ਮਹਾਂਭਾਰਤ · ਅਧਿਆਇ 12.183
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.183.1
पार्थिवं धातुमाश्रित्य शारीरोऽग्निः कथं भवेत् ।
अवकाशविशेषेण कथं वर्तयतेऽनिलः ॥ १२.१८३.१ ॥
ਪਾਰਥਿਵ ਧਾਤੂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਅਗਨੀ ਕਿਵੇਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ? ਖ਼ਾਸ ਅਵਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਵਾਯੂ ਉਸਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਚਲਾਉਂਦੀ ਹੈ?
12.183.2
वायोर्गतिमहं ब्रह्मन्कीर्तयिष्यामि तेऽनघ ।
प्राणिनामनिलो देहान्यथा चेष्टयते बली ॥ १२.१८३.२ ॥
ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਹੇ ਨਿਰਪਾਪ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਵਾਯੂ ਦੀ ਗਤੀ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਬਲਵਾਨ ਵਾਯੂ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੇ ਸਰੀਰਾਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਚਲਾਉਂਦੀ ਹੈ।
12.183.3
श्रितो मूर्धानमग्निस्तु शरीरं परिपालयन् ।
प्राणो मूर्धनि चाग्नौ च वर्तमानो विचेष्टने ॥ १२.१८३.३ ॥
ਅਗਨੀ ਸਿਰ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਣ ਸਿਰ ਅਤੇ ਅਗਨੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਹਰਕਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
12.183.4
स जन्तुः सर्वभूतात्मा पुरुषः स सनातनः ।
मनो बुद्धिरहंकारो भूतानि विषयाश्च सः ॥ १२.१८३.४ ॥
ਉਹ ਜੀਵ, ਸਰਬ ਭੂਤਾਂ ਦੀ ਆਤਮਾ, ਉਹ ਸਨਾਤਨ ਪੁਰਖ ਹੈ। ਮਨ, ਬੁੱਧੀ, ਹੰਕਾਰ, ਭੂਤ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇ ਵੀ ਉਹੀ ਹੈ।
12.183.5
एवं त्विह स सर्वत्र प्राणेन परिपाल्यते ।
कोष्ठतस्तु समानेन स्वां स्वां गतिमुपाश्रितः ॥ १२.१८३.५ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਇੱਥੇ ਹਰ ਥਾਂ ਪ੍ਰਾਣ ਦੁਆਰਾ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੇਟ ਦੀ ਕੋਠੀ ਤੋਂ ਸਮਾਨ ਦੁਆਰਾ ਆਪੋ-ਆਪਣੀ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
12.183.6
वस्तिमूलं गुदं चैव पावकं समुपाश्रितः ।
वहन्मूत्रं पुरीषं चाप्यपानः परिवर्तते ॥ १२.१८३.६ ॥
ਮੂਤਰ-ਥੈਲੀ ਦੀ ਜੜ੍ਹ, ਗੁਦਾ ਅਤੇ ਅਗਨੀ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ, ਮੂਤਰ ਤੇ ਮਲ ਢੋਂਦਾ ਹੋਇਆ ਅਪਾਨ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ।
12.183.7
प्रयत्ने कर्मणि बले य एकस्त्रिषु वर्तते ।
उदान इति तं प्राहुरध्यात्मकुशला जनाः ॥ १२.१८३.७ ॥
ਜੋ ਇਕੱਲਾ ਯਤਨ, ਕਰਮ ਅਤੇ ਬਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਅਧਿਆਤਮ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਲੋਕ ਉਦਾਨ ਆਖਦੇ ਹਨ।
12.183.8
संधिष्वपि च सर्वेषु सन्निविष्टस्तथाऽनिलः ।
शरीरेषु मनुष्याणां व्यान इत्युपदिश्यते ॥ १२.१८३.८ ॥
ਸਾਰੇ ਜੋੜਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਾਯੂ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਵਿਆਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.183.9
धातुष्वग्निस्तु विततः समानोऽग्निः समीरितः ।
रसान्धातूंश्च दोषांश्च वर्तयन्नवतिष्ठते ॥ १२.१८३.९ ॥
ਧਾਤੂਆਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲੀ ਅੱਗ ਹੀ ਸਮਾਨ ਹੈ; ਉਹ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਰਸਾਂ, ਧਾਤੂਆਂ ਅਤੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਬਦਲਦੀ ਹੋਈ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
12.183.10
अपानप्राणयोर्मध्ये प्राणापानसमाहितः ।
समन्वितस्त्वधिष्ठानं सम्यक्पचति पावकः ॥ १२.१८३.१० ॥
ਅਪਾਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਪ੍ਰਾਣ-ਅਪਾਨ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਅੱਗ ਆਧਾਰ ਵਿੱਚ ਠੀਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪਕਾਉਂਦੀ ਹੈ।
12.183.11
आस्यं हि पायुसंयुक्तमन्ते स्याद्गुदसंज्ञितम् ।
स्रोतस्तस्मात्प्रजायन्ते सर्वस्रोतांसि देहिनाम् ॥ १२.१८३.११ ॥
ਮੂੰਹ ਹੀ ਪਾਯੂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਗੁਦ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸੇ ਤੋਂ ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸ੍ਰੋਤ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
12.183.12
प्राणानां सन्निपाताच्च सन्निपातः प्रजायते ।
ऊष्मा सोग्निरिति ज्ञेयो योऽन्नं पचति देहिनाम् ॥ १२.१८३.१२ ॥
ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਦੇ ਮੇਲ ਤੋਂ ਹੀ ਮੇਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਊਸ਼ਮਾ ਹੀ ਅੱਗ ਹੈ ਐਸਾ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਦਾ ਅੰਨ ਪਕਾਉਂਦੀ ਹੈ।
12.183.13
अग्निवेगवहः प्राणो गुदान्ते प्रतिहन्यते ।
स ऊर्ध्वमागम्य पुनः समुत्क्षिपति पावकम् ॥ १२.१८३.१३ ॥
ਅੱਗ ਦੇ ਵੇਗ ਨੂੰ ਚੁੱਕਣ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਾਣ ਗੁਦਾ ਦੇ ਸਿਰੇ ਉੱਤੇ ਰੋਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਉੱਪਰ ਆ ਕੇ ਫਿਰ ਅੱਗ ਨੂੰ ਉੱਪਰ ਸੁੱਟਦਾ ਹੈ।
12.183.14
पक्वाशयस्त्वधो नाभ्या ऊर्ध्वमामाशयः स्मृतः ।
नाभिमध्ये शरीरस्य सर्वे प्राणाः समाश्रिताः ॥ १२.१८३.१४ ॥
ਨਾਭੀ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਪੱਕਾਸ਼ਯ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾਭੀ ਦੇ ਉੱਪਰ ਆਮਾਸ਼ਯ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਰੀਰ ਦੀ ਨਾਭੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਾਣ ਆਸ਼ਰਿਤ ਹਨ।
12.183.15
प्रसृता हृदयात्सर्वास्तिर्यगूर्ध्वमधस्तथा ।
वहन्त्यन्नरसान्नाड्यो दशप्राणप्रचोदिताः ॥ १२.१८३.१५ ॥
ਦਿਲ ਤੋਂ ਸਾਰੀਆਂ ਨਾੜੀਆਂ ਤਿਰਛੀਆਂ, ਉੱਪਰ ਅਤੇ ਹੇਠਾਂ ਫੈਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਦਸ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਅੰਨ ਦਾ ਰਸ ਢੋਂਦੀਆਂ ਹਨ।
12.183.16
एष मार्गोऽथ योगानां येन गच्छन्ति तत्पदम् ।
जितक्लमासना धीरा सूर्धन्यात्मानमादधन् ॥ १२.१८३.१६ ॥
ਇਹ ਯੋਗਾਂ ਦਾ ਰਾਹ ਹੈ; ਜਿਸ ਨਾਲ ਧੀਰ ਲੋਕ ਥਕਾਵਟ ਜਿੱਤ ਕੇ, ਆਸਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ, ਸਿਰ ਦੀ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਟਿਕਾ ਕੇ ਉਸ ਪਦ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
12.183.17
एवं सर्वेषु विहितः प्राणापानेषु देहिनाम् ।
तस्मिन्योऽवस्थितो नित्यमग्निः स्थाल्यामिवाहितः। ॥ १२.१८३.१७ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਾਣ-ਅਪਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਜੋ ਅੱਗ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਜਿਵੇਂ ਭਾਂਡੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖੀ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ।