મહાભારત · અધ્યાય 12.180
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.180.1
कुतः सृष्टमिदं सर्वं जगत्स्थावरजङ्गमम् ।
प्रलये च किमभ्येति तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १२.१८०.१ ॥
સ્થાવર અને જંગમ એવું આ સમગ્ર જગત ક્યાંથી સર્જાયું? પ્રલયમાં તે શેમાં જાય છે? હે પિતામહ, તે મને કહો.
12.180.2
ससागरः सगगनः सशैलः सबलाहकः ।
सभूमिः साग्निपवनो लोकोऽयं केन निर्मितः ॥ १२.१८०.२ ॥
સાગર, આકાશ, પર્વત, મેઘ, પૃથ્વી, અગ્નિ અને પવન સહિતનો આ લોક કોણે રચ્યો?
12.180.3
कथं सृष्टानि भूतानि कथं वर्णविभक्तयः ।
शोचाशौचं कथं तेषां धर्माधर्मावथो कथम् ॥ १२.१८०.३ ॥
પ્રાણીઓ કેવી રીતે સર્જાયાં? વર્ણોના વિભાગ કેવી રીતે થયા? તેમનામાં શૌચાશૌચ અને ધર્માધર્મ કેવી રીતે આવ્યાં?
12.180.4
कीदृशो जीवतां जीवः क्व वा गच्छन्ति ये मृताः ।
अस्माल्लोकादमुं लोकं सर्वं शंसतु नो भवान् ॥ १२.१८०.४ ॥
જીવિતોનો જીવ કેવો છે? જેઓ મરી ગયા તેઓ ક્યાં જાય છે? આ લોકથી તે લોક સુધી સર્વ આપ અમને કહો.
12.180.5
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
भृगुणाऽभिहितं श्रेष्ठं भरद्वाजाय पृच्छते ॥ १२.१८०.५ ॥
આ વિષયમાં લોકો આ પ્રાચીન ઇતિહાસ કહે છે, જે ભૃગુએ પૂછનાર ભરદ્વાજને કહ્યો હતો.
12.180.6
कैलासशिखरे दृष्ट्वा दीप्यमानमिवौजसा ।
भृगुं महर्षिमासीनं भरद्वाजोऽन्वपृच्छत ॥ १२.१८०.६ ॥
કૈલાસ શિખર પર તેજથી ઝળહળતા બેઠેલા મહર્ષિ ભૃગુને જોઈને ભરદ્વાજે પૂછ્યું.
12.180.7
ससागरः सगगनः शशैलः सवलाहकः ।
सभूमिः साग्निपवनो लोकोऽयं केन निर्मितः ॥ १२.१८०.७ ॥
સમુદ્રો, આકાશ, પર્વતો, વાદળો, પૃથ્વી, અગ્નિ અને વાયુ સહિત આ લોક કોના દ્વારા રચાયો છે?
12.180.8
कथं सृष्टानि भूतानि कथं वर्णविभक्तयः ।
शौचाशौचं कथं तेषां धर्माधर्मावथो कथम्। ॥ १२.१८०.८ ॥
પ્રાણીઓ કેવી રીતે સર્જાયાં, વર્ણ વિભાગો કેવી રીતે થયા, તેમની શુચિતા-અશુચિતા અને ધર્મ-અધર્મ કેવાં છે?
12.180.9
कीदृशो जीवतां जीवः क्व वा गच्छन्ति ये मृताः ।
परलोकमिमं चापि सर्वं शंसितृमर्हसि ॥ १२.१८०.९ ॥
જીવિતોનો જીવ કેવો છે? જેઓ મરી ગયા તેઓ ક્યાં જાય છે? આ પરલોક વિશે પણ આપ સર્વ કહેવા યોગ્ય છો.
12.180.10
एवं स भगवान्पृष्टो भरद्वाजेन संशयम् ।
ब्रह्मर्पिर्ब्रह्मसंकाशः सर्वं तस्मै ततोऽब्रवीत् ॥ १२.१८०.१० ॥
આ રીતે ભરદ્વાજે સંશય પૂછતાં, બ્રહ્માસમાન તે ભગવાન બ્રહ્મર્ષિએ તેમને સર્વ કહ્યું.
12.180.11
नारायणो जगन्मूर्तिरन्तरात्मा सनातनः ।
कूटस्थोऽक्षर अव्यक्तो निर्लेपो व्यापकः प्रभुः ॥ १२.१८०.११ ॥
જગત જેનું સ્વરૂપ છે તે નારાયણ, અંતરાત્મા, સનાતન; કૂટસ્થ, અક્ષર, અવ્યક્ત, નિર્લેપ, સર્વવ્યાપી, પ્રભુ.
12.180.12
प्रकृतेः परतो नित्यमिन्द्रियैरप्यगोतरः ।
स सिसृक्षुः सहस्रांशादसृजत्पुरुषं प्रभुः ॥ १२.१८०.१२ ॥
પ્રકૃતિથી પર, ઇન્દ્રિયોથી સદા અગોચર તે પ્રભુએ સર્જન કરવાની ઇચ્છાથી સહસ્રાંશુ (સૂર્ય) થી પુરુષને સર્જ્યો.
12.180.13
मानसो नाम यः पूर्वो विश्रुतो वै महर्षिभिः ।
अनादिनिधनो देवस्तथाऽभेद्योऽदजरामरः ॥ १२.१८०.१३ ॥
પૂર્વે મહર્ષિઓ દ્વારા 'માનસ' નામે વિખ્યાત એ દેવ આદિ-અંત રહિત, અભેદ્ય, અજન્મા અને અમર છે.
12.180.14
अव्यक्त इति विख्यातः शाश्वतोऽथाक्षयोऽव्ययः ।
यतः सृष्टानि भूतानि तिष्ठन्ति च म्रियन्ति च ॥ १२.१८०.१४ ॥
'અવ્યક્ત' નામે વિખ્યાત તે શાશ્વત, અક્ષય અને અવ્યય છે; જેમનાથી સર્જાયેલા જીવો ટકી રહે છે અને મરે પણ છે.
12.180.15
सोऽसृजत्प्रथमं देवो महान्तं नाम नामतः ।
महान्ससर्जाहंकारं स चापि भगवानथ।
आकाशमिति विख्यातं सर्वभूतधरः प्रभुः ॥ १२.१८०.१५ ॥
એ દેવે પ્રથમ 'મહાન' નામનું તત્ત્વ સર્જ્યું; મહાને ભગવાન અહંકારને સર્જ્યો. પછી સર્વભૂતોને ધારણ કરનાર પ્રભુએ 'આકાશ' નામે વિખ્યાત તત્ત્વ સર્જ્યું.
12.180.16
आकाशादभवद्वारि सलिलादग्निमारुतौ ।
अग्निमारुतसंयोगात्ततः समभवन्मही ॥ १२.१८०.१६ ॥
આકાશમાંથી જળ ઉત્પન્ન થયું; જળમાંથી અગ્નિ અને વાયુ. અગ્નિ અને વાયુના સંયોગથી પછી પૃથ્વી ઉત્પન્ન થઈ.
12.180.17
ततस्ते गेमयं दिव्यं पद्मं सृष्टं स्वयंभुवा ।
तस्मात्पद्मात्समभवद्ब्रह्मा वेदमयो निधिः ॥ १२.१८०.१७ ॥
પછી સ્વયંભૂએ તેમના માટે એક દિવ્ય સુવર્ણ કમળ સર્જ્યું. તે કમળમાંથી વેદમય નિધિ બ્રહ્મા ઉત્પન્ન થયા.
12.180.18
अहंकार इति ख्यातः सर्वभूतात्मभूतकृत् ।
ब्रह्मा वै स महातेजा य एते पञ्चधातवः ॥ १२.१८०.१८ ॥
'અહંકાર' નામે વિખ્યાત, સર્વ ભૂતોના આત્મભાવને સર્જનાર, તે મહાતેજસ્વી બ્રહ્મા જ છે — આ પાંચ ધાતુઓ.
12.180.19
शैलास्तस्यास्थिसंज्ञास्तु मेदो मांसं च मेदिनी ।
समुद्रास्तस्य रुधिरमाकाशमुदरं तथा ॥ १२.१८०.१९ ॥
પર્વતો તેનાં હાડકાં કહેવાય છે; પૃથ્વી તેની ચરબી અને માંસ છે. સમુદ્રો તેનું લોહી છે, અને આકાશ તેનું ઉદર છે.
12.180.20
पवनश्चैव निःश्वासस्तेजोऽग्निर्निम्नगाः सिराः ।
दिवाकरश्च सोमश्च नयने तस्य विश्रुते ॥ १२.१८०.२० ॥
પવન તેનો શ્વાસ છે, અગ્નિ તેનું તેજ છે, અને નદીઓ તેની નસો છે. સૂર્ય અને ચંદ્ર તેની પ્રસિદ્ધ આંખો છે.
12.180.21
नभश्चोर्ध्वं शिरस्तस्य क्षितिः पादौ भुजौ दिशः ।
दुर्विज्ञेयो ह्यनन्तात्मा सिद्धैरपि न संशयः ॥ १२.१८०.२१ ॥
આકાશ ઉપર તેનું મસ્તક છે, પૃથ્વી તેના પગ છે, અને દિશાઓ તેના બાહુ છે. તે અનંતાત્મા સિદ્ધોને પણ જાણવો કઠિન છે, એમાં સંશય નથી.
12.180.22
स एष भगवान्विष्णुरनन्त इति विश्रुतः ।
सर्वभूतात्मभूतस्थो दुर्विज्ञेयोऽकृतात्माभः ॥ १२.१८०.२२ ॥
આ ભગવાન વિષ્ણુ જ 'અનંત' નામે પ્રસિદ્ધ છે; સર્વ ભૂતોના આત્મારૂપે તે સ્થિત છે. અશુદ્ધ મનવાળાઓ માટે તે દુર્બોધ છે.
12.180.23
अहंकारस्य यः स्रष्टा सर्वभूतोद्भवाय वै ।
यतः समभवद्विश्वं पृष्टोऽहं यदिह त्वया ॥ १२.१८०.२३ ॥
અહંકારનો જે સર્જક છે, સર્વ ભૂતોના ઉદભવ માટે જે છે, જેમાંથી આ વિશ્વ ઉત્પન્ન થયું — જેના વિશે તેં અહીં મને પૂછ્યું તે હું કહું છું.
12.180.24
गगनस्य दिशां चैव भूतलस्यानिलस्य च ।
कान्यत्र परिमाणानि संशयं छिन्धि मेऽर्थितः ॥ १२.१८०.२४ ॥
આકાશ, દિશાઓ, ભૂતલ અને વાયુના પરિમાણ કેટલાં છે? હું વિનંતી કરું છું, મારો સંશય છેદો.
12.180.25
अनन्तमेतदाकाशं सिद्धचारणसेवितम् ।
रम्यं नानाश्रयाकीर्णं यस्यान्तो नाधिगम्यते ॥ १२.१८०.२५ ॥
આ આકાશ અનંત છે; સિદ્ધો અને ચારણો દ્વારા સેવાયેલું; રમણીય; અનેક આશ્રયોથી ભરેલું; જેનો અંત મળતો નથી.
12.180.26
ऊर्ध्वं गतेरधस्तात्तु चन्द्रादित्यौ न दृश्यतः ।
तत्र देवाः स्वयं दीप्ताः सूर्यभासोऽग्निवर्चसः ॥ १२.१८०.२६ ॥
ઉપરની ગતિથી નીચે ચંદ્ર અને સૂર્ય દેખાતા નથી. ત્યાં સ્વયં પ્રકાશતા દેવો છે, સૂર્ય જેવી આભા અને અગ્નિ જેવા તેજવાળા.
12.180.27
ते चाप्यन्तं न पश्यन्ति नभसः प्रथितौजसः ।
दुर्गमत्वादनन्तत्वादिति वै विद्धि मानद ॥ १२.१८०.२७ ॥
પ્રસિદ્ધ તેજવાળા પણ આકાશનો અંત જોતા નથી. હે માનદ, તે દુર્ગમ અને અનંત હોવાથી એમ જાણ.
12.180.28
उपर्युपरि तैर्देवैः प्रज्वलद्भिः स्वयंप्रभैः ।
निरुद्धमेतदाकाशमप्रमेयं सुरैरपि ॥ १२.१८०.२८ ॥
ઉપર ઉપર સ્વયં પ્રકાશતા, ઝળહળતા એ દેવોથી આ આકાશ ઘેરાયેલું છે; દેવોને પણ અપ્રમેય.
12.180.29
पृथिव्यन्ते समुद्रास्तु समुद्रान्ते तमः स्मृतम् ।
तप्नसोऽन्ते जलं प्राहुर्जलस्यान्तेऽग्निरेव च ॥ १२.१८०.२९ ॥
પૃથ્વીના અંતે સમુદ્રો છે; સમુદ્રોના અંતે અંધકાર કહેવાયો છે. તાપના અંતે જળ કહે છે, અને જળના અંતે અગ્નિ જ છે.
12.180.30
रसातलान्ते सलिलं जलान्ते पन्नगाधिपाः ।
तदन्ते पुनराकाशमाकाशान्ते पुनर्जलम् ॥ १२.१८०.३० ॥
રસાતલના અંતે સલિલ; જળના અંતે પન્નગાધિપતિઓ. તેના અંતે ફરી આકાશ; આકાશના અંતે ફરી જળ.
12.180.31
एवमन्तं हि नभसः प्रमाणं सलिलस्य च ।
अग्निमारुतयोश्चैव दुर्ज्ञेयं दैवतैरपि ॥ १२.१८०.३१ ॥
આ રીતે આકાશનો અંત અને પાણીનું પ્રમાણ, તથા અગ્નિ અને વાયુનું પ્રમાણ દેવોને પણ જાણવું દુષ્કર છે.
12.180.32
अग्निमारुततोयानां वर्णाः क्षितितलस्य च ।
आकाशसदृशा ह्येते भिद्यन्तेऽतत्वदर्शनात् ॥ १२.१८०.३२ ॥
અગ્નિ, વાયુ, જળ અને પૃથ્વીની સપાટીના વર્ણો આકાશ સમાન છે; તત્ત્વ ન જોવાથી તે ભિન્ન લાગે છે.
12.180.33
पठन्ति चैव मुनयः शास्त्रेषु विविधेषु च ।
त्रैलोक्यसागरे चैव प्रमाणं विहितं यथा ॥ १२.१८०.३३ ॥
મુનિઓ વિવિધ શાસ્ત્રોમાં આ ભણે છે; ત્રિલોકસાગરનું પ્રમાણ પણ વિધાન પ્રમાણે કહેવાયું છે.
12.180.34
अदृश्यत्वादगम्यत्वात्कः प्रमाणमुदाहरेत् ।
सिद्धानां देवतानां च यदा परिमिता गतिः।
तदा गौणमनन्तस्य नामानन्तेति विश्रुतम् ॥ १२.१८०.३४ ॥
અદૃશ્ય અને અગમ્ય હોવાથી કોણ પ્રમાણ કહી શકે? સિદ્ધો અને દેવોની ગતિ પણ મર્યાદિત હોય ત્યારે, અનંતનું નામ ગૌણ રીતે 'અનંત' તરીકે પ્રખ્યાત થયું.
12.180.35
नामधेयानुरूपस्य मानसस्य महात्मनः ।
यदा तु र्दिव्यं यद्रूपं ह्रसते वर्धते पुनः।
कोऽन्यस्तद्वेदितुं शक्तो योपि स्यात्तद्विधोऽपरः ॥ १२.१८०.३५ ॥
નામને અનુરૂપ, મનથી ઉત્પન્ન થયેલા તે મહાત્માનું દિવ્ય રૂપ જ્યારે ઘટે છે અને ફરી વધે છે, ત્યારે તે જાણવા સમર્થ બીજો કોણ છે, ભલે તે પણ તેમના જેવો હોય?
12.180.36
ततः पुष्करतः सृष्टः सर्वज्ञो मूर्तिमान्प्रभुः ।
ब्रह्मा धर्ममयः पूर्वः प्रजापतिरनुत्तमः ॥ १२.१८०.३६ ॥
પછી કમળમાંથી સર્વજ્ઞ, મૂર્તિમાન પ્રભુ, ધર્મમય, આદિ, અનુત્તમ પ્રજાપતિ બ્રહ્મા સર્જાયા.
12.180.37
पुष्कराद्यदि संभूतो ज्येष्ठं भवति पुष्करम् ।
ब्रह्माणं पूर्वजं चाह भवान्संदेह एव मे ॥ १२.१८०.३७ ॥
જો કમળમાંથી ઉત્પન્ન થયા હોય તો કમળ જ જ્યેષ્ઠ છે; પણ તમે બ્રહ્માને પૂર્વજ કહો છો, તેમાં મને સંદેહ છે.
12.180.38
मानसस्येह या मूर्तिर्ब्रह्मत्वं समुपागता ।
तस्यासनविधानार्थं पृथिवी पद्ममुच्यते ॥ १२.१८०.३८ ॥
અહીં માનસની જે મૂર્તિ બ્રહ્મત્વને પામી, તેમના આસનની વ્યવસ્થા માટે પૃથ્વીને પદ્મ કહેવાય છે.
12.180.39
कर्णिकां तस्य पद्मस्य मेरुर्गगमुच्छ्रितः ।
तस्य मध्ये स्थितो लोकान्सृजते जगतः प्रभुः।
मानसांश्च तथा देवान्भूतानि विविधानि च ॥ १२.१८०.३९ ॥
તે કમળની કર્ણિકા મેરુ છે, જે આકાશ સુધી ઊંચો ઊઠેલો છે. તેના મધ્યમાં રહેલા પ્રભુ લોકોની રચના કરે છે; માનસપુત્રો, દેવો અને વિવિધ પ્રાણીઓની પણ રચના કરે છે.