ମହାଭାରତ · ଅଧ୍ୟାୟ 12.183
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.183.1
पार्थिवं धातुमाश्रित्य शारीरोऽग्निः कथं भवेत् ।
अवकाशविशेषेण कथं वर्तयतेऽनिलः ॥ १२.१८३.१ ॥
ପାର୍ଥିବ ଧାତୁକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ଶରୀରସ୍ଥ ଅଗ୍ନି କିପରି ହୁଏ? ବିଶେଷ ଅବକାଶରେ ବାୟୁ ତାହାକୁ କିପରି ଚଳାଏ?
12.183.2
वायोर्गतिमहं ब्रह्मन्कीर्तयिष्यामि तेऽनघ ।
प्राणिनामनिलो देहान्यथा चेष्टयते बली ॥ १२.१८३.२ ॥
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ହେ ନିଷ୍ପାପ, ମୁଁ ତୁମକୁ ବାୟୁର ଗତି ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି। ବଳବାନ ବାୟୁ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ଶରୀରକୁ କିପରି ଚଳାଏ।
12.183.3
श्रितो मूर्धानमग्निस्तु शरीरं परिपालयन् ।
प्राणो मूर्धनि चाग्नौ च वर्तमानो विचेष्टने ॥ १२.१८३.३ ॥
ଅଗ୍ନି ମସ୍ତକରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇ ଶରୀରକୁ ରକ୍ଷା କରେ। ପ୍ରାଣ ମସ୍ତକରେ ଓ ଅଗ୍ନିରେ ରହି ଗତିରେ ବର୍ତ୍ତେ।
12.183.4
स जन्तुः सर्वभूतात्मा पुरुषः स सनातनः ।
मनो बुद्धिरहंकारो भूतानि विषयाश्च सः ॥ १२.१८३.४ ॥
ସେ ଜୀବ, ସର୍ବଭୂତର ଆତ୍ମା, ସେ ସନାତନ ପୁରୁଷ। ମନ, ବୁଦ୍ଧି, ଅହଙ୍କାର, ଭୂତସମୂହ ଓ ବିଷୟସମୂହ ମଧ୍ୟ ସେ।
12.183.5
एवं त्विह स सर्वत्र प्राणेन परिपाल्यते ।
कोष्ठतस्तु समानेन स्वां स्वां गतिमुपाश्रितः ॥ १२.१८३.५ ॥
ଏହିପରି ସେ ଏଠାରେ ସର୍ବତ୍ର ପ୍ରାଣଦ୍ୱାରା ରକ୍ଷିତ ହୁଏ। ଉଦରର କୋଷ୍ଠରୁ ସମାନ ଦ୍ୱାରା ନିଜ ନିଜ ଗତି ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।
12.183.6
वस्तिमूलं गुदं चैव पावकं समुपाश्रितः ।
वहन्मूत्रं पुरीषं चाप्यपानः परिवर्तते ॥ १२.१८३.६ ॥
ମୂତ୍ରାଶୟର ମୂଳ, ଗୁଦ ଓ ଅଗ୍ନିକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି, ମୂତ୍ର ଓ ମଳ ବହନ କରି ଅପାନ ବୁଲେ।
12.183.7
प्रयत्ने कर्मणि बले य एकस्त्रिषु वर्तते ।
उदान इति तं प्राहुरध्यात्मकुशला जनाः ॥ १२.१८३.७ ॥
ଯତ୍ନ, କର୍ମ ଓ ବଳ ଏହି ତିନିରେ ଯେ ଏକାକୀ ବର୍ତ୍ତେ, ତାହାକୁ ଅଧ୍ୟାତ୍ମକୁଶଳ ଲୋକେ ଉଦାନ କହନ୍ତି।
12.183.8
संधिष्वपि च सर्वेषु सन्निविष्टस्तथाऽनिलः ।
शरीरेषु मनुष्याणां व्यान इत्युपदिश्यते ॥ १२.१८३.८ ॥
ସମସ୍ତ ସନ୍ଧିରେ ମଧ୍ୟ ବାୟୁ ସେହିପରି ସ୍ଥିତ; ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ଶରୀରରେ ତାହାକୁ ବ୍ୟାନ କୁହାଯାଏ।
12.183.9
धातुष्वग्निस्तु विततः समानोऽग्निः समीरितः ।
रसान्धातूंश्च दोषांश्च वर्तयन्नवतिष्ठते ॥ १२.१८३.९ ॥
ଧାତୁରେ ବିସ୍ତାରିତ ଅଗ୍ନି ହିଁ ସମାନ; ତାହା ପ୍ରେରିତ ହୋଇ ରସ, ଧାତୁ ଓ ଦୋଷକୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରି ସ୍ଥିତ ରହେ।
12.183.10
अपानप्राणयोर्मध्ये प्राणापानसमाहितः ।
समन्वितस्त्वधिष्ठानं सम्यक्पचति पावकः ॥ १२.१८३.१० ॥
ଅପାନ ଓ ପ୍ରାଣର ମଧ୍ୟରେ, ପ୍ରାଣାପାନ ସହିତ ଯୁକ୍ତ ହୋଇ, ଆଧାର ସହିତ ସଂଯୁକ୍ତ ଅଗ୍ନି ଭଲ ଭାବରେ ପାକ କରେ।
12.183.11
आस्यं हि पायुसंयुक्तमन्ते स्याद्गुदसंज्ञितम् ।
स्रोतस्तस्मात्प्रजायन्ते सर्वस्रोतांसि देहिनाम् ॥ १२.१८३.११ ॥
ମୁଖ ହିଁ ପାୟୁ ସହିତ ଯୁକ୍ତ; ଶେଷରେ ତାହା ଗୁଦ ନାମରେ ଜଣାଯାଏ; ଏଥିରୁ ଦେହଧାରୀଙ୍କ ସମସ୍ତ ସ୍ରୋତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
12.183.12
प्राणानां सन्निपाताच्च सन्निपातः प्रजायते ।
ऊष्मा सोग्निरिति ज्ञेयो योऽन्नं पचति देहिनाम् ॥ १२.१८३.१२ ॥
ପ୍ରାଣମାନଙ୍କ ସଂଯୋଗରୁ ସଂଯୋଗ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ସେହି ଊଷ୍ମା ହିଁ ଅଗ୍ନି ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ, ଯାହା ଦେହଧାରୀଙ୍କ ଅନ୍ନ ପାକ କରେ।
12.183.13
अग्निवेगवहः प्राणो गुदान्ते प्रतिहन्यते ।
स ऊर्ध्वमागम्य पुनः समुत्क्षिपति पावकम् ॥ १२.१८३.१३ ॥
ଅଗ୍ନିର ବେଗ ବହନକାରୀ ପ୍ରାଣ ଗୁଦାନ୍ତରେ ଅଟକାଯାଏ। ସେ ଊର୍ଦ୍ଧ୍ୱକୁ ଆସି ପୁନର୍ବାର ଅଗ୍ନିକୁ ଊର୍ଦ୍ଧ୍ୱକୁ ଫିଙ୍ଗେ।
12.183.14
पक्वाशयस्त्वधो नाभ्या ऊर्ध्वमामाशयः स्मृतः ।
नाभिमध्ये शरीरस्य सर्वे प्राणाः समाश्रिताः ॥ १२.१८३.१४ ॥
ନାଭିର ତଳେ ପକ୍ୱାଶୟ ଏବଂ ନାଭିର ଉପରେ ଆମାଶୟ ସ୍ମୃତ। ଶରୀରର ନାଭିମଧ୍ୟରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣ ଆଶ୍ରିତ।
12.183.15
प्रसृता हृदयात्सर्वास्तिर्यगूर्ध्वमधस्तथा ।
वहन्त्यन्नरसान्नाड्यो दशप्राणप्रचोदिताः ॥ १२.१८३.१५ ॥
ହୃଦୟରୁ ସମସ୍ତ ନାଡ଼ୀ ତିର୍ଯ୍ୟକ୍, ଊର୍ଦ୍ଧ୍ୱ ଓ ଅଧଃକୁ ପ୍ରସାରିତ। ଦଶ ପ୍ରାଣରେ ପ୍ରେରିତ ହୋଇ ସେମାନେ ଅନ୍ନରସ ବହନ କରନ୍ତି।
12.183.16
एष मार्गोऽथ योगानां येन गच्छन्ति तत्पदम् ।
जितक्लमासना धीरा सूर्धन्यात्मानमादधन् ॥ १२.१८३.१६ ॥
ଏହା ଯୋଗର ମାର୍ଗ; ଯାହାଦ୍ୱାରା ଧୀର ବ୍ୟକ୍ତି କ୍ଳାନ୍ତି ଜିତି, ଆସନରେ ସ୍ଥିର ହୋଇ, ମୁଣ୍ଡର ଶିଖରରେ ଆତ୍ମାକୁ ସ୍ଥାପନ କରି ସେ ପଦକୁ ଯାଆନ୍ତି।
12.183.17
एवं सर्वेषु विहितः प्राणापानेषु देहिनाम् ।
तस्मिन्योऽवस्थितो नित्यमग्निः स्थाल्यामिवाहितः। ॥ १२.१८३.१७ ॥
ଏହିପରି ଦେହଧାରୀଙ୍କ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣ-ଅପାନରେ ବିହିତ ହୋଇ, ସେଥିରେ ସଦା ଅବସ୍ଥିତ ଅଗ୍ନି ଯେପରି ପାତ୍ରରେ ରଖାଯାଇଥିବା ଅଗ୍ନି ପରି ରହିଥାଏ।