महाभारत · अध्याय 12.19
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.19.1
वेदाहं तात शास्त्राणि अपराणि पराणि च ।
उभयं वेदवचनं कुरु कर्म त्यजेति च ॥ १२.१९.१ ॥
हे तात, मी अपर आणि पर अशी दोन्ही शास्त्रे जाणतो. वेदाची दोन्ही वचने आहेत: कर्म कर, आणि कर्म सोड.
12.19.2
आकुलानि च शास्त्राणि हेतुभिश्चिन्तितानि च ।
निश्चयश्चैव यो मन्त्रे वेदाहं तं यथाविधि ॥ १२.१९.२ ॥
शास्त्रे परस्परविरोधी असून हेतूंनी विचारलेली आहेत. पण मंत्रात असलेला त्यांचा निश्चय मी यथाविधी जाणतो.
12.19.3
त्वं तु केवलशास्त्रज्ञो वीरव्रतसमन्वितः ।
शास्त्रार्थं तत्त्वतो गन्तुं न समर्थः कथंचन ॥ १२.१९.३ ॥
पण तू केवळ शास्त्रज्ञ आहेस, वीरव्रताने युक्त आहेस. शास्त्राचा अर्थ तत्त्वतः जाणण्यास तू कोणत्याही प्रकारे समर्थ नाहीस.
12.19.4
शास्त्रार्थतत्त्वदर्शी यो धर्मनिश्चयकोविदः ।
तेनाप्येवं न वाच्योऽयं यदि धर्मं प्रपश्यसि ॥ १२.१९.४ ॥
शास्त्रार्थाचे तत्त्व पाहणारा आणि धर्मनिश्चयात निपुण असणाराही असे सांगू नये — जर तू धर्म पाहतोस तर.
12.19.5
भ्रातृसौहृदमास्थाय यदुक्तं वचनं त्वया ।
न्याय्यं युक्तं च कौन्तेय प्रीतोऽहं तेन तेऽर्जुन ॥ १२.१९.५ ॥
हे कौन्तेया, बंधुप्रेम स्वीकारून तू जे वचन बोललास ते न्याय्य आणि योग्य आहे. हे अर्जुना, त्यामुळे मी तुझ्यावर प्रसन्न आहे.
12.19.6
महेश्वरसमं सत्वं ब्रह्मणा चैव यत्समम् ।
वासुदेवसमं चैव न भूतं न भविष्यति ॥ १२.१९.६ ॥
महेश्वराच्या बरोबरीचे, ब्रह्मदेवाच्या बरोबरीचे सत्त्व (शक्ती) — वासुदेवाच्या बरोबरीचेही — असे काही झाले नाही, होणारही नाही.
12.19.7
तथा त्वं योधमुख्येषु सत्वं परममिष्यते ॥ १२.१९.७ ॥
त्याचप्रमाणे तू श्रेष्ठ योद्ध्यांमध्ये परम धैर्यशाली मानला जातोस.
12.19.8
बलमिन्द्रे च वायौ च बलं यच्च जनार्दने ।
तद्वलं भीमसेने च त्वयि चार्जुना विद्यते ॥ १२.१९.८ ॥
इंद्र व वायू यांच्यातील बळ, आणि जनार्दनातील बळ — तेच बळ भीमसेनात आहे आणि हे अर्जुना, तुझ्यातही आहे.
12.19.9
त्वत्समश्चित्रयोधी च दूरपाती च पाण्डव ।
दिव्यास्त्रबलसंपन्नः को वाऽन्यस्त्वत्समो नरः ॥ १२.१९.९ ॥
हे पांडवा, तुझ्यासारखा विचित्र युद्ध करणारा, दूरवर बाण मारणारा, दिव्य अस्त्रांच्या बळाने संपन्न असा दुसरा कोण मनुष्य आहे?
12.19.10
युद्धधर्मेषु सर्वेषु क्रियाणां नैपुणेषु च ।
न त्वया सदृशः कश्चिन्त्रिषु लोकेषु विद्यते ॥ १२.१९.१० ॥
युद्धधर्मांमध्ये आणि कार्यांतील कौशल्यात तिन्ही लोकांत तुझ्यासारखा कोणीही नाही.
12.19.11
धार्मिकं धर्मयुक्तं च निःशेषं ज्ञायते मया ।
धर्मसूक्ष्मं तु यद्वाच्यं तत्र दुष्प्रतरं त्वया।
धनञ्जय न मे बुद्धिमतिशङ्कितुमर्हसि ॥ १२.१९.११ ॥
धार्मिक आणि धर्मयुक्त सर्व काही मला पूर्णपणे कळते; परंतु सांगण्यासारखे धर्माचे सूक्ष्म तत्त्व तुलाही कठीण आहे. हे धनंजया, माझ्या बुद्धीविषयी अतिशय शंका घेणे तुला योग्य नाही.
12.19.12
युद्धशास्त्रविदेव त्वं न वृद्धाः सेवितास्त्वया ।
समासविस्तरविदां न तेषां वेत्सि निश्चयम् ॥ १२.१९.१२ ॥
तू युद्धशास्त्र जाणणारा आहेस खरा; परंतु तू वृद्धांची सेवा केलेली नाहीस. संक्षेप व विस्तार जाणणाऱ्यांचा निश्चय तुला माहीत नाही.
12.19.13
तपस्त्यागो विधिरिति निश्चयस्तात धीमताम् ।
परस्परं ज्याय एषामिति नः श्रेयसी मतिः ॥ १२.१९.१३ ॥
तप आणि त्याग ही विधाने आहेत, हा बुद्धिमानांचा निश्चय आहे, हे तात. यांपैकी एक दुसऱ्यापेक्षा श्रेष्ठ आहे का, हेच आमचे श्रेष्ठ मत आहे.
12.19.14
यत्त्वेतन्मन्यसे पार्थ न ज्यायोऽस्ति धनादिति ।
तत्र ते वर्तयिष्यामि यथा नैतत्प्रधानतः ॥ १२.१९.१४ ॥
हे पार्था, धनापेक्षा श्रेष्ठ काही नाही असे तुला वाटते, त्याविषयी मी तुला सांगतो की हे मुख्यतः तसे नाही.
12.19.15
तपः स्वाध्यायशीला हि दृश्यन्ते धार्मिका जनाः ।
ऋषयस्तपसा युक्ता येषां लोकाः सनातनाः ॥ १२.१९.१५ ॥
तप आणि स्वाध्यायात रमलेले धार्मिक लोक दिसतात. तपाने युक्त ऋषींचे लोक सनातन आहेत.
12.19.16
अजातश्मश्रवो धीरास्तथाऽन्ये वनवासिनः ।
अरुणाः केतवश्चैव स्वाध्यायेन दिवं गताः ॥ १२.१९.१६ ॥
दाढी न उगवलेले धीर आणि इतर वनवासी, अरुण व केतू हेही स्वाध्यायाने स्वर्गाला गेले.
12.19.17
उत्तरेण तु पन्थानमार्या विषयनिग्रहात् ।
अबुद्धिजं तमस्त्यक्त्वा लोकांस्त्यागवतां गताः ॥ १२.१९.१७ ॥
उत्तर मार्गाने, इंद्रियनिग्रहाने, अज्ञानापासून उत्पन्न झालेला अंधार सोडून आर्य त्यागी लोकांस गेले.
12.19.18
दक्षिणेन तु पन्थानं यं भास्वन्तं प्रचक्षते ।
एते क्रियावतां लोका ये श्मशानानि भेजिरे ॥ १२.१९.१८ ॥
तेजस्वी म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या दक्षिण मार्गाने जे स्मशानांचा आश्रय घेतात ते गेले—ही कर्मशील लोकांची जगे आहेत.
12.19.19
अनिर्देश्या गतिः सा तु यां प्रपश्यन्ति मोक्षिणः ।
तस्मात्त्यागः प्रधानेष्टः स तु दुःखं प्रवेदितुम् ॥ १२.१९.१९ ॥
मोक्षार्थी जे गती पाहतात ती अनिर्देश्य आहे. म्हणून त्याग हाच प्रधान इष्ट आहे; आणि तोच दुःख जाणण्याचा मार्ग आहे.
12.19.20
अनुस्मृत्य तु शास्त्राणि कवयः समवस्थिताः ।
अपीह स्यादपीह स्यात्सारासारदिदृक्षया ॥ १२.१९.२० ॥
शास्त्रांचे स्मरण करून स्थिर झालेले ज्ञानी, सार आणि असार पाहण्याच्या इच्छेने, 'येथे हे असेल, येथे ते असेल' असा विचार करतात.
12.19.21
वेदवादानतिक्रम्य शास्त्राण्यारण्यकानि च ।
विपाट्य कदलीस्तम्भं सारं ददृशिरे न ते ॥ १२.१९.२१ ॥
वेदवचने, शास्त्रे आणि आरण्यके ओलांडूनही, केळीचा खांब फोडूनही त्यांना त्याचे सार दिसले नाही.
12.19.22
अथैकान्तव्युदासेन शरीरे पाञ्चभौतिके ।
इच्छाद्वेषसमायुक्तमात्मानं प्राहुरिङ्गितैः ॥ १२.१९.२२ ॥
मग पंचमहाभूतांनी बनलेल्या शरीराचा पूर्ण त्याग केल्यावर, इच्छा-द्वेषांनी युक्त आत्म्याला ते खुणांनी सांगतात.
12.19.23
अग्राह्यं चक्षुषा सत्वमनिर्देश्यं च तद्गिरा ।
कर्महेतुपुरस्कारं भूतेषु पस्विर्तते ॥ १२.१९.२३ ॥
ते सत्त्व डोळ्यांनी ग्रहण होत नाही आणि वाणीने वर्णन करता येत नाही. कर्महेतूला पुढे ठेवून ते प्राण्यांमध्ये वर्तते.
12.19.24
कल्याणगोचरं कृत्वा मानं तृष्णां निगृह्य च ।
कर्मसंततिमुत्सृज्य स्यान्निरालम्बनः सुखी ॥ १२.१९.२४ ॥
कल्याणाला लक्ष्य करून, मान आणि तृष्णा आवरून, कर्मपरंपरेचा त्याग करून, निरालंब होऊन सुखी व्हावे.
12.19.25
अस्मिन्नेवं सूक्ष्मगम्ये मार्गे सद्भिर्निषेविते ।
कथमर्थमनर्थाढ्यमर्जुन त्वं प्रशंससि ॥ १२.१९.२५ ॥
अशा सूक्ष्म, गाठण्यास कठीण आणि सज्जनांनी आचरलेल्या या मार्गात, हे अर्जुना, अनर्थाने भरलेल्या त्या फलाची तू कशी प्रशंसा करतोस?
12.19.26
पूर्वशास्त्रविदोऽप्येवं जनाः पश्यन्ति भारत ।
क्रियासु निरता नित्यं दाने यज्ञे च कर्मणि ॥ १२.१९.२६ ॥
हे भारता, पूर्वशास्त्र जाणणारे लोकही असेच पाहतात; जे नेहमी क्रियांमध्ये, दानात, यज्ञात आणि कर्मात निरत असतात.
12.19.27
भवन्ति सुदुरावर्ता हेतुमन्तोऽपि पण्डिताः ।
दृढपूर्वे स्मृता मूढा नैतदस्तीति वादिनः ॥ १२.१९.२७ ॥
हेतुमान असूनही पंडित अत्यंत कष्टाने परतवता येणारे बनतात; पूर्वधारणेत दृढ राहून 'हे नाही' म्हणणारे मूढ मानले गेले आहेत.
12.19.28
अनृतस्यावमन्तारो वक्तारो जनसंसदि ।
चरन्ति वसुधां कृत्स्नां वावदूका बहुश्रुताः ॥ १२.१९.२८ ॥
जनसभेत असत्याचा तिरस्कार करणारे, बोलण्यात कुशल आणि बहुश्रुत वक्ते सर्व पृथ्वीवर फिरतात.
12.19.29
पार्थ यन्न विजानीमः कस्ताञ्ज्ञातुमिहार्हति ।
एवं प्राज्ञाः श्रुताश्चापि महान्तः शास्त्रवित्तमाः ॥ १२.१९.२९ ॥
हे पार्था, जे आपल्याला कळत नाही, ते येथे कोण जाणू शकेल? असे प्राज्ञ, प्रसिद्ध, महान आणि शास्त्रज्ञांमध्ये श्रेष्ठ लोकही.
12.19.30
तपसा महदाप्नोति बुद्ध्या वै विन्दते महत् ।
त्यागेन सुखमाप्नोति सदा कौन्तेय धर्मवित् ॥ १२.१९.३० ॥
तपाने माणूस महान प्राप्त करतो; बुद्धीनेच महानाला मिळवतो; त्यागाने सदैव सुख मिळवतो, हे कौंतेया, धर्मज्ञा.