महाभारत · अध्याय 12.184
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.184.1
यदि प्राणयते वायुर्वायुरेव विचेष्टते ।
श्वसित्याभाषते चैव तस्माज्जीवो निरर्थकः ॥ १२.१८४.१ ॥
जर वायूच प्राण धारण करतो, वायूच चेष्टा करतो, श्वास घेतो आणि बोलतो, तर जीव निरर्थक आहे.
12.184.2
यदूष्मभाव आग्नेयो वह्निना पच्यते यदि ।
अग्निर्जरयते चैतत्तस्माज्जीवो निरर्थकः ॥ १२.१८४.२ ॥
जर उष्णता अग्निजन्य आहे, अग्नीनेच शिजवली जाते आणि अग्नीच ती पचवते, तर जीव निरर्थक आहे.
12.184.3
जन्तोः प्रमीयमाणस्य जीवो नैवोपलभ्यते ।
वायुरेव जहात्येनमूष्मभावश्च नश्यति ॥ १२.१८४.३ ॥
मरणासन्न प्राण्याचा जीव दिसत नाही; वायूच त्याला सोडतो आणि उष्णताही नष्ट होते.
12.184.4
यदि वायुमयो जीवः संश्लेषो यदि वायुना ।
वायुमण्डलवद्दृश्येद्गच्छन्सह मरुद्गणैः ॥ १२.१८४.४ ॥
जर जीव वायुमय असेल, वायूशी त्याचा संयोग असेल, तर तो वायुमंडलासारखा दिसून मरुद्गणांसह जाताना दिसला पाहिजे.
12.184.5
श्लेष्मं वा यदि वा जीवः सह तेन प्रणश्यति ।
महार्णववियुक्तत्वादन्यत्सलिलभाजनम् ॥ १२.१८४.५ ॥
जर जीव कफासह नष्ट होतो, किंवा महासागरापासून वेगळ्या झालेल्या जलपात्रासारखा असतो,
12.184.6
यत्क्षिपेत्सलिलं कूपे प्रदीपं वा हुताशने ।
तन्नश्यत्युभयं तद्वज्जीवो वातानलात्मकः ॥ १२.१८४.६ ॥
विहिरीत पाण्यात टाकलेले पाणी किंवा अग्नीत टाकलेला दिवा दोन्ही नष्ट होतात, तसाच वायू-अग्निस्वरूप जीवही नष्ट होतो.
12.184.7
पञ्च साधारणो ह्यस्मिञ्शरीरे जीवितं कुतः ।
तेषामन्यतरत्यागाच्चतुर्णां नास्ति संग्रहः ॥ १२.१८४.७ ॥
या शरीरात पाच समान घटक आहेत; मग जीवन कोठून? त्यांपैकी कोणताही एक गेला तर चौघांचा संग्रह राहत नाही.
12.184.8
नश्यन्त्यापो ह्यनाधाराद्वायुरुच्छ्वासनिग्रहात् ।
नश्यते कोष्ठभेदात्खमग्निर्नश्यत्यभोजनात् ॥ १२.१८४.८ ॥
आधार नसला तर पाणी नष्ट होते, श्वास रोखला तर वायू नष्ट होतो; पोट फुटले तर आकाश नष्ट होते, अन्न न मिळाले तर अग्नी नष्ट होतो.
12.184.9
व्याधिप्राणपरिक्लेशैर्मेदिनी चैव शीर्यते ।
पीडितेऽन्यतमे ह्येषां संघातो याति पञ्चताम् ॥ १२.१८४.९ ॥
रोग आणि प्राणाच्या क्लेशांनी पृथ्वीही क्षीण होते; यांपैकी कोणताही एक पीडित झाला तर या संघाताचा पंचत्वाकडे प्रवास होतो.
12.184.10
तस्मिन्पञ्चत्वमापन्ने जीवः किमनुधावति ।
किं वेदयति वा जीवः किं शृणोति ब्रवीति च ॥ १२.१८४.१० ॥
ते पंचत्व प्राप्त झाल्यावर जीव कशाचा पाठलाग करतो? किंवा जीव काय जाणतो? काय ऐकतो आणि काय बोलतो?
12.184.11
एषा गौः परलोकस्थं तारयिष्यति मामिति ।
यो दत्त्वा म्रियते जन्तुः सा गौः कं तारयिष्यति ॥ १२.१८४.११ ॥
"ही गाय परलोकात असलेल्या मला तारील" असे मानून जो जीव गाय दान करून मरतो, ती गाय कोणाला तारील?
12.184.12
गौश्च प्रतिग्रहीता च दाता चैव समं यदा ।
इहैव विलयं यान्ति कुतस्तेषां समागमः ॥ १२.१८४.१२ ॥
गाय, दान घेणारा आणि दाता — हे तिघेही जेव्हा येथेच समानपणे लय पावतात, तेव्हा त्यांचा परलोकात समागम कसा?
12.184.13
विहगैरुपभुक्तस्य शैलाग्नात्पतितस्य च ।
अग्निना चोपयुक्तस्य कुतः संजीवनं पुनः ॥ १२.१८४.१३ ॥
पक्ष्यांनी खाल्लेल्या, पर्वतशिखरावरून पडलेल्या आणि अग्नीने जाळलेल्या माणसाला पुन्हा जीवन कसे मिळेल?
12.184.14
छिन्नस्य यदि वृक्षस्य न मूलं प्रतिरोहति ।
बीजान्यस्य प्ररोहन्ति मृतः क्व पुनरेष्यति ॥ १२.१८४.१४ ॥
तोडलेल्या झाडाचे मूळ पुन्हा फुटत नाही, पण त्याची बिया रुजतात; तर मेलेला माणूस पुन्हा कुठे परत येईल?
12.184.15
बीजमात्रं पुरा सृष्टं यदेतत्परिवर्तते ।
मृतामृताः प्रणश्यन्ति बीजाद्वीजं प्रवर्तते ॥ १२.१८४.१५ ॥
सुरुवातीला केवळ बीजरूपाने निर्माण झालेले हेच हे जग फिरत राहते; मेलेले आणि न मेलेले नष्ट होतात, आणि बीजातून बीज पुढे चालते.