મહાભારત · અધ્યાય 12.192
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.192.1
अध्यात्मं नाम यदिदं पुरुषस्येह चिन्त्यते ।
यदध्यात्मं यथा चैतत्तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १२.१९२.१ ॥
અહીં પુરુષ વિશે જેનો વિચાર થાય છે તે અધ્યાત્મ નામનું આ શું છે અને તે કેવું છે, હે પિતામહ, તે મને કહો.
12.192.2
कुतः सृष्टमिदं सर्वं ब्रह्मन्स्थावरजङ्गमम् ।
प्रलये च कमभ्येति तन्मे वक्तुमिहार्हसि ॥ १२.१९२.२ ॥
આ સમગ્ર સ્થાવર-જંગમ જગત ક્યાંથી સર્જાયું છે? પ્રલયમાં તે ક્યાં લીન થાય છે? હે બ્રહ્મન્, તે મને અહીં કહેવા આપ યોગ્ય છો.
12.192.3
अध्यात्ममिति मां पार्थ यदेतदनुपृच्छसि ।
तद्व्याख्यास्यामि ते तात श्रेयस्करतमं शुभम् ॥ १२.१९२.३ ॥
હે પાર્થ, અધ્યાત્મ વિશે જે તું મને હવે પૂછે છે, હે તાત, તે હું તને સમજાવીશ; તે અત્યંત કલ્યાણકારી અને શુભ છે.
12.192.4
सृष्टिप्रलयसंयुक्तमाचार्यैः परिदर्शितम् ।
यज्ज्ञात्वा पुरुषो लेके प्रीतिं सौख्यं च विन्दति।
फललाभश्च तस्य स्यात्सर्वभूतहितं च तत् ॥ १२.१९२.४ ॥
સૃષ્ટિ અને પ્રલયથી યુક્ત જે આચાર્યોએ દર્શાવ્યું છે, જેને જાણીને પુરુષ જગતમાં પ્રીતિ અને સુખ પામે છે, તેને ફળલાભ થાય છે; અને તે સર્વ ભૂતોનું હિત કરનારું છે.
12.192.5
आत्मानममलं राजन्नावृत्यैवं व्यवस्थितम् ।
तस्मिन्प्रकाशते नित्यं तमः सोमो यथैव तत् ॥ १२.१९२.५ ॥
હે રાજન્, નિર્મળ આત્મા આ રીતે ઢંકાયેલો રહે છે; અંધકારમાં ચંદ્ર જેમ પ્રકાશે છે, તેમ તેમાં તે સદા પ્રકાશે છે.
12.192.6
तद्विद्वान्नष्टयाप्मैष ब्रह्मभूयाय कल्पते ।
अण्डावरणभूतानां पर्यन्तं हि यथा तमः ॥ १२.१९२.६ ॥
તે જાણનાર વિદ્વાન, જેનાં પાપ નષ્ટ થયાં છે, તે બ્રહ્મભાવ પામવા યોગ્ય બને છે; ઈંડાના આવરણમાંના પ્રાણીઓની સીમા સુધી જેમ અંધકાર હોય છે તેમ.
12.192.7
पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिश्च पञ्चमम् ।
महाभूतानि भूतानां सर्वेषां प्रभवाप्ययौ ॥ १२.१९२.७ ॥
પૃથ્વી, વાયુ, આકાશ, જળ અને પાંચમું તેજ — આ મહાભૂતો છે. સર્વ પ્રાણીઓની ઉત્પત્તિ અને લય એમનામાંથી જ થાય છે.
12.192.8
यतः सृष्टानि तत्रैव तानि यान्ति पुनःपुनः ।
महाभूतानि भूतेभ्यः सागरस्योर्मयो यथा ॥ १२.१९२.८ ॥
જ્યાંથી આ સર્જાયાં, ત્યાં જ એ વારંવાર પાછાં જાય છે. સમુદ્રનાં મોજાંની જેમ મહાભૂતો પ્રાણીઓમાંથી (ઉદ્ભવી લય પામે છે).
12.192.9
प्रसार्य च यथाङ्गानि कूर्मः संहरते पुनः ।
तद्वद्भूतानि भूतात्मा सृष्ट्वा संहरते पुनः ॥ १२.१९२.९ ॥
કાચબો જેમ અંગો પ્રસારીને ફરી સંકોચી લે છે, તેમ ભૂતાત્મા સર્જીને ફરી સંહાર કરે છે.
12.192.10
स तेषां गुणसंघातः शरीरे भरतर्षभ ।
सततं प्रविलीयन्ते गुणास्ते प्रभवन्ति च ॥ १२.१९२.१० ॥
હે ભરતશ્રેષ્ઠ! તેમનો ગુણસમૂહ શરીરમાં સતત લય પામે છે, અને તે ગુણો ફરી ઉદ્ભવે છે.
12.192.11
यद्विना नैव शृणुते न पश्यति न दीप्यते ।
यदधीनं यतस्तस्मादध्यात्ममिति कथ्यते ॥ १२.१९२.११ ॥
જેના વિના સંભળાતું નથી, જોવાતું નથી, પ્રકાશતું નથી; જેના પર આ સર્વ આધારિત છે અને જેનાથી (આ સર્વ ઉત્પન્ન થાય છે), તેથી તેને અધ્યાત્મ કહેવામાં આવે છે.
12.192.12
ज्ञानं तदेकरूपाख्यं नानाप्रज्ञान्वितं तदा ।
न तेवाचाऽनुरूपं स्याद्यया रासविवर्जितम् ॥ १२.१९२.१२ ॥
તે જ્ઞાન એકરૂપ નામથી કહેવાય છે; છતાં તે અનેક પ્રજ્ઞાઓથી યુક્ત છે. વાણીથી તે સંપૂર્ણપણે યથાર્થ કહી શકાતું નથી; તેથી (શબ્દકોલાહલરહિત) કહેવાયું છે.
12.192.13
आकाशात्खलु याज्येषु भवन्ति सुमहागुणाः ।
इति तन्मयमेवैतत्सर्वं स्थावरजङ्गमम्। ॥ १२.१९२.१३ ॥
આકાશમાંથી જ યજ્ઞીય વસ્તુઓમાં મહાન ગુણો ઉત્પન્ન થાય છે. આ રીતે સ્થાવર અને જંગમ સર્વ તેનાથી જ બનેલું છે.
12.192.14
प्रलये च तमभ्येति तस्मादुत्सृज्यते पुनः ।
महाभूतेषु भूतात्मा सृष्ट्वा संहरते पुनः ॥ १२.१९२.१४ ॥
પ્રલયમાં તે તેમાં જ લીન થાય છે; તેથી ફરી તે બહાર પ્રગટ થાય છે. ભૂતાત્મા મહાભૂતોમાં સર્જન કરીને ફરી તેમનો સંહાર કરે છે.
12.192.15
महाभूतानि पञ्चैव सर्वभूतेषु भूतकृत् ।
अकरोत्तेषु वैषम्य तत्तु जीवो न पश्यति ॥ १२.१९२.१५ ॥
પાંચ મહાભૂતો જ સર્વ પ્રાણીઓમાં છે. ભૂતકર્તાએ તેમનામાં વિષમતા ઉત્પન્ન કરી; પણ જીવ તે જોતો નથી.
12.192.16
शब्दः श्रोत्रं तथा खानि त्रयमाकाशसंभवम् ।
वायोः स्पर्शस्तथा चेष्टा त्वक्चैव त्रितयं स्मृतम् ॥ १२.१९२.१६ ॥
શબ્દ, શ્રવણ અને ઇન્દ્રિયછિદ્રો — આ ત્રણ આકાશથી ઉત્પન્ન છે. સ્પર્શ, ચેષ્ટા અને ત્વચા — આ ત્રણ વાયુનાં સ્મરણ કરાયાં છે.
12.192.17
रूपं चक्षुस्तथा पाकस्त्रिविधं तेज उच्यते ।
रसः क्लेदश्च जिह्वा च त्रयो जलगुणाः स्मृताः ॥ १२.१९२.१७ ॥
રૂપ, ચક્ષુ અને પાક — આ તેજના ત્રણ પ્રકાર કહેવાયા છે. રસ, ક્લેદ અને જીભ — આ ત્રણ જળગુણ મનાયા છે.
12.192.18
घ्रेयं घ्राणं शरीरं च एते भूमिगुणास्त्रयः ।
महाभूतानि पञ्चैव षष्ठं च मन उच्यते ॥ १२.१९२.१८ ॥
ગંધ, ઘ્રાણ અને શરીર — આ ત્રણ પૃથ્વીના ગુણો છે. પાંચ મહાભૂત જ છે; છઠ્ઠું મન કહેવાય છે.
12.192.19
इन्द्रियाणि मनश्चैव विज्ञानान्यस्य भारत ।
सप्तमी बुद्धिरित्याहुः क्षेत्रज्ञः पुनरष्टमः ॥ १२.१९२.१९ ॥
ઇન્દ્રિયો અને મન પણ, હે ભારત, એનાં વિજ્ઞાન છે. સાતમી બુદ્ધિ કહેવાય છે; આઠમો ક્ષેત્રજ્ઞ.
12.192.20
चक्षुरालोचनायैव संशयं कुरुते मनः ।
बुद्धिरध्यवसानाय क्षेत्रज्ञः साक्षिवत्स्थितः ॥ १२.१९२.२० ॥
આંખ કેવળ જોવા માટે; મન સંશય ઊભો કરે છે; બુદ્ધિ નિશ્ચય માટે; ક્ષેત્રજ્ઞ સાક્ષી જેવો સ્થિત છે.
12.192.21
चिच्छक्त्याधिष्ठिता बुद्धिश्चेतनेत्यभिविश्रुता ।
चेतनानन्तरो जीवस्तदा वेत्ति च लक्ष्यते ॥ १२.१९२.२१ ॥
ચિત્-શક્તિથી અધિષ્ઠિત બુદ્ધિ 'ચેતના' નામે પ્રસિદ્ધ છે. ચેતના પછી જીવ છે; ત્યારે તે જાણે છે અને લક્ષિત થાય છે.
12.192.22
नोत्सृजन्विसृजंश्चैव शरीरं दृश्यते तमः ।
तस्मिंश्चेतोपलब्धिः स्यात्तमो वा सारयन्त्युत ॥ १२.१९२.२२ ॥
છોડતા નહીં કે મૂકતા નહીં એવું શરીર દેખાય છે; તમસ દેખાય છે; તેમાં ચેતનાની પ્રાપ્તિ હોઈ શકે, અથવા તમસ તેને તાણી જાય છે એમ કહે છે.
12.192.23
ऊर्ध्वं पादतलाभ्यां यदर्वाक्चोर्ध्वं च पश्यति ।
एतेन सर्वमेवेदं बिद्ध्यभिव्याप्तमन्तरम् ॥ १२.१९२.२३ ॥
પગના તળિયેથી ઉપર અને નીચે, તથા ઉપર જે જુએ છે; એનાથી આ સર્વ અંદર વ્યાપ્ત છે એમ જાણ.
12.192.24
पुरुषैरिन्द्रियाणीह विजेतव्यानि कृत्स्नशः ।
तमो रजश्च सत्वं च तेऽपि भावास्तदाश्रिताः ॥ १२.१९२.२४ ॥
અહીં મનુષ્યોએ ઇન્દ્રિયોને સંપૂર્ણપણે જીતવી જોઈએ; તમ, રજ અને સત્ત્વ પણ તેમના પર આશ્રિત ભાવો છે.
12.192.25
एतां बुद्ध्वा नरो बुद्ध्या भूतानामागतिं गतिम् ।
समवेक्ष्य शनैश्चैव लभते शममुत्तमम् ॥ १२.१९२.२५ ॥
આ જાણીને, માણસ બુદ્ધિથી જીવોનું આવવું અને જવું સારી રીતે તપાસીને ધીમે ધીમે શ્રેષ્ઠ શાંતિ પામે છે.
12.192.26
गुणैर्नेनीयते बुद्धिर्बुद्धिरेवेन्द्रियाण्यपि ।
मनःषष्ठानि सर्वाणि बुद्ध्यभावे कुतो गुणाः ॥ १२.१९२.२६ ॥
ગુણો બુદ્ધિને દોરતા નથી; બુદ્ધિ જ ઇન્દ્રિયોને પણ દોરે છે. મન જેમાં છઠ્ઠું છે તે બધું (બુદ્ધિને આધીન છે). બુદ્ધિના અભાવે ગુણો ક્યાંથી?
12.192.27
इति तन्मयमेवैतत्सर्वं स्थावरजङ्गमम् ।
प्रलीयते चोद्भवति तस्मान्निर्दिश्यते तथा ॥ १२.१९२.२७ ॥
આ રીતે, સ્થાવર અને જંગમ આ બધું તેનાથી જ બનેલું છે. તે લય પામે છે અને ફરી ઉદ્ભવે છે; તેથી તે તેવું કહેવાય છે.
12.192.28
येन पश्यति तच्चक्षुः शृणोति श्रोत्रमुच्यते ।
जिघ्रति घ्राणमित्याहू रसं जानाति जिह्वया ॥ १२.१९२.२८ ॥
જેનાથી જુએ છે તે આંખ; જેનાથી સાંભળે છે તે કાન કહેવાય છે. સૂંઘે છે, તેને નાક કહે છે; જીભથી રસ જાણે છે.
12.192.29
त्वचा स्पर्शयते स्पर्शं बुद्धिर्विक्रियतेऽसकृत् ।
येन संकल्पयत्यर्थं किंचिद्भवति तन्मनः ॥ १२.१९२.२९ ॥
ત્વચાથી સ્પર્શ અનુભવે છે; બુદ્ધિ વારંવાર વિકૃત થાય છે. જેનાથી કોઈ વિષયનો સંકલ્પ કરે છે, તે જ મન છે.
12.192.30
अधिष्ठानानि बुद्धेर्हि पृथगर्थानि पञ्चधा ।
पञ्चेन्द्रियाणि यान्याहुस्तान्यदृश्योऽधितिष्ठति ॥ १२.१९२.३० ॥
બુદ્ધિના આધાર પાંચ પ્રકારના છે, તેમના વિષયો જુદા છે. જે પાંચ ઇન્દ્રિયો કહેવાય છે, તેમના પર તે અદૃશ્ય અધિષ્ઠિત છે.
12.192.31
पुरुषाधिष्ठिता बुद्धिस्त्रिषु भावेषु वर्तते ।
कदाचिल्लभते प्रीतिं कदाचिदनुशोचति ॥ १२.१९२.३१ ॥
પુરુષથી અધિષ્ઠિત બુદ્ધિ ત્રણ ભાવોમાં વર્તે છે. ક્યારેક તે પ્રીતિ પામે છે, ક્યારેક શોક કરે છે.
12.192.32
न सुखेन न दुःखेन कदाचिदपि वर्तते ।
एवं नराणां मनसि त्रिषु भावेष्ववस्थिता ॥ १२.१९२.३२ ॥
સુખથી કે દુઃખથી તે ક્યારેય સ્થિર રહેતી નથી. આ રીતે મનુષ્યોના મનમાં તે ત્રણ ભાવોમાં સ્થિત રહે છે.
12.192.33
सेयं भावात्मिका भावांस्त्रीनेतानतिवर्तते ।
सरितां सागरो भर्ता महावेलामिवोर्मिमान् ॥ १२.१९२.३३ ॥
ભાવસ્વરૂપ આ બુદ્ધિ આ ત્રણ ભાવોને ઓળંગે છે, જેમ નદીઓનો સ્વામી સાગર મોજાંઓ સાથે મહાતટ ઓળંગે છે.
12.192.34
अविभागगता बुद्धिर्भावे मनसि वर्तते ।
प्रवर्तमानं तु रजस्तद्भावमनुवर्तते ॥ १२.१९२.३४ ॥
અવિભાગ અવસ્થાને પામેલી બુદ્ધિ મનમાં ભાવમાં વર્તે છે. પણ પ્રવર્તમાન રજસ તે ભાવને અનુસરે છે.
12.192.35
इन्द्रियाणि हि सर्वाणि प्रवर्तयति सा तदा ।
ततः सत्वं तमो भावः प्रातियोगात्प्रवर्तते ॥ १२.१९२.३५ ॥
ત્યારે તે બધી ઇન્દ્રિયોને પ્રવર્તાવે છે. પછી સત્ત્વ અને તમોભાવ પરસ્પર વિરોધથી પ્રવર્તે છે.
12.192.36
प्रीतिः सत्वं रजः शोकस्तमो मोहस्तु ते त्रयः ।
येये च भावा लोकेऽस्मिन्सर्वेष्वेतेषु वै त्रिषु ॥ १२.१९२.३६ ॥
પ્રીતિ સત્ત્વ છે, રજસ શોક છે, તમસ મોહ છે — આ ત્રણ છે. આ લોકમાં જે ભાવો છે તે બધા આ ત્રણમાં જ છે.
12.192.37
इति बुद्धिगतिः सर्वा व्याख्याता तव भारत ।
इन्द्रियाणि च सर्वाणि विजेतव्यानि धीमता ॥ १२.१९२.३७ ॥
હે ભરતવંશી, આ રીતે બુદ્ધિની બધી ગતિ સમજાવવામાં આવી. બુદ્ધિમાને બધી ઇન્દ્રિયો જીતવી જોઈએ.
12.192.38
सत्वं रजस्तमश्चैव प्राणिनां संश्रिताः सदा ।
त्रिविधा वेदना चैव सर्वसत्वेषु दृश्यते ॥ १२.१९२.३८ ॥
સત્ત્વ, રજસ અને તમસ — આ ત્રણ ગુણો હંમેશાં પ્રાણીઓમાં રહે છે; બધા જીવોમાં ત્રણ પ્રકારની સંવેદના જોવા મળે છે.
12.192.39
सात्विकी राजसी चैव तामसी चेति भारत ।
सुखस्पर्शः सत्त्वगुणो दुःखस्पर्शो रजोगुणः।
तमोगुणेन संयुक्तौ भवतो व्यावहारिकौ ॥ १२.१९२.३९ ॥
હે ભરત, સાત્ત્વિક, રાજસી અને તામસી — આ ત્રણ પ્રકાર છે. સુખસ્પર્શ સત્ત્વગુણ છે, દુઃખસ્પર્શ રજોગુણ છે; તમોગુણ સાથે જોડાઈને આ બંને વ્યાવહારિક બને છે.
12.192.40
तत्र यत्प्रीतिसंयुक्तं काये मनसि वा भवेत् ।
वर्तते सात्विको भाव इत्युपेक्षेत तत्तथा ॥ १२.१९२.४० ॥
તેમાંથી જે શરીરમાં કે મનમાં પ્રીતિથી યુક્ત હોય અને સાત્ત્વિક ભાવ રૂપે પ્રવર્તે, તેને એ જ રીતે નિર્લેપ ભાવે જોવું જોઈએ.
12.192.41
अथ यद्दुःखसंयुक्तमप्रीतिकरमात्मनः ।
प्रवृत्तं रज इत्येव तन्न संरभ्य चिन्तयेत् ॥ १२.१९२.४१ ॥
હવે જે દુઃખ સાથે જોડાયેલું, પોતાને માટે અપ્રીતિકર અને રજોગુણ રૂપે પ્રવર્તેલું છે, તેના પર ક્રોધ કરીને ચિંતન ન કરવું.
12.192.42
अथ यन्मोहसंयुक्तमव्यक्तविषयं भवेत् ।
अप्रतर्क्यमविज्ञेयं तमस्तदुपधारयेत्। ॥ १२.१९२.४२ ॥
હવે જે મોહ સાથે જોડાયેલું, અવ્યક્તને વિષય બનાવતું, તર્કથી પર અને અજ્ઞેય છે, તેને તમોગુણ તરીકે સમજવું.
12.192.43
प्रहर्षः प्रीतिरानन्दः सुखं संशान्तचित्तता ।
कथंचिदभिवर्तन्त इत्येते सात्विका गुणा ॥ १२.१९२.४३ ॥
હર્ષ, પ્રીતિ, આનંદ, સુખ અને ચિત્તની શાંતિ — આ સાત્ત્વિક ગુણો કોઈક રીતે ઉદય પામે છે.
12.192.44
अतुष्टिः परितापश्च शोको लोभस्तथाऽक्षमा ।
लिङ्गानि रजसस्तानि दृश्यन्ते हेत्वहेतुभिः ॥ १२.१९२.४४ ॥
અસંતોષ, પરિતાપ, શોક, લોભ અને અક્ષમા — આ રજોગુણનાં લક્ષણો છે, જે કારણ અને અકારણથી દેખાય છે.
12.192.45
अभिमानस्तथा मोहः प्रमादः स्वप्नतन्द्रिता ।
कथंचिदभिवर्तन्ते विविधास्तामसा गुणाः ॥ १२.१९२.४५ ॥
અભિમાન, મોહ, પ્રમાદ, નિદ્રા અને આળસ — આ વિવિધ તામસ ગુણો કોઈક રીતે ઉદય પામે છે.
12.192.46
दूरगं बहुधागामि प्रार्थनासंशयात्मकम् ।
मनः सुनियतं यस्य स सुखी प्रेत्य चेह च ॥ १२.१९२.४६ ॥
દૂર જનારું, અનેક રીતે ભટકનારું, ઇચ્છા અને સંશયથી ભરેલું મન જે સારી રીતે નિયંત્રિત રાખે છે, તે આ લોક અને પરલોકમાં સુખી થાય છે.
12.192.47
सत्वक्षेत्रज्ञयोरेतदन्तरं पश्य सूक्ष्मयोः ।
सृजते तु गुणानेक एको न सृजते गुणान् ॥ १२.१९२.४७ ॥
સત્ત્વ અને ક્ષેત્રજ્ઞ વચ્ચેનો આ ભેદ જુઓ — આ બે સૂક્ષ્મ તત્ત્વોમાંથી એક ગુણોનું સર્જન કરે છે, અને એક ગુણોનું સર્જન કરતો નથી.
12.192.48
मशकोदुम्बरौ वाऽपि संप्रयुक्तौ यथा सदा ।
अन्योन्यमेतौ स्यातां च संप्रयोगस्तथा तयोः ॥ १२.१९२.४८ ॥
મચ્છર અને ગૂલર વૃક્ષ જેમ હંમેશાં એકબીજા સાથે જોડાયેલાં રહે છે, તેમ આ બંનેનો સંયોગ છે.
12.192.49
पृथग्भूतौ प्रकृत्या तौ संप्रयुक्तौ च सर्वदा ।
यथा मत्स्यो जलं चैव संप्रयुक्तौ तथैव तौ ॥ १२.१९२.४९ ॥
તે બંને સ્વભાવથી પૃથક્ છે, છતાં સદા સંયુક્ત રહે છે; જેમ માછલી અને જળ સંયુક્ત રહે છે, તેમ તે બંને સંયુક્ત છે.
12.192.50
न गुणा विदुरात्मानं स गुणान्वेति सर्वशः ।
परिद्रष्टा गुणानां स संसृष्टान्मन्यते तथा ॥ १२.१९२.५० ॥
ગુણો આત્માને જાણતા નથી; તે ગુણોને સંપૂર્ણપણે જાણે છે. ગુણોનો દ્રષ્ટા તેમને પોતાની સાથે ભળેલા માને છે.
12.192.51
इन्द्रियैस्तु प्रदीपार्थं कुरुते बुद्धिसप्तमैः ।
निर्विचेष्टैरजानद्भिः परमात्मा प्रदीपवत् ॥ १२.१९२.५१ ॥
પરમાત્મા ઇન્દ્રિયો અને સાતમી બુદ્ધિ દ્વારા દીવાની જેમ પ્રકાશ માટે કાર્ય કરે છે; તે નિશ્ચેષ્ટ અને અજાણ છે.
12.192.52
सृजते हि गुणान्सत्वं क्षेत्रज्ञः परिपश्यति ।
संप्रयोगस्तयोरेष सत्वक्षेत्रज्ञयोर्ध्रुवः ॥ १२.१९२.५२ ॥
સત્ત્વ ગુણોનું સર્જન કરે છે; ક્ષેત્રજ્ઞ તેમને જુએ છે. સત્ત્વ અને ક્ષેત્રજ્ઞનો આ સંયોગ નિશ્ચિત છે.
12.192.53
आश्रयो नास्ति सत्वस्य क्षेत्रज्ञस्य च कश्चन ।
सत्वं मनः संसृजते न गुणान्वै कदाचन ॥ १२.१९२.५३ ॥
સત્ત્વને કે ક્ષેત્રજ્ઞને કોઈ આશ્રય નથી. સત્ત્વ મનનું સર્જન કરે છે; ગુણોનું ક્યારેય નહીં.
12.192.54
रश्मीस्तेषां स मनसा यदा सम्यङ्गियच्छति ।
तदा प्रकाशतेऽस्यात्मा घटे दीपो ज्वलन्निव ॥ १२.१९२.५४ ॥
જ્યારે તે મનથી તેમના કિરણોને સમ્યક્ રીતે નિયંત્રિત કરે છે, ત્યારે તેનો આત્મા પ્રકાશે છે, ઘડામાં બળતા દીવાની જેમ.
12.192.55
त्यक्त्वा यः प्राकृतं कर्म नित्यमात्मरतिर्मुनिः ।
सर्वभूतात्मभूस्तस्मात्स गच्छेदुत्तमां गतिम् ॥ १२.१९२.५५ ॥
જે મુનિ લૌકિક કર્મોનો ત્યાગ કરીને સદા આત્મામાં રમે છે અને સર્વ ભૂતોનો આત્મા બની જાય છે, તે ઉત્તમ ગતિ પામે છે.
12.192.56
यथा वारिचरः पक्षी सलिलेन न लिप्यते ।
एवमेव कृतप्रज्ञो भूतेषु परिवर्तते ॥ १२.१९२.५६ ॥
પાણીમાં વિચરતું પક્ષી જેમ પાણીથી લપાતું નથી, તેમ પરિપક્વ પ્રજ્ઞાવાળો માણસ પ્રાણીઓ વચ્ચે રહેતાં પણ લિપ્ત થતો નથી.
12.192.57
एवं स्वभावमेवैतत्स्वबुद्ध्या विहरेन्नरः ।
अशोचन्नप्रहृष्यंश्च चरेद्विगतमत्सरः ॥ १२.१९२.५७ ॥
આ રીતે જ તેનો સ્વભાવ છે; માણસે પોતાની બુદ્ધિથી એ રીતે વિચરવું — શોક ન કરવો, અતિ હર્ષ ન કરવો અને ઈર્ષ્યા છોડીને આચરણ કરવું.
12.192.58
स्वभावसिद्ध्या युक्तस्तु स नित्यं सृजत गुणान् ।
ऊर्णनाभिर्यथा सूत्रं विज्ञेयास्तन्तुवद्गुणाः ॥ १२.१९२.५८ ॥
સ્વભાવસિદ્ધિથી યુક્ત તે સદા ગુણોનું સર્જન કરે છે — કરોળિયો જેમ તાંતણો રચે છે તેમ; ગુણોને તાંતણાની જેમ જાણવા જોઈએ.
12.192.59
प्रध्वस्ता न निवर्न्तते निवृत्तिर्नोपलभ्यते ।
प्रत्यक्षेण परोक्षं तदनुमानेन सिध्यति ॥ १२.१९२.५९ ॥
નષ્ટ થયેલું પાછું ફરતું નથી; નિવૃત્તિ પ્રત્યક્ષથી જણાતી નથી. પરોક્ષ વસ્તુ અનુમાનથી સિદ્ધ થાય છે.
12.192.60
एवमेकेऽध्यवस्यन्ति निवृत्तिरिति चापरे ।
उभयं संप्रधार्यैतद्व्यवस्येत यथामति ॥ १२.१९२.६० ॥
કેટલાક આ રીતે નિશ્ચય કરે છે; બીજા આને જ નિવૃત્તિ કહે છે. બંનેનો સારી રીતે વિચાર કરીને પોતાની બુદ્ધિ અનુસાર નિશ્ચય કરવો.
12.192.61
इतीमं हृदयग्रत्थिं बुद्धिभेदमयं दृढम् ।
विमुच्य सुखमासीत न शोचेच्छिन्नसंशयः ॥ १२.१९२.६१ ॥
આ રીતે બુદ્ધિભેદથી બનેલી હૃદયની આ દૃઢ ગાંઠ છોડીને સુખપૂર્વક બેસવું; જેના સંશયો છિન્ન થયા હોય તેણે શોક ન કરવો.
12.192.62
मलिनाः प्राप्नुयुः शुद्धिं यथा पूर्णां नदीं नराः ।
अवगाह्य सुविद्वांसो विद्धि ज्ञानमिदं तथा ॥ १२.१९२.६२ ॥
જેમ મલિન માણસો પૂર્ણ નદીમાં સ્નાન કરીને શુદ્ધિ પામે છે, તેમ સુવિદ્વાનો આ જ્ઞાનમાં અવગાહન કરીને શુદ્ધિ પામે છે—એમ જાણ.
12.192.63
महानद्या हि पारज्ञस्तप्यते न तदन्यथा ।
न तु तप्यति तत्त्वज्ञः फले ज्ञाते तरत्युत ॥ १२.१९२.६३ ॥
મહાનદીનો પાર જાણનાર ખરેખર દુઃખી થતો નથી, બીજી રીતે નહિ; પરંતુ તત્ત્વજ્ઞ દુઃખી થતો નથી, ફળ જાણી લેતાં તે તરી જાય છે.
12.192.64
एवं ये विदुराध्यात्मं केवलं ज्ञानमुत्तमम् ॥ १२.१९२.६४ ॥
આ રીતે જેઓ અધ્યાત્મને જાણે છે, તેઓ કેવળ ઉત્તમ જ્ઞાનને જાણે છે.
12.192.65
एतां बुद्धा नरः सर्वां भूतानामागतिं गतिम् ।
अवेक्ष्य च शनैर्बुद्ध्या लभते शममुत्तमम् ॥ १२.१९२.६५ ॥
આ બધું જાણીને, પ્રાણીઓના આવવા અને જવાનો સારી રીતે વિચાર કરીને, માણસ બુદ્ધિથી ધીરે ધીરે ઉત્તમ શાંતિ પામે છે.
12.192.66
त्रिवर्गो यस्य विदितः प्रेक्ष्य तं स विमुच्यते ।
अन्वीक्ष्य मनसा युक्तस्तत्त्वदर्शी निरुत्सुकः ॥ १२.१९२.६६ ॥
જેણે ત્રિવર્ગ જાણ્યો છે, તે તેને જોઈને મુક્ત થાય છે. મનથી સારી રીતે વિચારીને, યોગમાં યુક્ત તત્ત્વદર્શી ઉત્સુકતા રહિત બને છે.
12.192.67
न चात्मा शक्यते द्रष्टुमिन्द्रियेषु विभागशः ।
तत्रतत्र विसृष्टेषु दुर्वार्येष्वकृतात्मभिः ॥ १२.१९२.६७ ॥
જેમણે આત્માને વશ કર્યો નથી, તેમને અવરોધી ન શકાય તેવી ઇન્દ્રિયોમાં વિખરાયેલો આત્મા ભાગ ભાગે જોવો શક્ય નથી.
12.192.68
एतद्बुद्धा भवेद्बुद्धः किमन्यद्बुद्धिलक्षणम् ।
प्रतिगृह्य च निह्नोति ह्यन्यथा च प्रदृश्यते ॥ १२.१९२.६८ ॥
આ જાણનારો જ બુદ્ધિમાન થાય છે; બુદ્ધિનું બીજું લક્ષણ શું? જે સ્વીકારીને છુપાવે છે, તે બીજા રૂપે દેખાય છે.
12.192.69
न सर्पति च यं प्राहुः सर्वत्र प्रतिहन्यते ।
धूमेन चाप्रसन्नोऽग्निर्यथाऽर्कं न प्रवर्तयेत् ॥ १२.१९२.६९ ॥
જેને તેઓ ન ચાલનારું કહે છે, તે સર્વત્ર અવરોધાય છે; ધુમાડાથી ઝાંખો અગ્નિ જેમ સૂર્યને ગતિ આપી શકતો નથી.
12.192.70
धिष्ण्याधिपे प्रसन्ने तु स्थितिमेतां निरीक्षते ।
अतिक्षूराच्च सूक्ष्मत्वात्प्रस्थानं न प्रकाशते ॥ १२.१९२.७० ॥
નક્ષત્રાધિપતિ પ્રસન્ન હોય ત્યારે આ સ્થિતિ જોવાય છે; પરંતુ અતિ તીક્ષ્ણ અને સૂક્ષ્મ હોવાથી તેનું પ્રસ્થાન પ્રગટ થતું નથી.
12.192.71
प्रपद्य तच्छ्रुताह्नानि चिन्मयं स्वीकृतं विना ।
विज्ञाय तद्धि मन्यन्ते कृतकृत्या मनीषिणः ॥ १२.१९२.७१ ॥
સાંભળેલા દિવસોનો આશ્રય લઈ, ચિન્મય તત્ત્વને સ્વીકાર્યા વિના જાણીને, મનીષીઓ તેને જ માને છે અને કૃતકૃત્ય થાય છે.
12.192.72
न भवति विदुषां ततो भयं ।
यदविदुषां सुमहद्भयं भवेत्।
न हि गतिरधिकास्ति कस्यचि ।
त्सति हि गुणे प्रवदन्त्यतुल्यताम् ॥ १२.१९२.७२ ॥
વિદ્વાનોને અવિદ્વાનોને થતો અતિ મોટો ભય થતો નથી; કારણ કે આનાથી ઉચ્ચ ગતિ કોઈની નથી, ગુણ હોય ત્યારે જ લોકો અતુલ્યતા કહે છે.
12.192.73
यः करोत्यनभिसन्धिपूर्वकं ।
तच्च निर्णुदति यत्पुरा कृतम्।
नाप्रियं तदुभयं कुतः प्रियं ।
तस्य तज्जनयतीह सर्वतः ॥ १२.१९२.७३ ॥
પૂર્વ નિર્ધાર વિના કર્મ કરનાર, પૂર્વે કરેલા કર્મને પણ દૂર કરે છે. તેના માટે ત્યારે બંને—અપ્રિય કે પ્રિય—રહેતા નથી; અહીં તે તેને જ સર્વ બાજુથી ઉત્પન્ન કરે છે.
12.192.74
ये विदुस्तदुभयं पदं सताम् ॥ १२.१९२.७४ ॥
જેઓ તે બંનેને જાણે છે, તેઓ સજ્જનોના પદ પર સ્થિત છે.