মহাভারত · অধ্যায় 12.180
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.180.1
कुतः सृष्टमिदं सर्वं जगत्स्थावरजङ्गमम् ।
प्रलये च किमभ्येति तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १२.१८०.१ ॥
স্থাবর ও জঙ্গম এই সমগ্র জগৎ কোথা থেকে সৃষ্টি হলো? প্রলয়ে তা কিসের দিকে যায়? হে পিতামহ, তা আমাকে বলুন।
12.180.2
ससागरः सगगनः सशैलः सबलाहकः ।
सभूमिः साग्निपवनो लोकोऽयं केन निर्मितः ॥ १२.१८०.२ ॥
সাগর, আকাশ, পর্বত, মেঘ, পৃথিবী, অগ্নি ও বায়ুসহ এই লোক কে নির্মাণ করেছেন?
12.180.3
कथं सृष्टानि भूतानि कथं वर्णविभक्तयः ।
शोचाशौचं कथं तेषां धर्माधर्मावथो कथम् ॥ १२.१८०.३ ॥
প্রাণীরা কীভাবে সৃষ্টি হলো? বর্ণবিভাগ কীভাবে হলো? তাদের মধ্যে শৌচ-অশৌচ এবং ধর্ম-অধর্ম কীভাবে এল?
12.180.4
कीदृशो जीवतां जीवः क्व वा गच्छन्ति ये मृताः ।
अस्माल्लोकादमुं लोकं सर्वं शंसतु नो भवान् ॥ १२.१८०.४ ॥
জীবিতদের জীব কেমন? যারা মৃত, তারা কোথায় যায়? এই লোক থেকে ওই লোক পর্যন্ত সব আপনি আমাদের বলুন।
12.180.5
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
भृगुणाऽभिहितं श्रेष्ठं भरद्वाजाय पृच्छते ॥ १२.१८०.५ ॥
এ বিষয়ে লোকেরা এই প্রাচীন ইতিহাস উদাহরণ দেয়, যা ভৃগু প্রশ্নকারী ভরদ্বাজকে বলেছিলেন।
12.180.6
कैलासशिखरे दृष्ट्वा दीप्यमानमिवौजसा ।
भृगुं महर्षिमासीनं भरद्वाजोऽन्वपृच्छत ॥ १२.१८०.६ ॥
কৈলাসের শিখরে তেজে দীপ্যমান উপবিষ্ট মহর্ষি ভৃগুকে দেখে ভরদ্বাজ প্রশ্ন করলেন।
12.180.7
ससागरः सगगनः शशैलः सवलाहकः ।
सभूमिः साग्निपवनो लोकोऽयं केन निर्मितः ॥ १२.१८०.७ ॥
সমুদ্র, আকাশ, পর্বত, মেঘ, পৃথিবী, অগ্নি ও বায়ু সহ এই লোক কার দ্বারা নির্মিত হয়েছে?
12.180.8
कथं सृष्टानि भूतानि कथं वर्णविभक्तयः ।
शौचाशौचं कथं तेषां धर्माधर्मावथो कथम्। ॥ १२.१८०.८ ॥
প্রাণীরা কীভাবে সৃষ্ট হল, বর্ণবিভাগ কীভাবে হল, তাদের শৌচ-অশৌচ, ধর্ম ও অধর্ম কেমন?
12.180.9
कीदृशो जीवतां जीवः क्व वा गच्छन्ति ये मृताः ।
परलोकमिमं चापि सर्वं शंसितृमर्हसि ॥ १२.१८०.९ ॥
জীবিতদের জীব কেমন? যারা মারা গেছে তারা কোথায় যায়? এই পরলোক সম্পর্কেও আপনি সব বলতে যোগ্য।
12.180.10
एवं स भगवान्पृष्टो भरद्वाजेन संशयम् ।
ब्रह्मर्पिर्ब्रह्मसंकाशः सर्वं तस्मै ततोऽब्रवीत् ॥ १२.१८०.१० ॥
এইভাবে ভরদ্বাজ কর্তৃক সংশয় জিজ্ঞাসিত হয়ে, ব্রহ্মার মতো সেই ভগবান ব্রহ্মর্ষি তাঁকে সব বললেন।
12.180.11
नारायणो जगन्मूर्तिरन्तरात्मा सनातनः ।
कूटस्थोऽक्षर अव्यक्तो निर्लेपो व्यापकः प्रभुः ॥ १२.१८०.११ ॥
জগৎরূপী নারায়ণ, অন্তরাত্মা, সনাতন; কূটস্থ, অক্ষর, অব্যক্ত, নির্লিপ্ত, সর্বব্যাপী, প্রভু।
12.180.12
प्रकृतेः परतो नित्यमिन्द्रियैरप्यगोतरः ।
स सिसृक्षुः सहस्रांशादसृजत्पुरुषं प्रभुः ॥ १२.१८०.१२ ॥
প্রকৃতির অতীত, ইন্দ্রিয়ের অগোচর সেই প্রভু সৃষ্টির ইচ্ছায় সহস্রাংশু থেকে পুরুষকে সৃষ্টি করলেন।
12.180.13
मानसो नाम यः पूर्वो विश्रुतो वै महर्षिभिः ।
अनादिनिधनो देवस्तथाऽभेद्योऽदजरामरः ॥ १२.१८०.१३ ॥
পূর্বে মহর্ষিদের দ্বারা 'মানস' নামে খ্যাত যে দেবতা, তিনি আদি-অন্তহীন, অভেদ্য, অজ ও অমর।
12.180.14
अव्यक्त इति विख्यातः शाश्वतोऽथाक्षयोऽव्ययः ।
यतः सृष्टानि भूतानि तिष्ठन्ति च म्रियन्ति च ॥ १२.१८०.१४ ॥
'অব্যক্ত' নামে খ্যাত তিনি শাশ্বত, অক্ষয় ও অব্যয়; যাঁর থেকে সৃষ্ট প্রাণীরা অবস্থান করে এবং মৃত্যুবরণও করে।
12.180.15
सोऽसृजत्प्रथमं देवो महान्तं नाम नामतः ।
महान्ससर्जाहंकारं स चापि भगवानथ।
आकाशमिति विख्यातं सर्वभूतधरः प्रभुः ॥ १२.१८०.१५ ॥
সেই দেবতা প্রথমে 'মহান' নামক তত্ত্ব সৃষ্টি করেন; মহান ভগবান অহংকারকেও সৃষ্টি করেন। তারপর সর্বভূতধারী প্রভু 'আকাশ' নামে খ্যাত তত্ত্ব সৃষ্টি করেন।
12.180.16
आकाशादभवद्वारि सलिलादग्निमारुतौ ।
अग्निमारुतसंयोगात्ततः समभवन्मही ॥ १२.१८०.१६ ॥
আকাশ থেকে জল উৎপন্ন হল; জল থেকে অগ্নি ও বায়ু। অগ্নি ও বায়ুর সংযোগে তখন পৃথিবী উদ্ভূত হল।
12.180.17
ततस्ते गेमयं दिव्यं पद्मं सृष्टं स्वयंभुवा ।
तस्मात्पद्मात्समभवद्ब्रह्मा वेदमयो निधिः ॥ १२.१८०.१७ ॥
তখন স্বয়ম্ভু তাঁর জন্য এক দিব্য স্বর্ণপদ্ম সৃষ্টি করলেন। সেই পদ্ম থেকে বেদময় নিধি ব্রহ্মা উদ্ভূত হলেন।
12.180.18
अहंकार इति ख्यातः सर्वभूतात्मभूतकृत् ।
ब्रह्मा वै स महातेजा य एते पञ्चधातवः ॥ १२.१८०.१८ ॥
'অহংকার' নামে খ্যাত যিনি সর্বভূতের আত্মভাব সৃষ্টিকারী, সেই মহাতেজা ব্রহ্মাই — এই যে পঞ্চধাতু।
12.180.19
शैलास्तस्यास्थिसंज्ञास्तु मेदो मांसं च मेदिनी ।
समुद्रास्तस्य रुधिरमाकाशमुदरं तथा ॥ १२.१८०.१९ ॥
পর্বতসমূহ তাঁর অস্থি নামে খ্যাত; পৃথিবী তাঁর মেদ ও মাংস। সমুদ্রসমূহ তাঁর রক্ত, আর আকাশ তাঁর উদর।
12.180.20
पवनश्चैव निःश्वासस्तेजोऽग्निर्निम्नगाः सिराः ।
दिवाकरश्च सोमश्च नयने तस्य विश्रुते ॥ १२.१८०.२० ॥
বায়ু তাঁর নিঃশ্বাস, অগ্নি তাঁর তেজ, নদীসমূহ তাঁর শিরা। সূর্য ও চন্দ্র তাঁর বিখ্যাত নয়ন।
12.180.21
नभश्चोर्ध्वं शिरस्तस्य क्षितिः पादौ भुजौ दिशः ।
दुर्विज्ञेयो ह्यनन्तात्मा सिद्धैरपि न संशयः ॥ १२.१८०.२१ ॥
আকাশ উর্ধ্বে তাঁর মস্তক, পৃথিবী তাঁর পদদ্বয়, দিকসমূহ তাঁর বাহু। সেই অনন্তাত্মাকে সিদ্ধগণও জানা দুর্ঘট; এতে সন্দেহ নেই।
12.180.22
स एष भगवान्विष्णुरनन्त इति विश्रुतः ।
सर्वभूतात्मभूतस्थो दुर्विज्ञेयोऽकृतात्माभः ॥ १२.१८०.२२ ॥
এই ভগবান বিষ্ণুই 'অনন্ত' নামে বিখ্যাত; সর্বভূতের আত্মারূপে তিনি অবস্থিত। অশুদ্ধচিত্তদের কাছে তিনি দুর্বোধ্য।
12.180.23
अहंकारस्य यः स्रष्टा सर्वभूतोद्भवाय वै ।
यतः समभवद्विश्वं पृष्टोऽहं यदिह त्वया ॥ १२.१८०.२३ ॥
অহংকারের যিনি স্রষ্টা, সর্বভূতের উৎপত্তির জন্য যিনি, যাঁর থেকে এই বিশ্ব উদ্ভূত হয়েছে — যাঁর সম্বন্ধে তুমি এখানে আমাকে জিজ্ঞাসা করেছ, তা আমি বলছি।
12.180.24
गगनस्य दिशां चैव भूतलस्यानिलस्य च ।
कान्यत्र परिमाणानि संशयं छिन्धि मेऽर्थितः ॥ १२.१८०.२४ ॥
আকাশ, দিক, ভূতল ও বায়ুর পরিমাণ কত? আমি প্রার্থনা করছি, আমার সংশয় ছেদন করুন।
12.180.25
अनन्तमेतदाकाशं सिद्धचारणसेवितम् ।
रम्यं नानाश्रयाकीर्णं यस्यान्तो नाधिगम्यते ॥ १२.१८०.२५ ॥
এই আকাশ অনন্ত; সিদ্ধ ও চারণগণের দ্বারা সেবিত; রমণীয়; নানা আশ্রয়ে পরিপূর্ণ; যার অন্ত পাওয়া যায় না।
12.180.26
ऊर्ध्वं गतेरधस्तात्तु चन्द्रादित्यौ न दृश्यतः ।
तत्र देवाः स्वयं दीप्ताः सूर्यभासोऽग्निवर्चसः ॥ १२.१८०.२६ ॥
উর্ধ্বগতির নিচে চন্দ্র ও সূর্য দেখা যায় না। সেখানে স্বয়ংদীপ্ত দেবতারা আছেন, সূর্যের ন্যায় দীপ্তি ও অগ্নির তেজসম্পন্ন।
12.180.27
ते चाप्यन्तं न पश्यन्ति नभसः प्रथितौजसः ।
दुर्गमत्वादनन्तत्वादिति वै विद्धि मानद ॥ १२.१८०.२७ ॥
প্রখ্যাত তেজসম্পন্নরাও আকাশের অন্ত দেখেন না। হে মানদ, তা দুর্গম ও অনন্ত বলেই জানো।
12.180.28
उपर्युपरि तैर्देवैः प्रज्वलद्भिः स्वयंप्रभैः ।
निरुद्धमेतदाकाशमप्रमेयं सुरैरपि ॥ १२.१८०.२८ ॥
উপর উপর স্বয়ংপ্রভ, প্রজ্বলিত সেই দেবতাদের দ্বারা এই আকাশ আবৃত; দেবতাদের কাছেও যা অপরিমেয়।
12.180.29
पृथिव्यन्ते समुद्रास्तु समुद्रान्ते तमः स्मृतम् ।
तप्नसोऽन्ते जलं प्राहुर्जलस्यान्तेऽग्निरेव च ॥ १२.१८०.२९ ॥
পৃথিবীর অন্তে সমুদ্র; সমুদ্রের অন্তে অন্ধকার বলে স্মৃত। তাপের অন্তে জল বলা হয়, আর জলের অন্তে অগ্নিই।
12.180.30
रसातलान्ते सलिलं जलान्ते पन्नगाधिपाः ।
तदन्ते पुनराकाशमाकाशान्ते पुनर्जलम् ॥ १२.१८०.३० ॥
রসাতলের অন্তে সলিল; জলের অন্তে পন্নগাধিপতিরা। তার অন্তে আবার আকাশ; আকাশের অন্তে আবার জল।
12.180.31
एवमन्तं हि नभसः प्रमाणं सलिलस्य च ।
अग्निमारुतयोश्चैव दुर्ज्ञेयं दैवतैरपि ॥ १२.१८०.३१ ॥
এইভাবে আকাশের সীমা এবং জলের পরিমাপ, অগ্নি ও বায়ুর পরিমাপও দেবতাদের পক্ষেও দুর্জ্ঞেয়।
12.180.32
अग्निमारुततोयानां वर्णाः क्षितितलस्य च ।
आकाशसदृशा ह्येते भिद्यन्तेऽतत्वदर्शनात् ॥ १२.१८०.३२ ॥
অগ্নি, বায়ু, জল ও ভূপৃষ্ঠের বর্ণসমূহ আকাশের মতো; তত্ত্ব না দেখার কারণে এগুলি ভিন্ন বলে প্রতীয়মান হয়।
12.180.33
पठन्ति चैव मुनयः शास्त्रेषु विविधेषु च ।
त्रैलोक्यसागरे चैव प्रमाणं विहितं यथा ॥ १२.१८०.३३ ॥
মুনিরা বিভিন্ন শাস্ত্রে এটি পাঠ করেন; ত্রিলোকসাগরের পরিমাপও বিহিত অনুসারে উক্ত হয়েছে।
12.180.34
अदृश्यत्वादगम्यत्वात्कः प्रमाणमुदाहरेत् ।
सिद्धानां देवतानां च यदा परिमिता गतिः।
तदा गौणमनन्तस्य नामानन्तेति विश्रुतम् ॥ १२.१८०.३४ ॥
অদৃশ্য ও অগম্য হওয়ায় কে প্রমাণ বলতে পারে? সিদ্ধ ও দেবতাদের গতিও যখন সীমিত, তখন অনন্তের নাম গৌণভাবে 'অনন্ত' বলে বিখ্যাত।
12.180.35
नामधेयानुरूपस्य मानसस्य महात्मनः ।
यदा तु र्दिव्यं यद्रूपं ह्रसते वर्धते पुनः।
कोऽन्यस्तद्वेदितुं शक्तो योपि स्यात्तद्विधोऽपरः ॥ १२.१८०.३५ ॥
নামের অনুরূপ, মন থেকে জাত সেই মহাত্মার দিব্যরূপ যখন ক্ষয় হয় ও আবার বাড়ে, তখন তা জানতে সক্ষম আর কে আছে, তাঁর মতো কেউ হলেও?
12.180.36
ततः पुष्करतः सृष्टः सर्वज्ञो मूर्तिमान्प्रभुः ।
ब्रह्मा धर्ममयः पूर्वः प्रजापतिरनुत्तमः ॥ १२.१८०.३६ ॥
তারপর পদ্ম থেকে সর্বজ্ঞ, মূর্তিমান প্রভু, ধর্মময়, আদি, অনুত্তম প্রজাপতি ব্রহ্মা সৃষ্ট হলেন।
12.180.37
पुष्कराद्यदि संभूतो ज्येष्ठं भवति पुष्करम् ।
ब्रह्माणं पूर्वजं चाह भवान्संदेह एव मे ॥ १२.१८०.३७ ॥
যদি পুষ্কর থেকে উৎপন্ন হন, তবে পুষ্করই জ্যেষ্ঠ; কিন্তু আপনি ব্রহ্মাকে পূর্বজ বলেন, এতে আমার সন্দেহ হচ্ছে।
12.180.38
मानसस्येह या मूर्तिर्ब्रह्मत्वं समुपागता ।
तस्यासनविधानार्थं पृथिवी पद्ममुच्यते ॥ १२.१८०.३८ ॥
এখানে মানসের যে মূর্তি ব্রহ্মত্ব লাভ করেছে, তাঁর আসনের ব্যবস্থার জন্য পৃথিবীকেই পদ্ম বলা হয়।
12.180.39
कर्णिकां तस्य पद्मस्य मेरुर्गगमुच्छ्रितः ।
तस्य मध्ये स्थितो लोकान्सृजते जगतः प्रभुः।
मानसांश्च तथा देवान्भूतानि विविधानि च ॥ १२.१८०.३९ ॥
সেই পদ্মের কর্ণিকা মেরু, যা আকাশ পর্যন্ত উঁচু। তার মাঝখানে অবস্থিত প্রভু জগতের লোকসমূহ সৃষ্টি করেন; মানসপুত্রদের, দেবতাদের ও নানা প্রাণীকেও সৃষ্টি করেন।