महाभारत · अध्याय 12.183
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.183.1
पार्थिवं धातुमाश्रित्य शारीरोऽग्निः कथं भवेत् ।
अवकाशविशेषेण कथं वर्तयतेऽनिलः ॥ १२.१८३.१ ॥
पार्थिव धातूचा आश्रय घेऊन शरीरातील अग्नी कसा होतो? विशिष्ट अवकाशात वायू त्याला कसा चालवतो?
12.183.2
वायोर्गतिमहं ब्रह्मन्कीर्तयिष्यामि तेऽनघ ।
प्राणिनामनिलो देहान्यथा चेष्टयते बली ॥ १२.१८३.२ ॥
हे ब्राह्मणा, हे निष्पाप, वायूची गती मी तुला सांगेन. बलवान वायू प्राण्यांच्या देहांना कसे चालवतो.
12.183.3
श्रितो मूर्धानमग्निस्तु शरीरं परिपालयन् ।
प्राणो मूर्धनि चाग्नौ च वर्तमानो विचेष्टने ॥ १२.१८३.३ ॥
अग्नी मस्तकाचा आश्रय घेऊन शरीराचे रक्षण करतो. प्राण मस्तकात आणि अग्नीत राहून हालचाल करतो.
12.183.4
स जन्तुः सर्वभूतात्मा पुरुषः स सनातनः ।
मनो बुद्धिरहंकारो भूतानि विषयाश्च सः ॥ १२.१८३.४ ॥
तो जीव, सर्वभूतांचा आत्मा, तो सनातन पुरुष. मन, बुद्धी, अहंकार, भूते आणि विषयही तोच आहे.
12.183.5
एवं त्विह स सर्वत्र प्राणेन परिपाल्यते ।
कोष्ठतस्तु समानेन स्वां स्वां गतिमुपाश्रितः ॥ १२.१८३.५ ॥
अशा प्रकारे तो येथे सर्वत्र प्राणाने संरक्षित होतो. कोष्ठातून समानाच्या साहाय्याने आपापली गती प्राप्त करतो.
12.183.6
वस्तिमूलं गुदं चैव पावकं समुपाश्रितः ।
वहन्मूत्रं पुरीषं चाप्यपानः परिवर्तते ॥ १२.१८३.६ ॥
मूत्राशयाचे मूळ, गुदद्वार आणि अग्नी यांचा आश्रय घेऊन, मूत्र व मल वाहत अपान फिरतो.
12.183.7
प्रयत्ने कर्मणि बले य एकस्त्रिषु वर्तते ।
उदान इति तं प्राहुरध्यात्मकुशला जनाः ॥ १२.१८३.७ ॥
प्रयत्न, कर्म आणि बल या तिन्हींमध्ये जो एकटाच वर्ततो, त्याला अध्यात्मकुशल लोक उदान म्हणतात.
12.183.8
संधिष्वपि च सर्वेषु सन्निविष्टस्तथाऽनिलः ।
शरीरेषु मनुष्याणां व्यान इत्युपदिश्यते ॥ १२.१८३.८ ॥
सर्व सांध्यांमध्येही वायू तसाच स्थिरावलेला आहे; मनुष्यांच्या शरीरांत त्याला व्यान म्हणून शिकवले जाते.
12.183.9
धातुष्वग्निस्तु विततः समानोऽग्निः समीरितः ।
रसान्धातूंश्च दोषांश्च वर्तयन्नवतिष्ठते ॥ १२.१८३.९ ॥
धातूंमध्ये पसरलेला अग्नीच समान आहे; तो प्रेरित होऊन रस, धातू आणि दोष यांना बदलत स्थिर राहतो.
12.183.10
अपानप्राणयोर्मध्ये प्राणापानसमाहितः ।
समन्वितस्त्वधिष्ठानं सम्यक्पचति पावकः ॥ १२.१८३.१० ॥
अपान आणि प्राण यांच्या मध्ये, प्राण-अपानांनी युक्त होऊन, आधाराशी जोडलेला अग्नी चांगल्या प्रकारे पचन करतो.
12.183.11
आस्यं हि पायुसंयुक्तमन्ते स्याद्गुदसंज्ञितम् ।
स्रोतस्तस्मात्प्रजायन्ते सर्वस्रोतांसि देहिनाम् ॥ १२.१८३.११ ॥
मुख हेच पायूशी संयुक्त आहे, ते शेवटी गुद नावाने ओळखले जाते; यातूनच देहधारींचे सर्व स्रोत उत्पन्न होतात.
12.183.12
प्राणानां सन्निपाताच्च सन्निपातः प्रजायते ।
ऊष्मा सोग्निरिति ज्ञेयो योऽन्नं पचति देहिनाम् ॥ १२.१८३.१२ ॥
प्राणांच्या संयोगाने संयोग उत्पन्न होतो; ती उष्णता म्हणजेच अग्नी, असे जाणावे, जो देहधारींचे अन्न पचवतो.
12.183.13
अग्निवेगवहः प्राणो गुदान्ते प्रतिहन्यते ।
स ऊर्ध्वमागम्य पुनः समुत्क्षिपति पावकम् ॥ १२.१८३.१३ ॥
अग्नीचा वेग वाहणारा प्राण गुदाच्या टोकाला अडवला जातो. तो वर येऊन पुन्हा अग्नीला वर फेकतो.
12.183.14
पक्वाशयस्त्वधो नाभ्या ऊर्ध्वमामाशयः स्मृतः ।
नाभिमध्ये शरीरस्य सर्वे प्राणाः समाश्रिताः ॥ १२.१८३.१४ ॥
नाभीच्या खाली पक्वाशय आणि नाभीच्या वर आमाशय सांगितला आहे. शरीराच्या नाभीमध्ये सर्व प्राण आश्रित आहेत.
12.183.15
प्रसृता हृदयात्सर्वास्तिर्यगूर्ध्वमधस्तथा ।
वहन्त्यन्नरसान्नाड्यो दशप्राणप्रचोदिताः ॥ १२.१८३.१५ ॥
हृदयापासून सर्व नाड्या आडव्या, वर आणि खाली पसरतात. दहा प्राणांनी प्रेरित होऊन त्या अन्नरस वाहतात.
12.183.16
एष मार्गोऽथ योगानां येन गच्छन्ति तत्पदम् ।
जितक्लमासना धीरा सूर्धन्यात्मानमादधन् ॥ १२.१८३.१६ ॥
हा योगांचा मार्ग आहे; ज्याद्वारे धीर लोक थकवा जिंकून, आसनात स्थिर राहून, मस्तकाच्या शिखरावर आत्म्याला स्थिर करत ते पद गाठतात.
12.183.17
एवं सर्वेषु विहितः प्राणापानेषु देहिनाम् ।
तस्मिन्योऽवस्थितो नित्यमग्निः स्थाल्यामिवाहितः। ॥ १२.१८३.१७ ॥
अशा प्रकारे देहधारी प्राणिमात्राच्या सर्व प्राण-अपानांमध्ये नियुक्त होऊन, त्यात सदैव राहणारा अग्नी जणू पात्रात ठेवलेल्या अग्नीप्रमाणे स्थित आहे.