महाभारत · अध्याय 12.186
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.186.1
असृजद्ब्राह्मणानेव पूर्वं ब्रह्मा प्रजापतीन् ।
आत्मतेजोभिनिर्वृत्तान्भास्कराग्निसमप्रभान् ॥ १२.१८६.१ ॥
ब्रह्मा ने पहले ब्राह्मणों को ही, प्रजापतियों को उत्पन्न किया, जो अपने ही तेज से उत्पन्न हुए थे और सूर्य तथा अग्नि के समान प्रभा वाले थे।
12.186.2
ततः सत्यं च धर्मं च तपो ब्रह्म च शाश्वतम् ।
आचारं चैव शौचं च सर्गादौ विदधे प्रभुः ॥ १२.१८६.२ ॥
तब प्रभु ने सृष्टि के आदि में सत्य, धर्म, तप, शाश्वत ब्रह्म, आचार और शौच की स्थापना की।
12.186.3
देवदानवगन्वर्गा दैत्यासुरमहोरगाः ।
यक्षराक्षसनागाश्च पिशाचा मनुजास्तथा ॥ १२.१८६.३ ॥
देव, दानव, गन्धर्व, दैत्य, असुर, महोरग, यक्ष, राक्षस, नाग, पिशाच तथा मनुष्य।
12.186.4
ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्च द्विजसत्तम ।
ये चान्ये भूतसङ्घानां संघातास्तांश्च निर्ममे ॥ १२.१८६.४ ॥
हे द्विजश्रेष्ठ! ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य और शूद्र, तथा जो अन्य प्राणी-समूह हैं, उन्हें भी उसने रचा।
12.186.5
ब्राह्मणानां सितो वर्णः क्षत्रियाणां तु लोहितः ।
वैश्यानां पीतको वर्णः शूद्राणामसितस्तथा ॥ १२.१८६.५ ॥
ब्राह्मणों का वर्ण श्वेत है, क्षत्रियों का लाल, वैश्यों का पीला, और शूद्रों का काला।
12.186.6
चातुर्वर्ण्यस्य वर्णेन यदि वर्णो विभज्यते ।
सर्वेषां खलु वर्णानां दृश्यते वर्णसंकरः ॥ १२.१८६.६ ॥
यदि चातुर्वर्ण्य का विभाजन वर्ण से किया जाता है, तो सभी वर्णों में वर्ण-संकर दिखाई देता है।
12.186.7
कामः क्रोधो भयं लोभः शोकश्चिन्ता क्षुधा श्रमः ।
सर्वेषां नः प्रभवति कस्माद्वर्णो विभज्यते ॥ १२.१८६.७ ॥
काम, क्रोध, भय, लोभ, शोक, चिन्ता, भूख और थकान — ये सब हम सभी में उत्पन्न होते हैं; तो फिर वर्ण का विभाजन क्यों किया जाता है?
12.186.8
स्वेदमूत्रपुरीषाणि श्लेष्मा पित्तं सशोणितम् ।
तनुः क्षरति सर्वेषां कस्माद्वर्णो विभज्यते ॥ १२.१८६.८ ॥
पसीना, मूत्र, मल, कफ, पित्त और रक्त — सबके शरीर से यही बहता है; तो फिर वर्ण का विभाजन क्यों किया जाता है?
12.186.9
जङ्गमानामसङ्ख्येयाः स्थावराणां च जातयः ।
तेषां विविधवर्णानां कुतो वर्णविनिश्चयः ॥ १२.१८६.९ ॥
चल प्राणियों की असंख्य जातियाँ हैं और स्थावरों की भी; उन विविध रंगों वालों का वर्ण का निश्चय कैसे हो?
12.186.10
न विशेषोऽस्ति वर्णानां सर्वं ब्राह्ममिदं जगत् ।
ब्राह्मणाः पूर्वसृष्टा हि कर्मभिर्वर्णतां गताः ॥ १२.१८६.१० ॥
वर्णों में कोई भेद नहीं है; यह सारा जगत् ब्रह्म से ही है। ब्राह्मण पहले ही उत्पन्न हुए थे, और कर्मों से वे विभिन्न वर्णों की अवस्था को प्राप्त हुए।
12.186.11
कामभोगप्रियास्तीक्ष्णाः क्रोधनाः प्रियसाहसाः ।
त्यक्तस्वधर्मा रक्ताङ्गास्ते द्विजाः क्षत्रतां गताः ॥ १२.१८६.११ ॥
जो काम-भोग में रत, तीखे, क्रोधी और साहस-प्रिय हैं, जिन्होंने अपना धर्म त्याग दिया है और जिनका शरीर लाल है, वे द्विज क्षत्रिय अवस्था को प्राप्त हुए।
12.186.12
गोषु वृत्तिं समाधाय पीताः कृष्युपजीविनः ।
स्वधर्मान्नानुतिष्ठन्ति ते द्विजा वैश्यतां गताः ॥ १२.१८६.१२ ॥
जो गौओं से जीविका चलाते हैं, खेती पर निर्वाह करते हैं और अपने स्वधर्म का पालन नहीं करते, वे द्विज वैश्य अवस्था को प्राप्त हुए।
12.186.13
हिंसानृतप्रिया लुब्धाः सर्वकर्मोपजीविनः ।
कृष्णाः शौचपरिभ्रष्टास्ते द्विजाः शूद्रता गताः ॥ १२.१८६.१३ ॥
हिंसा और असत्य में रुचि रखने वाले, लोभी, सभी प्रकार के कर्मों से जीविका चलाने वाले, काले स्वभाव वाले और शौच से भ्रष्ट वे द्विज शूद्रता को प्राप्त हो गए।
12.186.14
इत्येतैः कर्मभिर्व्यस्ता द्विजा वर्णान्तरं गताः ।
धर्मो यज्ञक्रिया चैषां नित्यं न प्रतिषिध्यते ॥ १२.१८६.१४ ॥
इस प्रकार इन कर्मों से बिखरे हुए द्विज दूसरे वर्ण को प्राप्त हो गए। फिर भी उनके लिए धर्म और यज्ञ-क्रिया सदा निषिद्ध नहीं है।
12.186.15
इत्येते चतुरो वर्णा येषां ब्राह्मी सरस्वती ।
विहिता ब्रह्मणा पूर्वं लोभात्त्वज्ञानतां गताः ॥ १२.१८६.१५ ॥
इस प्रकार ये चार वर्ण हैं, जिनके लिए ब्रह्मा ने आरंभ में ब्राह्मी सरस्वती को विहित किया था; किंतु लोभ से वे अज्ञान को प्राप्त हो गए।
12.186.16
ब्राह्मणा ब्रह्मतन्त्रस्थास्तपस्तेषां न नश्यति ।
ब्रह्म धारयतां नित्यं व्रतानि नियमांस्तथा ॥ १२.१८६.१६ ॥
ब्रह्म-तंत्र में स्थित ब्राह्मणों का तप नष्ट नहीं होता। जो सदा ब्रह्म को धारण करते हैं, उनके व्रत और नियम भी (अक्षय रहते हैं)।
12.186.17
ब्रह्म वैव परं सृष्टं ये तु जानन्ति ते द्विजाः ।
तेषां बहुविधास्त्वन्ये तत्रतत्र द्विजातयः ॥ १२.१८६.१७ ॥
जो लोग जानते हैं कि परम ब्रह्म ही सृष्ट हुआ है, वे ही द्विज हैं। उनके अतिरिक्त अन्य द्विजाति, अनेक प्रकार के, यहाँ-वहाँ (भिन्न-भिन्न रूपों में) रहते हैं।
12.186.18
पिशाचा राक्षसाः प्रेता विविधा म्लेच्छजातयः ।
प्रनष्टज्ञानविज्ञानाः स्वच्छन्दाचारचेष्टिताः ॥ १२.१८६.१८ ॥
पिशाच, राक्षस, प्रेत, और अनेक प्रकार की म्लेच्छ जातियाँ — जिनका ज्ञान और विज्ञान नष्ट हो गया है, और जिनका आचरण स्वेच्छाचारी है।
12.186.19
प्रजा ब्राह्मणसंस्काराः स्वकर्मकृतनिश्चयाः ।
ऋषिभिः स्वेन तपसा सृज्यन्ते चापरे परैः ॥ १२.१८६.१९ ॥
प्रजा ब्राह्मणसंस्काराः स्वकर्मकृतनिश्चयाः । ऋषिभिः स्वेन तपसा सृज्यन्ते चापरे परैः ॥
12.186.20
आदिदेवसमुद्भूता ब्रह्ममूलाक्षयाव्यया ।
सा सृष्टिर्मानसी नाम धर्मतन्त्रपरायणा ॥ १२.१८६.२० ॥
आदिदेवसमुद्भूता ब्रह्ममूलाक्षयाव्यया । सा सृष्टिर्मानसी नाम धर्मतन्त्रपरायणा ॥