महाभारत · अध्याय 12.192
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.192.1
अध्यात्मं नाम यदिदं पुरुषस्येह चिन्त्यते ।
यदध्यात्मं यथा चैतत्तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १२.१९२.१ ॥
येथे पुरुषाविषयी ज्याचा विचार केला जातो ते हे अध्यात्म नावाचे काय आहे आणि ते कसे आहे, हे पितामहा, ते मला सांगा.
12.192.2
कुतः सृष्टमिदं सर्वं ब्रह्मन्स्थावरजङ्गमम् ।
प्रलये च कमभ्येति तन्मे वक्तुमिहार्हसि ॥ १२.१९२.२ ॥
हे सर्व स्थावर-जंगम जग कोठून निर्माण झाले? प्रलयात ते कशात विलीन होते? हे ब्रह्मन्, ते मला येथे सांगण्यास आपण योग्य आहात.
12.192.3
अध्यात्ममिति मां पार्थ यदेतदनुपृच्छसि ।
तद्व्याख्यास्यामि ते तात श्रेयस्करतमं शुभम् ॥ १२.१९२.३ ॥
हे पार्था, अध्यात्म म्हणून जे तू मला आता विचारत आहेस, ते मी तुला समजावून सांगेन, हे वत्सा; ते अत्यंत कल्याणकारी आणि शुभ आहे.
12.192.4
सृष्टिप्रलयसंयुक्तमाचार्यैः परिदर्शितम् ।
यज्ज्ञात्वा पुरुषो लेके प्रीतिं सौख्यं च विन्दति।
फललाभश्च तस्य स्यात्सर्वभूतहितं च तत् ॥ १२.१९२.४ ॥
सृष्टी आणि प्रलय यांनी युक्त असे जे आचार्यांनी दाखवले आहे, ते जाणून पुरुषाला जगात प्रीती आणि सुख प्राप्त होते, त्याला फलप्राप्ती होते; आणि ते सर्व प्राण्यांच्या हिताचे आहे.
12.192.5
आत्मानममलं राजन्नावृत्यैवं व्यवस्थितम् ।
तस्मिन्प्रकाशते नित्यं तमः सोमो यथैव तत् ॥ १२.१९२.५ ॥
हे राजा, निर्मल आत्मा असा आच्छादित होऊन स्थित आहे; अंधारात चंद्र जसा प्रकाशतो, तसा त्यामध्ये तो नेहमी प्रकाशतो.
12.192.6
तद्विद्वान्नष्टयाप्मैष ब्रह्मभूयाय कल्पते ।
अण्डावरणभूतानां पर्यन्तं हि यथा तमः ॥ १२.१९२.६ ॥
ते जाणणारा विद्वान, ज्याचे पाप नष्ट झाले आहे, तो ब्रह्मभाव प्राप्त करण्यास योग्य होतो; अंड्याच्या आवरणातील प्राण्यांच्या सीमेपर्यंत जसा अंधार असतो तसा.
12.192.7
पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिश्च पञ्चमम् ।
महाभूतानि भूतानां सर्वेषां प्रभवाप्ययौ ॥ १२.१९२.७ ॥
पृथ्वी, वायू, आकाश, जल आणि पाचवे तेज — ही महाभूते आहेत. सर्व प्राण्यांची उत्पत्ती आणि लय यांच्यापासूनच होतो.
12.192.8
यतः सृष्टानि तत्रैव तानि यान्ति पुनःपुनः ।
महाभूतानि भूतेभ्यः सागरस्योर्मयो यथा ॥ १२.१९२.८ ॥
ज्यातून ही उत्पन्न झाली, तिथेच ती पुन्हा पुन्हा जातात. समुद्राच्या लाटांप्रमाणे महाभूते प्राण्यांपासून (उत्पन्न होऊन लीन होतात).
12.192.9
प्रसार्य च यथाङ्गानि कूर्मः संहरते पुनः ।
तद्वद्भूतानि भूतात्मा सृष्ट्वा संहरते पुनः ॥ १२.१९२.९ ॥
कासव जसे अवयव पसरवून पुन्हा आकुंचित करतो, तसेच भूतात्मा सृष्टी करून पुन्हा संहार करतो.
12.192.10
स तेषां गुणसंघातः शरीरे भरतर्षभ ।
सततं प्रविलीयन्ते गुणास्ते प्रभवन्ति च ॥ १२.१९२.१० ॥
हे भरतश्रेष्ठा! त्यांचा गुणसमूह शरीरात सतत लीन होतो आणि ते गुण पुन्हा उत्पन्न होतात.
12.192.11
यद्विना नैव शृणुते न पश्यति न दीप्यते ।
यदधीनं यतस्तस्मादध्यात्ममिति कथ्यते ॥ १२.१९२.११ ॥
ज्याशिवाय ऐकू येत नाही, दिसत नाही, प्रकाशत नाही; ज्यावर सर्व अवलंबून आहे आणि ज्यापासून (हे सर्व उत्पन्न होते), म्हणून त्याला अध्यात्म म्हणतात.
12.192.12
ज्ञानं तदेकरूपाख्यं नानाप्रज्ञान्वितं तदा ।
न तेवाचाऽनुरूपं स्याद्यया रासविवर्जितम् ॥ १२.१९२.१२ ॥
ते ज्ञान एकरूप नावाचे म्हटले जाते; तरीही ते अनेक प्रज्ञांनी युक्त आहे. वाणीने ते पूर्णपणे यथार्थ सांगता येत नाही; म्हणून (शब्दकोलाहलरहित) म्हटले आहे.
12.192.13
आकाशात्खलु याज्येषु भवन्ति सुमहागुणाः ।
इति तन्मयमेवैतत्सर्वं स्थावरजङ्गमम्। ॥ १२.१९२.१३ ॥
आकाशातूनच यज्ञार्ह वस्तूंमध्ये महान गुण उत्पन्न होतात. अशा प्रकारे स्थावर आणि जंगम सर्व काही त्यानेच व्यापलेले आहे.
12.192.14
प्रलये च तमभ्येति तस्मादुत्सृज्यते पुनः ।
महाभूतेषु भूतात्मा सृष्ट्वा संहरते पुनः ॥ १२.१९२.१४ ॥
प्रलयकाळी ते त्यातच विलीन होते, म्हणून ते पुन्हा उत्सर्जित होते. भूतात्मा महाभूतांमध्ये सृष्टी करून पुन्हा त्यांचा संहार करतो.
12.192.15
महाभूतानि पञ्चैव सर्वभूतेषु भूतकृत् ।
अकरोत्तेषु वैषम्य तत्तु जीवो न पश्यति ॥ १२.१९२.१५ ॥
पाचच महाभूते सर्व प्राण्यांमध्ये आहेत. भूतकर्त्याने त्यांच्यात विषमता निर्माण केली; पण जीव ते पाहत नाही.
12.192.16
शब्दः श्रोत्रं तथा खानि त्रयमाकाशसंभवम् ।
वायोः स्पर्शस्तथा चेष्टा त्वक्चैव त्रितयं स्मृतम् ॥ १२.१९२.१६ ॥
शब्द, श्रवण आणि इंद्रियछिद्रे — ही तीन आकाशापासून उत्पन्न होतात. स्पर्श, चेष्टा आणि त्वचा — ही तीन वायूची मानली जातात.
12.192.17
रूपं चक्षुस्तथा पाकस्त्रिविधं तेज उच्यते ।
रसः क्लेदश्च जिह्वा च त्रयो जलगुणाः स्मृताः ॥ १२.१९२.१७ ॥
रूप, चक्षू आणि पाक — ही तेजाची त्रिविध सांगितली जातात. रस, क्लेद आणि जिव्हा — ही तीन जलाचे गुण मानली आहेत.
12.192.18
घ्रेयं घ्राणं शरीरं च एते भूमिगुणास्त्रयः ।
महाभूतानि पञ्चैव षष्ठं च मन उच्यते ॥ १२.१९२.१८ ॥
गंध, घ्राण आणि शरीर — ही तीन पृथ्वीची गुणे आहेत. पाच महाभूते; सहावे मन म्हटले जाते.
12.192.19
इन्द्रियाणि मनश्चैव विज्ञानान्यस्य भारत ।
सप्तमी बुद्धिरित्याहुः क्षेत्रज्ञः पुनरष्टमः ॥ १२.१९२.१९ ॥
इंद्रिये आणि मन, हे भारता, हे याचे विज्ञान आहेत. सातवी बुद्धी असे म्हणतात; आठवा क्षेत्रज्ञ.
12.192.20
चक्षुरालोचनायैव संशयं कुरुते मनः ।
बुद्धिरध्यवसानाय क्षेत्रज्ञः साक्षिवत्स्थितः ॥ १२.१९२.२० ॥
डोळा केवळ पाहण्यासाठी; मन संशय निर्माण करते; बुद्धी निश्चयासाठी; क्षेत्रज्ञ साक्षीप्रमाणे स्थित आहे.
12.192.21
चिच्छक्त्याधिष्ठिता बुद्धिश्चेतनेत्यभिविश्रुता ।
चेतनानन्तरो जीवस्तदा वेत्ति च लक्ष्यते ॥ १२.१९२.२१ ॥
चित्-शक्तीने अधिष्ठित बुद्धी 'चेतना' नावाने प्रसिद्ध आहे. चेतनेनंतर जीव; तेव्हा तो जाणतो व लक्षित होतो.
12.192.22
नोत्सृजन्विसृजंश्चैव शरीरं दृश्यते तमः ।
तस्मिंश्चेतोपलब्धिः स्यात्तमो वा सारयन्त्युत ॥ १२.१९२.२२ ॥
सोडत नाही व सोडूनही देत नाही असे शरीर दिसते; तमस् दिसते; त्यात चेतनेची उपलब्धी असू शकते, किंवा तमस् तिला वाहून नेते असे म्हणतात.
12.192.23
ऊर्ध्वं पादतलाभ्यां यदर्वाक्चोर्ध्वं च पश्यति ।
एतेन सर्वमेवेदं बिद्ध्यभिव्याप्तमन्तरम् ॥ १२.१९२.२३ ॥
पायांच्या तळव्यांपासून वर व खाली आणि वर पाहते ते; याद्वारे हे सर्व आतमध्ये व्यापलेले आहे असे जाण.
12.192.24
पुरुषैरिन्द्रियाणीह विजेतव्यानि कृत्स्नशः ।
तमो रजश्च सत्वं च तेऽपि भावास्तदाश्रिताः ॥ १२.१९२.२४ ॥
येथे माणसांनी इंद्रियांना पूर्णपणे जिंकले पाहिजे; तमस्, रजस् आणि सत्त्वही त्यावर आश्रित भाव आहेत.
12.192.25
एतां बुद्ध्वा नरो बुद्ध्या भूतानामागतिं गतिम् ।
समवेक्ष्य शनैश्चैव लभते शममुत्तमम् ॥ १२.१९२.२५ ॥
हे जाणून माणूस बुद्धीने प्राण्यांचे येणे आणि जाणे नीट पाहून हळूहळू उत्तम शांती प्राप्त करतो.
12.192.26
गुणैर्नेनीयते बुद्धिर्बुद्धिरेवेन्द्रियाण्यपि ।
मनःषष्ठानि सर्वाणि बुद्ध्यभावे कुतो गुणाः ॥ १२.१९२.२६ ॥
गुण बुद्धीला नेत नाहीत; बुद्धीच इंद्रियांनाही नेते. मन ज्यात सहावे आहे ते सर्व (बुद्धीच्या अधीन आहे). बुद्धी नसेल तर गुण कुठे?
12.192.27
इति तन्मयमेवैतत्सर्वं स्थावरजङ्गमम् ।
प्रलीयते चोद्भवति तस्मान्निर्दिश्यते तथा ॥ १२.१९२.२७ ॥
अशाप्रकारे, स्थावर आणि जंगम हे सर्व त्यानेच व्याप्त आहे. ते लीन होते आणि पुन्हा उत्पन्न होते; म्हणूनच तसे सांगितले जाते.
12.192.28
येन पश्यति तच्चक्षुः शृणोति श्रोत्रमुच्यते ।
जिघ्रति घ्राणमित्याहू रसं जानाति जिह्वया ॥ १२.१९२.२८ ॥
ज्याने पाहतो ते डोळे; ज्याने ऐकतो ते कान म्हटले जाते. वास घेतो, त्याला नाक म्हणतात; जिभेने रस जाणतो.
12.192.29
त्वचा स्पर्शयते स्पर्शं बुद्धिर्विक्रियतेऽसकृत् ।
येन संकल्पयत्यर्थं किंचिद्भवति तन्मनः ॥ १२.१९२.२९ ॥
त्वचेने स्पर्श जाणवतो; बुद्धी वारंवार विकार पावते. ज्याने कोणत्याही विषयाचा संकल्प करतो, तेच मन.
12.192.30
अधिष्ठानानि बुद्धेर्हि पृथगर्थानि पञ्चधा ।
पञ्चेन्द्रियाणि यान्याहुस्तान्यदृश्योऽधितिष्ठति ॥ १२.१९२.३० ॥
बुद्धीचे आधार पाच प्रकारचे आहेत, त्यांचे विषय वेगळे आहेत. ज्या पाच इंद्रियांना म्हणतात, त्यांच्यावर तो अदृश्य अधिष्ठित आहे.
12.192.31
पुरुषाधिष्ठिता बुद्धिस्त्रिषु भावेषु वर्तते ।
कदाचिल्लभते प्रीतिं कदाचिदनुशोचति ॥ १२.१९२.३१ ॥
पुरुषाने अधिष्ठित बुद्धी तीन भावांमध्ये वर्तते. कधी ती प्रीती मिळवते, कधी शोक करते.
12.192.32
न सुखेन न दुःखेन कदाचिदपि वर्तते ।
एवं नराणां मनसि त्रिषु भावेष्ववस्थिता ॥ १२.१९२.३२ ॥
सुखाने किंवा दुःखाने ती कधीच स्थिर राहत नाही. अशा प्रकारे माणसांच्या मनात ती तिन्ही भावांमध्ये स्थित असते.
12.192.33
सेयं भावात्मिका भावांस्त्रीनेतानतिवर्तते ।
सरितां सागरो भर्ता महावेलामिवोर्मिमान् ॥ १२.१९२.३३ ॥
भावस्वरूप असलेली ही बुद्धी या तीन भावांना ओलांडते, जसा नद्यांचा स्वामी सागर लाटांसह महातीर ओलांडतो.
12.192.34
अविभागगता बुद्धिर्भावे मनसि वर्तते ।
प्रवर्तमानं तु रजस्तद्भावमनुवर्तते ॥ १२.१९२.३४ ॥
अविभाग अवस्थेला गेलेली बुद्धी मनात भावात वर्तते. परंतु प्रवर्तमान रजोगुण त्या भावाचे अनुसरण करतो.
12.192.35
इन्द्रियाणि हि सर्वाणि प्रवर्तयति सा तदा ।
ततः सत्वं तमो भावः प्रातियोगात्प्रवर्तते ॥ १२.१९२.३५ ॥
तेव्हा ती सर्व इंद्रियांना प्रवृत्त करते. मग सत्त्व आणि तमोभाव परस्पर विरोधामुळे प्रवृत्त होतात.
12.192.36
प्रीतिः सत्वं रजः शोकस्तमो मोहस्तु ते त्रयः ।
येये च भावा लोकेऽस्मिन्सर्वेष्वेतेषु वै त्रिषु ॥ १२.१९२.३६ ॥
प्रीती सत्त्व, रजोगुण शोक, तमोगुण मोह — हे तीन. या जगतात जे जे भाव आहेत ते सर्व या तिन्हींमध्येच आहेत.
12.192.37
इति बुद्धिगतिः सर्वा व्याख्याता तव भारत ।
इन्द्रियाणि च सर्वाणि विजेतव्यानि धीमता ॥ १२.१९२.३७ ॥
हे भरतवंशज, अशा प्रकारे बुद्धीची सर्व गती सांगितली. बुद्धिमानाने सर्व इंद्रिये जिंकली पाहिजेत.
12.192.38
सत्वं रजस्तमश्चैव प्राणिनां संश्रिताः सदा ।
त्रिविधा वेदना चैव सर्वसत्वेषु दृश्यते ॥ १२.१९२.३८ ॥
सत्त्व, रज आणि तम हे तीन गुण सदैव प्राण्यांमध्ये वास करतात; सर्व प्राण्यांमध्ये त्रिविध संवेदना दिसून येते.
12.192.39
सात्विकी राजसी चैव तामसी चेति भारत ।
सुखस्पर्शः सत्त्वगुणो दुःखस्पर्शो रजोगुणः।
तमोगुणेन संयुक्तौ भवतो व्यावहारिकौ ॥ १२.१९२.३९ ॥
हे भरता, सात्त्विक, राजसी आणि तामसी असे हे तीन प्रकार आहेत. सुखस्पर्श हा सत्त्वगुण आहे, दुःखस्पर्श हा रजोगुण आहे; तमोगुणाशी संयुक्त होऊन हे दोन्ही व्यावहारिक होतात.
12.192.40
तत्र यत्प्रीतिसंयुक्तं काये मनसि वा भवेत् ।
वर्तते सात्विको भाव इत्युपेक्षेत तत्तथा ॥ १२.१९२.४० ॥
त्यात जे शरीरात किंवा मनात प्रीतीने युक्त असून सात्त्विक भावाच्या रूपाने प्रवर्तित होते, त्याकडे त्याच प्रकारे अनासक्तपणे पाहावे.
12.192.41
अथ यद्दुःखसंयुक्तमप्रीतिकरमात्मनः ।
प्रवृत्तं रज इत्येव तन्न संरभ्य चिन्तयेत् ॥ १२.१९२.४१ ॥
आता जे दुःखाने युक्त, स्वतःला अप्रीतिकर आणि रजोगुणाच्या रूपाने प्रवर्तित झालेले असते, त्याचा संतापाने विचार करू नये.
12.192.42
अथ यन्मोहसंयुक्तमव्यक्तविषयं भवेत् ।
अप्रतर्क्यमविज्ञेयं तमस्तदुपधारयेत्। ॥ १२.१९२.४२ ॥
आता जे मोहाने युक्त, अव्यक्ताला विषय करणारे, तर्काच्या पलीकडचे आणि अज्ञेय असते, त्याला तमोगुण म्हणून जाणावे.
12.192.43
प्रहर्षः प्रीतिरानन्दः सुखं संशान्तचित्तता ।
कथंचिदभिवर्तन्त इत्येते सात्विका गुणा ॥ १२.१९२.४३ ॥
हर्ष, प्रीती, आनंद, सुख आणि चित्ताची शांतता — हे सात्त्विक गुण कसेबसे प्रकट होतात.
12.192.44
अतुष्टिः परितापश्च शोको लोभस्तथाऽक्षमा ।
लिङ्गानि रजसस्तानि दृश्यन्ते हेत्वहेतुभिः ॥ १२.१९२.४४ ॥
असंतोष, परिताप, शोक, लोभ आणि अक्षमा — ही रजोगुणाची लक्षणे आहेत; कारणांनी व अकारणांनी ती दिसतात.
12.192.45
अभिमानस्तथा मोहः प्रमादः स्वप्नतन्द्रिता ।
कथंचिदभिवर्तन्ते विविधास्तामसा गुणाः ॥ १२.१९२.४५ ॥
अभिमान, मोह, प्रमाद, निद्रा आणि आळस — हे विविध तामस गुण कसेबसे प्रकट होतात.
12.192.46
दूरगं बहुधागामि प्रार्थनासंशयात्मकम् ।
मनः सुनियतं यस्य स सुखी प्रेत्य चेह च ॥ १२.१९२.४६ ॥
दूरवर जाणारे, अनेक दिशांना भटकणारे, इच्छा व संशयांनी भरलेले मन जो नीट ताब्यात ठेवतो, तो इहलोकी व परलोकी सुखी होतो.
12.192.47
सत्वक्षेत्रज्ञयोरेतदन्तरं पश्य सूक्ष्मयोः ।
सृजते तु गुणानेक एको न सृजते गुणान् ॥ १२.१९२.४७ ॥
सत्त्व आणि क्षेत्रज्ञ यांमधील हा फरक पाहा — या दोन सूक्ष्म तत्त्वांपैकी एक गुणांची निर्मिती करते, तर एक गुणांची निर्मिती करत नाही.
12.192.48
मशकोदुम्बरौ वाऽपि संप्रयुक्तौ यथा सदा ।
अन्योन्यमेतौ स्यातां च संप्रयोगस्तथा तयोः ॥ १२.१९२.४८ ॥
डास आणि उंबराचे झाड जसे नेहमी एकमेकांशी जोडलेले असतात, तसाच या दोघांचा संयोग असतो.
12.192.49
पृथग्भूतौ प्रकृत्या तौ संप्रयुक्तौ च सर्वदा ।
यथा मत्स्यो जलं चैव संप्रयुक्तौ तथैव तौ ॥ १२.१९२.४९ ॥
ते दोन्ही स्वभावतः वेगळे आहेत, तरीही सदैव संयुक्त असतात; जसे मासा आणि पाणी संयुक्त असतात, तसेच ते दोघे संयुक्त आहेत.
12.192.50
न गुणा विदुरात्मानं स गुणान्वेति सर्वशः ।
परिद्रष्टा गुणानां स संसृष्टान्मन्यते तथा ॥ १२.१९२.५० ॥
गुण आत्म्याला जाणत नाहीत; तो गुणांना पूर्णपणे जाणतो. गुणांचा द्रष्टा त्यांना स्वतःशी मिसळलेले मानतो.
12.192.51
इन्द्रियैस्तु प्रदीपार्थं कुरुते बुद्धिसप्तमैः ।
निर्विचेष्टैरजानद्भिः परमात्मा प्रदीपवत् ॥ १२.१९२.५१ ॥
परमात्मा इंद्रियांद्वारे आणि सातव्या बुद्धीद्वारे दिव्याप्रमाणे प्रकाशासाठी कार्य करतो; ती निश्चेष्ट आणि अजाणती आहेत.
12.192.52
सृजते हि गुणान्सत्वं क्षेत्रज्ञः परिपश्यति ।
संप्रयोगस्तयोरेष सत्वक्षेत्रज्ञयोर्ध्रुवः ॥ १२.१९२.५२ ॥
सत्त्व गुणांची निर्मिती करते; क्षेत्रज्ञ त्यांना पाहतो. सत्त्व आणि क्षेत्रज्ञ यांचा हा संयोग निश्चित आहे.
12.192.53
आश्रयो नास्ति सत्वस्य क्षेत्रज्ञस्य च कश्चन ।
सत्वं मनः संसृजते न गुणान्वै कदाचन ॥ १२.१९२.५३ ॥
सत्त्वाला किंवा क्षेत्रज्ञाला कोणताही आश्रय नाही. सत्त्व मनाची निर्मिती करते; गुणांची कधीही नाही.
12.192.54
रश्मीस्तेषां स मनसा यदा सम्यङ्गियच्छति ।
तदा प्रकाशतेऽस्यात्मा घटे दीपो ज्वलन्निव ॥ १२.१९२.५४ ॥
जेव्हा तो मनाने त्यांच्या किरणांना नीट आवरतो, तेव्हा त्याचा आत्मा प्रकाशतो, घटातील जळत्या दिव्याप्रमाणे.
12.192.55
त्यक्त्वा यः प्राकृतं कर्म नित्यमात्मरतिर्मुनिः ।
सर्वभूतात्मभूस्तस्मात्स गच्छेदुत्तमां गतिम् ॥ १२.१९२.५५ ॥
जो मुनी लौकिक कर्मांचा त्याग करून सदैव आत्म्यात रमतो आणि सर्व भूतांचा आत्मा बनतो, तो उत्तम गती प्राप्त करतो.
12.192.56
यथा वारिचरः पक्षी सलिलेन न लिप्यते ।
एवमेव कृतप्रज्ञो भूतेषु परिवर्तते ॥ १२.१९२.५६ ॥
पाण्यात संचार करणारा पक्षी ज्याप्रमाणे पाण्याने लिप्त होत नाही, त्याचप्रमाणे परिपक्व प्रज्ञा असलेला माणूस प्राण्यांमध्ये वावरूनही लिप्त होत नाही.
12.192.57
एवं स्वभावमेवैतत्स्वबुद्ध्या विहरेन्नरः ।
अशोचन्नप्रहृष्यंश्च चरेद्विगतमत्सरः ॥ १२.१९२.५७ ॥
असा हा स्वभावच आहे; माणसाने आपल्या बुद्धीने असेच वागावे — शोक न करता, अतिहर्ष न करता, मत्सर सोडून आचरण करावे.
12.192.58
स्वभावसिद्ध्या युक्तस्तु स नित्यं सृजत गुणान् ।
ऊर्णनाभिर्यथा सूत्रं विज्ञेयास्तन्तुवद्गुणाः ॥ १२.१९२.५८ ॥
स्वभावसिद्धीने युक्त असलेला तो सदैव गुणांची निर्मिती करतो — कोळी जसा धागा निर्माण करतो तसा; गुणांना धाग्यांप्रमाणे जाणावे.
12.192.59
प्रध्वस्ता न निवर्न्तते निवृत्तिर्नोपलभ्यते ।
प्रत्यक्षेण परोक्षं तदनुमानेन सिध्यति ॥ १२.१९२.५९ ॥
नष्ट झालेले परत येत नाही; निवृत्ती प्रत्यक्षाने दिसत नाही. परोक्ष गोष्ट अनुमानाने सिद्ध होते.
12.192.60
एवमेकेऽध्यवस्यन्ति निवृत्तिरिति चापरे ।
उभयं संप्रधार्यैतद्व्यवस्येत यथामति ॥ १२.१९२.६० ॥
काही लोक असा निश्चय करतात; इतर लोक हीच निवृत्ती म्हणतात. दोन्ही नीट विचारून, आपल्या बुद्धीनुसार निश्चय करावा.
12.192.61
इतीमं हृदयग्रत्थिं बुद्धिभेदमयं दृढम् ।
विमुच्य सुखमासीत न शोचेच्छिन्नसंशयः ॥ १२.१९२.६१ ॥
अशा प्रकारे बुद्धिभेदाने बनलेली हृदयातील ही दृढ गाठ सोडून सुखाने बसावे; ज्याचे संशय छिन्न झाले आहेत त्याने शोक करू नये.
12.192.62
मलिनाः प्राप्नुयुः शुद्धिं यथा पूर्णां नदीं नराः ।
अवगाह्य सुविद्वांसो विद्धि ज्ञानमिदं तथा ॥ १२.१९२.६२ ॥
जसे मलिन लोक पूर्ण नदीत स्नान करून शुद्धी मिळवतात, तसेच सुविद्वान लोक या ज्ञानात अवगाहन करून शुद्धी मिळवतात; हे जाण.
12.192.63
महानद्या हि पारज्ञस्तप्यते न तदन्यथा ।
न तु तप्यति तत्त्वज्ञः फले ज्ञाते तरत्युत ॥ १२.१९२.६३ ॥
महानदीचा पार जाणणारा खरोखर संतप्त होत नाही, अन्यथा नाही; परंतु तत्त्वज्ञ संतप्त होत नाही; फळ जाणल्यावर तो तरून जातो.
12.192.64
एवं ये विदुराध्यात्मं केवलं ज्ञानमुत्तमम् ॥ १२.१९२.६४ ॥
असे जे अध्यात्म जाणतात, ते केवळ उत्तम ज्ञान जाणतात.
12.192.65
एतां बुद्धा नरः सर्वां भूतानामागतिं गतिम् ।
अवेक्ष्य च शनैर्बुद्ध्या लभते शममुत्तमम् ॥ १२.१९२.६५ ॥
हे सर्व जाणून, प्राण्यांचे येणे व जाणे नीट विचारून, माणूस बुद्धीने हळूहळू उत्तम शांती मिळवतो.
12.192.66
त्रिवर्गो यस्य विदितः प्रेक्ष्य तं स विमुच्यते ।
अन्वीक्ष्य मनसा युक्तस्तत्त्वदर्शी निरुत्सुकः ॥ १२.१९२.६६ ॥
ज्याला त्रिवर्ग कळला आहे, तो त्याकडे पाहून मुक्त होतो. मनाने नीट विचार करून, योगात युक्त झालेला तत्त्वदर्शी उत्सुकतेपासून मुक्त होतो.
12.192.67
न चात्मा शक्यते द्रष्टुमिन्द्रियेषु विभागशः ।
तत्रतत्र विसृष्टेषु दुर्वार्येष्वकृतात्मभिः ॥ १२.१९२.६७ ॥
ज्यांनी आत्मा संयमित केलेला नाही, त्यांना अनिवार्य इंद्रियांमध्ये विखुरलेला आत्मा भागभागाने पाहणे शक्य नाही.
12.192.68
एतद्बुद्धा भवेद्बुद्धः किमन्यद्बुद्धिलक्षणम् ।
प्रतिगृह्य च निह्नोति ह्यन्यथा च प्रदृश्यते ॥ १२.१९२.६८ ॥
हे जाणणाराच बुद्धिमान होतो; बुद्धीचे आणखी काय लक्षण आहे? जो स्वीकारून लपवतो, तो वेगळ्या रूपात दिसतो.
12.192.69
न सर्पति च यं प्राहुः सर्वत्र प्रतिहन्यते ।
धूमेन चाप्रसन्नोऽग्निर्यथाऽर्कं न प्रवर्तयेत् ॥ १२.१९२.६९ ॥
ज्याला ते न चालणारे म्हणतात, ते सर्वत्र अडवले जाते; धुराने मंद झालेला अग्नी जसा सूर्याला फिरवू शकत नाही.
12.192.70
धिष्ण्याधिपे प्रसन्ने तु स्थितिमेतां निरीक्षते ।
अतिक्षूराच्च सूक्ष्मत्वात्प्रस्थानं न प्रकाशते ॥ १२.१९२.७० ॥
नक्षत्रांचा स्वामी प्रसन्न असताना हा स्थितीभाव दिसतो; पण अति तीक्ष्ण व सूक्ष्म असल्याने त्याचे प्रस्थान प्रकट होत नाही.
12.192.71
प्रपद्य तच्छ्रुताह्नानि चिन्मयं स्वीकृतं विना ।
विज्ञाय तद्धि मन्यन्ते कृतकृत्या मनीषिणः ॥ १२.१९२.७१ ॥
ऐकलेल्या दिवसांचा आश्रय घेऊन, चिन्मय तत्त्व स्वीकारल्याविना जाणून, मनीषी त्यालाच मानतात आणि कृतकृत्य होतात.
12.192.72
न भवति विदुषां ततो भयं ।
यदविदुषां सुमहद्भयं भवेत्।
न हि गतिरधिकास्ति कस्यचि ।
त्सति हि गुणे प्रवदन्त्यतुल्यताम् ॥ १२.१९२.७२ ॥
विद्वानांना अविद्वानांना होणारे मोठे भय होत नाही; कारण यापेक्षा श्रेष्ठ गती कुणाचीच नाही, गुण असतानाच लोक अतुल्यता म्हणतात.
12.192.73
यः करोत्यनभिसन्धिपूर्वकं ।
तच्च निर्णुदति यत्पुरा कृतम्।
नाप्रियं तदुभयं कुतः प्रियं ।
तस्य तज्जनयतीह सर्वतः ॥ १२.१९२.७३ ॥
पूर्वनियोजनाशिवाय जो कर्म करतो, तो पूर्वी केलेल्या कर्मालाही दूर करतो. त्याला तेव्हा दोन्ही—अप्रिय वा प्रिय—राहत नाहीत; येथे तो तेच सर्व बाजूंनी निर्माण करतो.
12.192.74
ये विदुस्तदुभयं पदं सताम् ॥ १२.१९२.७४ ॥
जे त्या दोन्हींना जाणतात, ते सज्जनांच्या पदावर असतात.