મહાભારત · અધ્યાય 12.183
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.183.1
पार्थिवं धातुमाश्रित्य शारीरोऽग्निः कथं भवेत् ।
अवकाशविशेषेण कथं वर्तयतेऽनिलः ॥ १२.१८३.१ ॥
પાર્થિવ ધાતુનો આશ્રય લઈને શરીરની અગ્નિ કેવી રીતે થાય? ચોક્કસ અવકાશમાં વાયુ તેને કેવી રીતે ચલાવે છે?
12.183.2
वायोर्गतिमहं ब्रह्मन्कीर्तयिष्यामि तेऽनघ ।
प्राणिनामनिलो देहान्यथा चेष्टयते बली ॥ १२.१८३.२ ॥
હે બ્રાહ્મણ, હે નિષ્પાપ, હું તને વાયુની ગતિ વર્ણવીશ. બળવાન વાયુ પ્રાણીઓના દેહોને કેવી રીતે ચલાવે છે.
12.183.3
श्रितो मूर्धानमग्निस्तु शरीरं परिपालयन् ।
प्राणो मूर्धनि चाग्नौ च वर्तमानो विचेष्टने ॥ १२.१८३.३ ॥
અગ્નિ માથામાં આશ્રય લઈને શરીરનું રક્ષણ કરે છે. પ્રાણ માથામાં અને અગ્નિમાં રહીને ગતિ કરે છે.
12.183.4
स जन्तुः सर्वभूतात्मा पुरुषः स सनातनः ।
मनो बुद्धिरहंकारो भूतानि विषयाश्च सः ॥ १२.१८३.४ ॥
તે જીવ, સર્વભૂતોનો આત્મા, તે સનાતન પુરુષ છે. મન, બુદ્ધિ, અહંકાર, ભૂતો અને વિષયો પણ તે જ છે.
12.183.5
एवं त्विह स सर्वत्र प्राणेन परिपाल्यते ।
कोष्ठतस्तु समानेन स्वां स्वां गतिमुपाश्रितः ॥ १२.१८३.५ ॥
આ રીતે તે અહીં સર્વત્ર પ્રાણ વડે રક્ષિત થાય છે. પેટના કોષ્ઠમાંથી સમાન વડે પોતપોતાની ગતિનો આશ્રય લે છે.
12.183.6
वस्तिमूलं गुदं चैव पावकं समुपाश्रितः ।
वहन्मूत्रं पुरीषं चाप्यपानः परिवर्तते ॥ १२.१८३.६ ॥
મૂત્રાશયનું મૂળ, ગુદા અને અગ્નિનો આશ્રય લઈને, મૂત્ર અને મળ વહન કરતો અપાન વિચરે છે.
12.183.7
प्रयत्ने कर्मणि बले य एकस्त्रिषु वर्तते ।
उदान इति तं प्राहुरध्यात्मकुशला जनाः ॥ १२.१८३.७ ॥
પ્રયત્ન, કર્મ અને બળ એ ત્રણેયમાં જે એકલો રહે છે, તેને અધ્યાત્મકુશળ લોકો ઉદાન કહે છે.
12.183.8
संधिष्वपि च सर्वेषु सन्निविष्टस्तथाऽनिलः ।
शरीरेषु मनुष्याणां व्यान इत्युपदिश्यते ॥ १२.१८३.८ ॥
બધા સાંધાઓમાં પણ વાયુ એ જ રીતે સ્થિત છે; મનુષ્યોના શરીરોમાં તેને વ્યાન કહેવામાં આવે છે.
12.183.9
धातुष्वग्निस्तु विततः समानोऽग्निः समीरितः ।
रसान्धातूंश्च दोषांश्च वर्तयन्नवतिष्ठते ॥ १२.१८३.९ ॥
ધાતુઓમાં વ્યાપેલો અગ્નિ જ સમાન છે; તે પ્રેરિત થઈ રસ, ધાતુઓ અને દોષોને બદલતો સ્થિત રહે છે.
12.183.10
अपानप्राणयोर्मध्ये प्राणापानसमाहितः ।
समन्वितस्त्वधिष्ठानं सम्यक्पचति पावकः ॥ १२.१८३.१० ॥
અપાન અને પ્રાણની મધ્યમાં, પ્રાણ-અપાનથી યુક્ત થઈને, આધાર સાથે જોડાયેલો અગ્નિ સારી રીતે પચાવે છે.
12.183.11
आस्यं हि पायुसंयुक्तमन्ते स्याद्गुदसंज्ञितम् ।
स्रोतस्तस्मात्प्रजायन्ते सर्वस्रोतांसि देहिनाम् ॥ १२.१८३.११ ॥
મુખ જ પાયુ સાથે જોડાયેલું છે; અંતે તે ગુદ નામે ઓળખાય છે; આમાંથી જ દેહધારીઓનાં સર્વ સ્રોતો ઉત્પન્ન થાય છે.
12.183.12
प्राणानां सन्निपाताच्च सन्निपातः प्रजायते ।
ऊष्मा सोग्निरिति ज्ञेयो योऽन्नं पचति देहिनाम् ॥ १२.१८३.१२ ॥
પ્રાણોના સંયોગથી સંયોગ ઉત્પન્ન થાય છે; તે ઉષ્મા જ અગ્નિ છે એમ જાણવું, જે દેહધારીઓનું અન્ન પકાવે છે.
12.183.13
अग्निवेगवहः प्राणो गुदान्ते प्रतिहन्यते ।
स ऊर्ध्वमागम्य पुनः समुत्क्षिपति पावकम् ॥ १२.१८३.१३ ॥
અગ્નિના વેગને વહન કરનાર પ્રાણ ગુદાના છેડે અટકાવાય છે. તે ઉપર આવીને ફરી અગ્નિને ઉપર ફેંકે છે.
12.183.14
पक्वाशयस्त्वधो नाभ्या ऊर्ध्वमामाशयः स्मृतः ।
नाभिमध्ये शरीरस्य सर्वे प्राणाः समाश्रिताः ॥ १२.१८३.१४ ॥
નાભિની નીચે પક્વાશય છે અને નાભિની ઉપર આમાશય કહેવાયો છે. શરીરની નાભિના મધ્યમાં બધા પ્રાણ આશ્રિત છે.
12.183.15
प्रसृता हृदयात्सर्वास्तिर्यगूर्ध्वमधस्तथा ।
वहन्त्यन्नरसान्नाड्यो दशप्राणप्रचोदिताः ॥ १२.१८३.१५ ॥
હૃદયથી બધી નાડીઓ આડી, ઉપર અને નીચે ફેલાય છે. દસ પ્રાણોથી પ્રેરાઈને તેઓ અન્નરસ વહન કરે છે.
12.183.16
एष मार्गोऽथ योगानां येन गच्छन्ति तत्पदम् ।
जितक्लमासना धीरा सूर्धन्यात्मानमादधन् ॥ १२.१८३.१६ ॥
આ યોગોનો માર્ગ છે; જેના દ્વારા ધીર લોકો થાક જીતીને, આસનમાં સ્થિર રહીને, માથાની ટોચે આત્માને સ્થાપીને તે પદ પામે છે.
12.183.17
एवं सर्वेषु विहितः प्राणापानेषु देहिनाम् ।
तस्मिन्योऽवस्थितो नित्यमग्निः स्थाल्यामिवाहितः। ॥ १२.१८३.१७ ॥
એ રીતે દેહધારીઓના બધા પ્રાણ-અપાનમાં સ્થાપિત થઈ, તેમાં સદા રહેલો અગ્નિ જાણે વાસણમાં મૂકેલા અગ્નિની જેમ સ્થિત છે.