રાજા જનક આ લોકમાં એમ ગવાય છે. તે પણ મોહયુક્ત હતા; તું મોહને વશ ન થા.
12.18.38
एवं धर्ममनुक्रान्ता सदा दानतपः पराः ।
आनृशंस्यगुणोपेताः कामक्रोधविवर्जिताः ॥ १२.१८.३८ ॥
આ રીતે ધર્મનું અનુસરણ કરનારા, સદા દાન અને તપમાં તત્પર, અહિંસા ગુણથી યુક્ત અને કામ-ક્રોધથી રહિત.
12.18.39
प्रजानां पालने युक्ता दममुत्तममास्थिताः ।
इष्ट्वा लोकानवाप्स्यामो गुरुवृद्धोपचायिनः ॥ १२.१८.३९ ॥
પ્રજાપાલનમાં તત્પર, ઉત્તમ દમનું અવલંબન કરનારા, ગુરુ અને વૃદ્ધોની સેવા કરનારા આપણે યજ્ઞ કરીને લોકો પ્રાપ્ત કરીશું.
12.18.40
देवतातिथिभूतानां निर्वपन्तो यथाविधि ।
स्थानमिष्टमवाप्स्यामो ब्रह्मण्याः सत्यवादिनः ॥ १२.१८.४० ॥
દેવો, અતિથિઓ અને પ્રાણીઓને વિધિપૂર્વક અર્પણ કરતા, બ્રાહ્મણભક્ત અને સત્યવાદી એવા આપણે ઇષ્ટ સ્થાન પ્રાપ્ત કરીશું.