महाभारत · अध्याय 12.180
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.180.1
कुतः सृष्टमिदं सर्वं जगत्स्थावरजङ्गमम् ।
प्रलये च किमभ्येति तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १२.१८०.१ ॥
स्थावर-जंगम असे हे संपूर्ण जग कोठून निर्माण झाले? प्रलयकाळी ते कशाकडे जाते? हे पितामह, ते मला सांगा.
12.180.2
ससागरः सगगनः सशैलः सबलाहकः ।
सभूमिः साग्निपवनो लोकोऽयं केन निर्मितः ॥ १२.१८०.२ ॥
सागर, आकाश, पर्वत, मेघ, पृथ्वी, अग्नी आणि वायू यांसह हा लोक कोणी निर्माण केला?
12.180.3
कथं सृष्टानि भूतानि कथं वर्णविभक्तयः ।
शोचाशौचं कथं तेषां धर्माधर्मावथो कथम् ॥ १२.१८०.३ ॥
प्राणी कसे निर्माण झाले? वर्णविभाग कसे झाले? त्यांच्यात शौचाशौच आणि धर्माधर्म कसे आले?
12.180.4
कीदृशो जीवतां जीवः क्व वा गच्छन्ति ये मृताः ।
अस्माल्लोकादमुं लोकं सर्वं शंसतु नो भवान् ॥ १२.१८०.४ ॥
जिवंत प्राण्यांचा जीव कसा असतो? जे मरण पावले ते कुठे जातात? या लोकातून त्या लोकापर्यंत सर्व काही आपण आम्हाला सांगावे.
12.180.5
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
भृगुणाऽभिहितं श्रेष्ठं भरद्वाजाय पृच्छते ॥ १२.१८०.५ ॥
या विषयात लोक हा प्राचीन इतिहास सांगतात, जो भृगूने प्रश्न विचारणाऱ्या भरद्वाजाला सांगितला होता.
12.180.6
कैलासशिखरे दृष्ट्वा दीप्यमानमिवौजसा ।
भृगुं महर्षिमासीनं भरद्वाजोऽन्वपृच्छत ॥ १२.१८०.६ ॥
कैलास शिखरावर तेजाने तळपत बसलेल्या महर्षी भृगूंना पाहून भरद्वाजांनी विचारले.
12.180.7
ससागरः सगगनः शशैलः सवलाहकः ।
सभूमिः साग्निपवनो लोकोऽयं केन निर्मितः ॥ १२.१८०.७ ॥
समुद्र, आकाश, पर्वत, मेघ, पृथ्वी, अग्नी आणि वायू यांसह हे जग कोणी निर्माण केले?
12.180.8
कथं सृष्टानि भूतानि कथं वर्णविभक्तयः ।
शौचाशौचं कथं तेषां धर्माधर्मावथो कथम्। ॥ १२.१८०.८ ॥
प्राणी कसे निर्माण झाले, वर्णविभागणी कशी झाली, त्यांचे शौचाशौच आणि धर्माधर्म कसे आहेत?
12.180.9
कीदृशो जीवतां जीवः क्व वा गच्छन्ति ये मृताः ।
परलोकमिमं चापि सर्वं शंसितृमर्हसि ॥ १२.१८०.९ ॥
जिवंतांचा जीव कसा आहे? जे मेले ते कोठे जातात? या परलोकाविषयीही सर्व सांगण्यास आपण योग्य आहात.
12.180.10
एवं स भगवान्पृष्टो भरद्वाजेन संशयम् ।
ब्रह्मर्पिर्ब्रह्मसंकाशः सर्वं तस्मै ततोऽब्रवीत् ॥ १२.१८०.१० ॥
अशा प्रकारे भारद्वाजांनी संशय विचारल्यावर, ब्रह्मासमान त्या भगवान ब्रह्मर्षींनी त्यांना सर्व सांगितले.
12.180.11
नारायणो जगन्मूर्तिरन्तरात्मा सनातनः ।
कूटस्थोऽक्षर अव्यक्तो निर्लेपो व्यापकः प्रभुः ॥ १२.१८०.११ ॥
जगत हेच ज्याचे रूप आहे असे नारायण, अंतरात्मा, सनातन; कूटस्थ, अक्षर, अव्यक्त, निर्लेप, सर्वव्यापी आणि प्रभू.
12.180.12
प्रकृतेः परतो नित्यमिन्द्रियैरप्यगोतरः ।
स सिसृक्षुः सहस्रांशादसृजत्पुरुषं प्रभुः ॥ १२.१८०.१२ ॥
प्रकृतीच्या पलीकडील, इंद्रियांना सदैव अगोचर असलेल्या त्या प्रभूने सृष्टी करण्याच्या इच्छेने सहस्रांशूपासून पुरुषाला निर्माण केले.
12.180.13
मानसो नाम यः पूर्वो विश्रुतो वै महर्षिभिः ।
अनादिनिधनो देवस्तथाऽभेद्योऽदजरामरः ॥ १२.१८०.१३ ॥
पूर्वी महर्षींनी 'मानस' नावाने विख्यात असलेला तो देव आदी-अंतरहित, अभेद्य, अजन्मा आणि अमर आहे.
12.180.14
अव्यक्त इति विख्यातः शाश्वतोऽथाक्षयोऽव्ययः ।
यतः सृष्टानि भूतानि तिष्ठन्ति च म्रियन्ति च ॥ १२.१८०.१४ ॥
'अव्यक्त' नावाने विख्यात असलेला तो शाश्वत, अक्षय आणि अव्यय आहे; ज्याच्यापासून निर्माण झालेले प्राणी टिकतात आणि मरतातही.
12.180.15
सोऽसृजत्प्रथमं देवो महान्तं नाम नामतः ।
महान्ससर्जाहंकारं स चापि भगवानथ।
आकाशमिति विख्यातं सर्वभूतधरः प्रभुः ॥ १२.१८०.१५ ॥
त्या देवाने प्रथम 'महान्' नावाचे तत्त्व निर्माण केले; महान्याने भगवान अहंकाराला निर्माण केले. नंतर सर्वभूतांना धारण करणारा प्रभू 'आकाश' नावाने प्रसिद्ध असलेले निर्माण करता झाला.
12.180.16
आकाशादभवद्वारि सलिलादग्निमारुतौ ।
अग्निमारुतसंयोगात्ततः समभवन्मही ॥ १२.१८०.१६ ॥
आकाशापासून पाणी निर्माण झाले; पाण्यापासून अग्नी आणि वायू. अग्नी आणि वायूच्या संयोगाने मग पृथ्वी निर्माण झाली.
12.180.17
ततस्ते गेमयं दिव्यं पद्मं सृष्टं स्वयंभुवा ।
तस्मात्पद्मात्समभवद्ब्रह्मा वेदमयो निधिः ॥ १२.१८०.१७ ॥
मग स्वयंभूने त्याच्यासाठी एक दिव्य सुवर्ण कमळ निर्माण केले. त्या कमळातून वेदमय निधी ब्रह्मा प्रकट झाला.
12.180.18
अहंकार इति ख्यातः सर्वभूतात्मभूतकृत् ।
ब्रह्मा वै स महातेजा य एते पञ्चधातवः ॥ १२.१८०.१८ ॥
'अहंकार' नावाने प्रसिद्ध असलेला, सर्वभूतांच्या आत्मरूपाला निर्माण करणारा, तोच महातेजस्वी ब्रह्मा — हे पाच धातू.
12.180.19
शैलास्तस्यास्थिसंज्ञास्तु मेदो मांसं च मेदिनी ।
समुद्रास्तस्य रुधिरमाकाशमुदरं तथा ॥ १२.१८०.१९ ॥
पर्वत हे त्याची हाडे म्हणून ओळखले जातात; पृथ्वी ही त्याची चरबी आणि मांस आहे. समुद्र हे त्याचे रक्त, आणि आकाश हे त्याचे उदर आहे.
12.180.20
पवनश्चैव निःश्वासस्तेजोऽग्निर्निम्नगाः सिराः ।
दिवाकरश्च सोमश्च नयने तस्य विश्रुते ॥ १२.१८०.२० ॥
वारा हा त्याचा निःश्वास, अग्नी हे त्याचे तेज, नद्या त्याच्या शिरा आहेत. सूर्य आणि चंद्र हे त्याचे प्रसिद्ध नेत्र आहेत.
12.180.21
नभश्चोर्ध्वं शिरस्तस्य क्षितिः पादौ भुजौ दिशः ।
दुर्विज्ञेयो ह्यनन्तात्मा सिद्धैरपि न संशयः ॥ १२.१८०.२१ ॥
आकाश वर हे त्याचे मस्तक, पृथ्वी ही त्याचे पाय, आणि दिशा या त्याचे बाहू आहेत. तो अनंतात्मा सिद्धांनाही जाणणे कठीण आहे, यात संशय नाही.
12.180.22
स एष भगवान्विष्णुरनन्त इति विश्रुतः ।
सर्वभूतात्मभूतस्थो दुर्विज्ञेयोऽकृतात्माभः ॥ १२.१८०.२२ ॥
हाच भगवान विष्णू 'अनंत' म्हणून प्रसिद्ध आहे; सर्व भूतांचा आत्मा होऊन तो स्थित आहे. ज्यांचे आत्मे शुद्ध नाहीत त्यांना तो दुर्बोध आहे.
12.180.23
अहंकारस्य यः स्रष्टा सर्वभूतोद्भवाय वै ।
यतः समभवद्विश्वं पृष्टोऽहं यदिह त्वया ॥ १२.१८०.२३ ॥
अहंकाराचा जो निर्माता, सर्व भूतांच्या उत्पत्तीसाठी जो, ज्याच्यापासून हे विश्व उत्पन्न झाले — त्याविषयी तू येथे मला जे विचारलेस ते मी सांगतो.
12.180.24
गगनस्य दिशां चैव भूतलस्यानिलस्य च ।
कान्यत्र परिमाणानि संशयं छिन्धि मेऽर्थितः ॥ १२.१८०.२४ ॥
आकाश, दिशा, पृथ्वी आणि वायू यांची परिमाणे किती आहेत? मी विनंती करतो, माझा संशय दूर करा.
12.180.25
अनन्तमेतदाकाशं सिद्धचारणसेवितम् ।
रम्यं नानाश्रयाकीर्णं यस्यान्तो नाधिगम्यते ॥ १२.१८०.२५ ॥
हे आकाश अनंत आहे; सिद्ध आणि चारणांनी सेविलेले; रमणीय; अनेक आश्रयांनी भरलेले; ज्याचा अंत गवसत नाही.
12.180.26
ऊर्ध्वं गतेरधस्तात्तु चन्द्रादित्यौ न दृश्यतः ।
तत्र देवाः स्वयं दीप्ताः सूर्यभासोऽग्निवर्चसः ॥ १२.१८०.२६ ॥
वरच्या गतीच्या खाली चंद्र आणि सूर्य दिसत नाहीत. तेथे स्वयंप्रकाशी देव आहेत, सूर्यासारखी प्रभा आणि अग्नीचे तेज असलेले.
12.180.27
ते चाप्यन्तं न पश्यन्ति नभसः प्रथितौजसः ।
दुर्गमत्वादनन्तत्वादिति वै विद्धि मानद ॥ १२.१८०.२७ ॥
प्रसिद्ध तेजस्वी देवसुद्धा आकाशाचा अंत पाहत नाहीत. हे मानदा, ते दुर्गम व अनंत असल्यामुळे असे जाण.
12.180.28
उपर्युपरि तैर्देवैः प्रज्वलद्भिः स्वयंप्रभैः ।
निरुद्धमेतदाकाशमप्रमेयं सुरैरपि ॥ १२.१८०.२८ ॥
वर वर स्वयंप्रकाशी, तेजाने जळणाऱ्या त्या देवांनी हे आकाश वेढलेले आहे; देवांनाही अप्रमेय.
12.180.29
पृथिव्यन्ते समुद्रास्तु समुद्रान्ते तमः स्मृतम् ।
तप्नसोऽन्ते जलं प्राहुर्जलस्यान्तेऽग्निरेव च ॥ १२.१८०.२९ ॥
पृथ्वीच्या अंती समुद्र आहेत; समुद्राच्या अंती अंधकार असे स्मरले जाते. तापाच्या अंती जल असे म्हणतात आणि जलाच्या अंती अग्नीच.
12.180.30
रसातलान्ते सलिलं जलान्ते पन्नगाधिपाः ।
तदन्ते पुनराकाशमाकाशान्ते पुनर्जलम् ॥ १२.१८०.३० ॥
रसातलाच्या अंती सलिल; जलाच्या अंती पन्नगाधिपती. त्याच्या अंती पुन्हा आकाश; आकाशाच्या अंती पुन्हा जल.
12.180.31
एवमन्तं हि नभसः प्रमाणं सलिलस्य च ।
अग्निमारुतयोश्चैव दुर्ज्ञेयं दैवतैरपि ॥ १२.१८०.३१ ॥
याप्रमाणे आकाशाचा अंत आणि पाण्याचे प्रमाण, तसेच अग्नी आणि वायूचे प्रमाण देवांनाही जाणणे कठीण आहे.
12.180.32
अग्निमारुततोयानां वर्णाः क्षितितलस्य च ।
आकाशसदृशा ह्येते भिद्यन्तेऽतत्वदर्शनात् ॥ १२.१८०.३२ ॥
अग्नी, वायू, जल आणि पृथ्वीच्या पृष्ठभागाचे रंग आकाशासारखेच आहेत; तत्त्व न पाहिल्यामुळे ते भिन्न भासतात.
12.180.33
पठन्ति चैव मुनयः शास्त्रेषु विविधेषु च ।
त्रैलोक्यसागरे चैव प्रमाणं विहितं यथा ॥ १२.१८०.३३ ॥
मुनी विविध शास्त्रांत हे वाचतात; त्रैलोक्यसागराचे प्रमाणही विधीप्रमाणे सांगितले आहे.
12.180.34
अदृश्यत्वादगम्यत्वात्कः प्रमाणमुदाहरेत् ।
सिद्धानां देवतानां च यदा परिमिता गतिः।
तदा गौणमनन्तस्य नामानन्तेति विश्रुतम् ॥ १२.१८०.३४ ॥
अदृश्य आणि अगम्य असल्यामुळे प्रमाण कोण सांगू शकेल? सिद्ध आणि देवतांची गतीही मर्यादित असताना, अनंताचे नाव गौणपणे 'अनंत' म्हणून प्रसिद्ध झाले.
12.180.35
नामधेयानुरूपस्य मानसस्य महात्मनः ।
यदा तु र्दिव्यं यद्रूपं ह्रसते वर्धते पुनः।
कोऽन्यस्तद्वेदितुं शक्तो योपि स्यात्तद्विधोऽपरः ॥ १२.१८०.३५ ॥
नामाला अनुरूप, मनातून जन्मलेल्या त्या महात्म्याचे दिव्य रूप जेव्हा घटते व पुन्हा वाढते, तेव्हा ते जाणण्यास समर्थ दुसरा कोण आहे, तोही त्याच्यासारखा असला तरी?
12.180.36
ततः पुष्करतः सृष्टः सर्वज्ञो मूर्तिमान्प्रभुः ।
ब्रह्मा धर्ममयः पूर्वः प्रजापतिरनुत्तमः ॥ १२.१८०.३६ ॥
त्यानंतर कमळातून सर्वज्ञ, मूर्तिमान प्रभू, धर्ममय, आदिपुरुष, अनुत्तम प्रजापती ब्रह्मदेव निर्माण झाले.
12.180.37
पुष्कराद्यदि संभूतो ज्येष्ठं भवति पुष्करम् ।
ब्रह्माणं पूर्वजं चाह भवान्संदेह एव मे ॥ १२.१८०.३७ ॥
जर कमळातून उत्पन्न झाला तर कमळच ज्येष्ठ ठरते; पण तुम्ही ब्रह्मदेवाला पूर्वज म्हणता, याबाबत मला संशय आहे.
12.180.38
मानसस्येह या मूर्तिर्ब्रह्मत्वं समुपागता ।
तस्यासनविधानार्थं पृथिवी पद्ममुच्यते ॥ १२.१८०.३८ ॥
येथे मानसाची जी मूर्ती ब्रह्मत्वाला पोहोचली, तिच्या आसनासाठी पृथ्वीलाच पद्म म्हटले जाते.
12.180.39
कर्णिकां तस्य पद्मस्य मेरुर्गगमुच्छ्रितः ।
तस्य मध्ये स्थितो लोकान्सृजते जगतः प्रभुः।
मानसांश्च तथा देवान्भूतानि विविधानि च ॥ १२.१८०.३९ ॥
त्या कमळाची कर्णिका म्हणजे मेरू, जो आकाशापर्यंत उंच आहे. त्याच्या मध्यभागी उभा राहून प्रभू लोकांची निर्मिती करतो; मानसपुत्रांची, देवांची आणि विविध प्राण्यांचीही निर्मिती करतो.