महाभारत · अध्याय 12.18
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.18.1
तूष्णींभूतं तु राजानं पुनरेवार्जुनोऽब्रवीत् ।
संतप्तः शोकदुःखाभ्यां राजवाक्शल्यपीडितः ॥ १२.१८.१ ॥
राजा मौन राहिलेला पाहून अर्जुन पुन्हा बोलला. शोक आणि दुःखाने संतप्त होऊन, राजाच्या वाक्यरूपी बाणाने पीडित होऊन.
12.18.2
कथयन्ति पुरावृत्तमितिहासमिमं जनाः ।
विदेहराज्ञः संवादं भार्यया सह भारत ॥ १२.१८.२ ॥
हे भरता, लोक ही प्राचीन कथा, हा इतिहास सांगतात — विदेहराजा आणि त्याची पत्नी यांचा संवाद.
12.18.3
उत्सृज्य राज्यं भिक्षार्थं कृतबुद्धिं नरेश्वरम् ।
विदेहराजमहीषी दुःखिता प्रत्यभाषत ॥ १२.१८.३ ॥
राज्याचा त्याग करून भिक्षेसाठी निश्चय केलेल्या नरेश्वराला विदेहराजाची पट्टराणी दुःखाने उत्तरली.
12.18.4
धनान्यपत्यं मित्राणि रत्नानि विविधानि च ।
पन्थानं पावनं हित्वा जनको मौढ्यमास्थितः ॥ १२.१८.४ ॥
धन, संतती, मित्र, विविध रत्ने — हे आणि पवित्र मार्ग सोडून जनकाने मूढता स्वीकारली आहे.
12.18.5
तं ददर्श प्रिया भार्या भैक्षवृत्तिमकिंचनम् ।
धानामुष्टिमुपासीनं निरीहं गतमत्सरम् ॥ १२.१८.५ ॥
त्याला प्रिय पत्नीने पाहिले — भिक्षेवर जगणारा, अकिंचन, भाजलेल्या धान्याच्या मुठीजवळ बसलेला, इच्छारहित, मत्सररहित.
12.18.6
तमुवाच समामत्य भर्तारमकुतोभयम् ।
क्रुद्धा मनस्विनी भार्या विविक्ते हेतुमद्वचः ॥ १२.१८.६ ॥
निर्भय पतीजवळ येऊन, रागावलेली आणि मनस्विनी पत्नी एकांतात युक्तियुक्त शब्द बोलली.
12.18.7
कथमुत्सृज्य राज्यं स्वं धनधान्यसमन्वितम् ।
कापालीं वृत्तिमास्थाय धान्यमुष्टिमुपाससे ॥ १२.१८.७ ॥
धनधान्यांनी संपन्न असे आपले स्वतःचे राज्य कसे सोडून, कापालिक वृत्ती स्वीकारून, एका मूठभर धान्यावर तू जगत आहेस?
12.18.8
प्रतिज्ञा तेऽन्यथा राजन्विचेष्टा चान्यथा तव ।
यद्राज्यं महदुत्सृज्य स्वल्पे लुभ्यसि पार्थिव ॥ १२.१८.८ ॥
हे राजा, तुझी प्रतिज्ञा वेगळी आणि तुझे आचरण वेगळे आहे. हे पार्थिवा, महान राज्य सोडून तू थोड्यात लुब्ध होत आहेस.
12.18.9
नैतेनातिथयो राजन्देवर्षिपितरस्तथा ।
अद्य शक्यास्त्वया भर्तुं मोघस्तेऽयं परिश्रमः ॥ १२.१८.९ ॥
हे राजा, यामुळे अतिथी, देव, ऋषी आणि पितर यांचे आज तुला पोषण करता येणार नाही. तुझे हे श्रम व्यर्थ आहे.
12.18.10
देवतातिथिभिश्चैव पितृभिश्चैव पार्थिव ।
सर्वैरेतैः परित्यक्तः परिव्रजसि निष्क्रियः ॥ १२.१८.१० ॥
हे पार्थिवा, देव, अतिथी आणि पितर या सर्वांनी तू त्यागलेला आहेस. निष्क्रिय होऊन तू परिव्राजक होऊन फिरत आहेस.
12.18.11
यस्त्वं त्रैविद्यवृद्धानां ब्राह्मणानां सहस्रशः ।
भर्ता भूत्वा च लोकस्य सोऽद्यान्यैर्भूतिमिच्छसि ॥ १२.१८.११ ॥
त्रिवेदज्ञ वृद्ध ब्राह्मणांचा, हजारो जणांचा पालनकर्ता आणि जगाचा रक्षक होऊन, तू आज दुसऱ्यांकडून ऐश्वर्य इच्छितोस.
12.18.12
श्रियं हित्वा प्रदीप्तां त्वं श्ववत्संप्रति वीक्ष्यसे ।
अपुत्रा जननी तेऽद्य कौसल्या चापतिस्त्वया ॥ १२.१८.१२ ॥
तेजस्वी राजलक्ष्मी सोडून तू आता कुत्र्याप्रमाणे इकडे तिकडे पाहतोस. आज तुझी माता कौसल्या पुत्रहीन झाली आहे, आणि तुझ्यामुळे पतीहीनही झाली आहे.
12.18.13
आश्रिता धर्मकामास्त्वां क्षत्रियाः पर्युपासते ।
त्वदाशामभिकाङ्क्षन्तः कृपणाः फलहेतुकाः ॥ १२.१८.१३ ॥
धर्माची कामना करणारे क्षत्रिय तुझ्यावर अवलंबून राहून तुझी सेवा करतात. तुझ्यावर आशा ठेवून, फलाची इच्छा धरणारे ते दीन लोक तुझीच वाट पाहत आहेत.
12.18.14
तांश्च त्वं विफलान्कृत्वा कं नु लोकं गमिष्यसि ।
राजन्संशयिते मोक्षे परतन्त्रेषु देहिषु ॥ १२.१८.१४ ॥
त्यांना निष्फळ करून तू कोणत्या लोकाला जाशील? हे राजा, मोक्ष संशयास्पद आहे; देहधारी प्राणी परतंत्र आहेत.
12.18.15
नैव तेऽस्ति परो लोको नापरः पापकर्मणः ।
धर्म्यान्दारान्परित्यज्य यस्त्वमिच्छसि जीवितुम् ॥ १२.१८.१५ ॥
पापकर्म्या तुझ्यासाठी उत्तम लोक नाही आणि निकृष्ट लोकही नाही. धर्मानुकूल पत्न्यांचा त्याग करून तू जगू इच्छितोस.
12.18.16
स्रजो गन्धानलंकारान्वासांसि विविधानि च ।
किमर्थमभिसंत्यज्य परिव्रजसि निष्क्रियः ॥ १२.१८.१६ ॥
माळा, सुगंध, अलंकार आणि विविध वस्त्रे यांचा पूर्णपणे त्याग करून कशासाठी तू निष्क्रिय होऊन संन्यासी म्हणून फिरतोस?
12.18.17
निपानं सर्वभूतानां भूत्वा त्वं पावनं महत ।
आढ्यो वनस्पतिर्भूत्वा सोन्यांस्त्वं पर्युपाससे ॥ १२.१८.१७ ॥
सर्व प्राण्यांसाठी पाणवठा आणि महापवित्र होऊन, फळांनी भरलेला वृक्ष होऊन तू इतरांची सेवा करतोस.
12.18.18
खादन्ति हस्तिनं न्यासे क्रव्यादा बहवोऽप्युत ।
बहवः कृमयश्चैव किं पुनस्त्वामनर्थकम् ॥ १२.१८.१८ ॥
या देहात अनेक मांसभक्षक प्राणी हत्तीलाही खातात आणि अनेक किडेही खातात. मग निरर्थक अशा तुला ते का खाणार नाहीत?
12.18.19
य इमां कुण्डिकां भिन्द्यान्त्रिविष्टब्धं च यो हरेत् ।
वासश्चापि हरेत्तस्मिन्कथं ते मानसं भवेत् ॥ १२.१८.१९ ॥
जो हे कुंडिका फोडतो, जो झाकून ठेवलेले वस्तू हरण करतो आणि त्याचे वस्त्रही घेतो — त्याच्याविषयी तुझे मन कसे असेल?
12.18.20
यस्त्वं सर्वं समुत्सृज्य धानामुष्टिमनुग्रहः ।
यदनेन कृतं सर्वं किमिदं मम दीयते ॥ १२.१८.२० ॥
तू सर्वकाही सोडून मूठभर धानावर कृपा केलीस — याने जे सर्व केले, ते सर्व, हे मला का दिले जात आहे?
12.18.21
धानामुष्टेरिहार्थश्चेत्प्रतिज्ञा ते विनश्यति ।
का वाऽहं तव को मे त्वं कश्च ते मय्यनुग्रहः ॥ १२.१८.२१ ॥
येथे मूठभर धानाचे प्रयोजन असेल तर तुझी प्रतिज्ञा नष्ट होते. मी तुझा कोण, तू माझा कोण, माझ्यावर तुझी कृपा कोणती?
12.18.22
प्रशाधि पृथिवीं राजन्यत्र तेऽनुग्रहो भवेत् ।
प्रासादे शयनं यानं वासांस्याभरणानि च ॥ १२.१८.२२ ॥
हे राजा, पृथ्वीवर राज्य कर, जिथे तुला सुख मिळेल — प्रासादात शय्या, वाहन, वस्त्रे आणि अलंकार.
12.18.23
श्रियां निराशैरधनेस्त्यक्तमित्रैरकिंचनैः ।
सौखिकैः संभृतो योऽर्थः स संत्यजति किंनु तं ॥ १२.१८.२३ ॥
संपत्तीविषयी आशा नसलेले, निर्धन, मित्रांचा त्याग केलेले, काहीही नसलेले — सुखासक्तांनी जमवलेले जे धन — ते कोण सोडत नाही?
12.18.24
योऽत्यन्तं प्रतिगृह्णीयाद्यश्च दद्यात्सदैव हि ।
तयोस्त्वमन्तरं विद्धि श्रेयांस्ताभ्यां क उच्यते ॥ १२.१८.२४ ॥
जो सदा अत्यधिक ग्रहण करतो आणि जो सदा दान देतो — या दोघांमधील फरक जाण. या दोघांपैकी कोण श्रेष्ठ म्हटला जातो?
12.18.25
सदैव याचमानेषु तथा दम्भान्वितेषु च ।
एतेषु दक्षिणा दत्ता दावाग्राविव दुर्हुतम् ॥ १२.१८.२५ ॥
सदैव याचकांना आणि दांभिक लोकांना दिलेली दक्षिणा ही वणव्यात चुकीने दिलेल्या आहुतीसारखी आहे.
12.18.26
जातवेदा यथा राजन्नादग्ध्वैवोपशाम्यति ।
सदैव याचमानो वै तथा शाम्यति न द्विजः ॥ १२.१८.२६ ॥
हे राजा, अग्नी जाळल्याशिवायच शांत होतो, तसा सदैव याचना करणारा ब्राह्मण शांत होत नाही.
12.18.27
सतां वै ददतोऽन्नं च लोकेऽस्मिन्प्रकृतिर्ध्रुवा ।
न चेद्राजा भवेद्दाता कुतः स्युर्मोक्षकाङ्क्षिणः ॥ १२.१८.२७ ॥
या जगात सज्जन अन्नदान करतात हा स्थिर स्वभाव आहे. राजा दाता नसेल तर मोक्षाची इच्छा करणारे कुठून असतील?
12.18.28
अन्नाद्गृहस्था लोकेऽस्मिन्भिक्षवस्तत एव च ।
अन्नात्प्राणः प्रभवति अन्नदः प्राणदो भवेत् ॥ १२.१८.२८ ॥
या जगात गृहस्थ अन्नाने जगतात आणि भिक्षुकही त्यानेच. अन्नातून प्राण उत्पन्न होतो; अन्नदाता हा प्राणदाता होतो.
12.18.29
गृहस्थेभ्योऽपि निर्मुक्ता गृहस्थानेव संश्रिताः ।
प्रभवं च प्रतिष्ठां च दान्ता विन्दन्त आसते ॥ १२.१८.२९ ॥
गृहस्थांपासून मुक्त झाले तरी ते गृहस्थांनाच आश्रित असतात. संयमी लोक त्यांच्यापासूनच उत्पत्ती आणि आधार मिळवून राहतात.
12.18.30
त्यागान्न भिक्षुकं विन्द्यान्न मौढ्यान्न च याचनात् ।
ऋजुस्तु योऽर्थं त्यजति तं मुक्तं विद्धि भिक्षुकम् ॥ १२.१८.३० ॥
त्यागामुळे भिक्षू समजू नये, मूर्खपणामुळेही नाही आणि याचनेमुळेही नाही. जो सरळपणे धनाचा त्याग करतो, त्यालाच मुक्त भिक्षू समजावे.
12.18.31
असक्तः शक्तवद्गच्छन्निः सङ्गो मुक्तबन्धनः ।
समः शत्रौ च मित्रे च स वै मुक्तो महीपते ॥ १२.१८.३१ ॥
आसक्तिरहित, आपल्या शक्तीनुसार चालणारा, संगरहित, बंधनमुक्त, शत्रू आणि मित्र यांच्याकडे समभाव ठेवणारा तोच खरा मुक्त होय, हे महीपते.
12.18.32
परिव्रजन्ति दानार्थं मुण्डाः काषायवाससः ।
सिता बहुविधैः पाशैः संचिन्वन्तो वृथामिषम् ॥ १२.१८.३२ ॥
मुंडन केलेले डोके व भगवी वस्त्रे धारण करणारे दानासाठी फिरतात; नाना प्रकारच्या पाशांनी बद्ध होऊन ते व्यर्थ भोग गोळा करतात.
12.18.33
त्रयीं च नामवार्तां च त्यक्त्वा पुत्रान्व्रजन्ति ये ।
त्रिविष्टब्धं च वासश्च प्रतिगृह्णन्त्यबुद्धयः ॥ १२.१८.३३ ॥
त्रयी (वेद) व नाम-कुलाची वार्ता सोडून पुत्रांना टाकून जाणारे, आणि अज्ञानी लोक तिहेरी धारण केलेले वस्त्र स्वीकारतात.
12.18.34
अनिष्कषाये काषायमीहार्थमिति विद्धि तम् ।
धर्मध्वजानां मुण्डानां वृत्त्यर्थमिति मे मतिः ॥ १२.१८.३४ ॥
अशुद्ध मनाच्या माणसाचे भगवे वस्त्र लाभासाठी आहे, असे जाण. धर्मध्वज मिरवणाऱ्या मुंडितांचे ते उपजीविकेसाठी आहे, असे माझे मत आहे.
12.18.35
काषायैरजिनैश्चीरैर्नग्नान्मुण्डाञ्जटाधरान् ।
बिभ्रत्साधून्महाराज जय लोकाञ्जितेन्द्रियः ॥ १२.१८.३५ ॥
भगवी, मृगचर्म व वल्कले धारण केलेल्या नग्न, मुंडित व जटाधारी साधूंचे पालन करीत, हे महाराजा, इंद्रियजयी होऊन तू लोक जिंक.
12.18.36
अग्न्याधेयानि गुर्वर्थं क्रतूनपि सुदक्षिणान् ।
ददात्यहरहः पूर्वं को नु धर्मरतस्ततः ॥ १२.१८.३६ ॥
गुरूसाठी अग्न्याधेये आणि उत्तम दक्षिणेसह यज्ञ दररोज आधी देणारा कोण आहे? तो धर्मरत कोण?
12.18.37
तत्त्वज्ञो जनको राजा लोकेऽस्मिन्निति गीयते ।
सोऽप्यासीन्मोहसंपन्नो मा मोहवशमन्वगाः ॥ १२.१८.३७ ॥
तत्त्वज्ञ राजा जनक या लोकात असा गायिला जातो. तोही मोहयुक्त होता; तू मोहाच्या वशात जाऊ नकोस.
12.18.38
एवं धर्ममनुक्रान्ता सदा दानतपः पराः ।
आनृशंस्यगुणोपेताः कामक्रोधविवर्जिताः ॥ १२.१८.३८ ॥
अशा प्रकारे धर्माचे आचरण करणारे, सदैव दान आणि तपात रत, अहिंसा गुणांनी युक्त आणि काम-क्रोधरहित.
12.18.39
प्रजानां पालने युक्ता दममुत्तममास्थिताः ।
इष्ट्वा लोकानवाप्स्यामो गुरुवृद्धोपचायिनः ॥ १२.१८.३९ ॥
प्रजापालनात तत्पर, उत्तम दमाचा अवलंब करणारे, गुरू व वृद्धांची सेवा करणारे आम्ही यज्ञ करून लोक प्राप्त करू.
12.18.40
देवतातिथिभूतानां निर्वपन्तो यथाविधि ।
स्थानमिष्टमवाप्स्यामो ब्रह्मण्याः सत्यवादिनः ॥ १२.१८.४० ॥
देव, अतिथी आणि प्राणिमात्रांना यथाविधी अर्पण करणारे, ब्राह्मणनिष्ठ आणि सत्यवादी आम्ही इष्ट स्थान प्राप्त करू.