ਮਹਾਂਭਾਰਤ · ਅਧਿਆਇ 12.192
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.192.1
अध्यात्मं नाम यदिदं पुरुषस्येह चिन्त्यते ।
यदध्यात्मं यथा चैतत्तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १२.१९२.१ ॥
ਇੱਥੇ ਪੁਰਖ ਬਾਰੇ ਜਿਸ ਅਧਿਆਤਮ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਧਿਆਤਮ ਕੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਹੈ, ਹੇ ਪਿਤਾਮਹ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।
12.192.2
कुतः सृष्टमिदं सर्वं ब्रह्मन्स्थावरजङ्गमम् ।
प्रलये च कमभ्येति तन्मे वक्तुमिहार्हसि ॥ १२.१९२.२ ॥
ਇਹ ਸਾਰਾ ਸਥਾਵਰ-ਜੰਗਮ ਸੰਸਾਰ ਕਿੱਥੋਂ ਸਿਰਜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ? ਪ੍ਰਲਯ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕਿਸ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਨ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਇੱਥੇ ਦੱਸਣ ਦੇ ਯੋਗ ਤੁਸੀਂ ਹੋ।
12.192.3
अध्यात्ममिति मां पार्थ यदेतदनुपृच्छसि ।
तद्व्याख्यास्यामि ते तात श्रेयस्करतमं शुभम् ॥ १२.१९२.३ ॥
ਹੇ ਪਾਰਥ, ਅਧਿਆਤਮ ਬਾਰੇ ਜੋ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਹੁਣ ਪੁੱਛ ਰਿਹਾ ਹੈਂ, ਹੇ ਪੁੱਤਰ, ਉਹ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸਮਝਾਵਾਂਗਾ; ਉਹ ਅਤਿਅੰਤ ਕਲਿਆਣਕਾਰੀ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਹੈ।
12.192.4
सृष्टिप्रलयसंयुक्तमाचार्यैः परिदर्शितम् ।
यज्ज्ञात्वा पुरुषो लेके प्रीतिं सौख्यं च विन्दति।
फललाभश्च तस्य स्यात्सर्वभूतहितं च तत् ॥ १२.१९२.४ ॥
ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਲਯ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਜੋ ਆਚਾਰਿਆਂ ਨੇ ਦਿਖਾਇਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਪੁਰਖ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੀਤ ਅਤੇ ਸੁਖ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਫਲ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਹਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।
12.192.5
आत्मानममलं राजन्नावृत्यैवं व्यवस्थितम् ।
तस्मिन्प्रकाशते नित्यं तमः सोमो यथैव तत् ॥ १२.१९२.५ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਨਿਰਮਲ ਆਤਮਾ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸਥਿਤ ਹੈ; ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਚੰਦਰਮਾ ਜਿਵੇਂ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
12.192.6
तद्विद्वान्नष्टयाप्मैष ब्रह्मभूयाय कल्पते ।
अण्डावरणभूतानां पर्यन्तं हि यथा तमः ॥ १२.१९२.६ ॥
ਉਸਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਵਿਦਵਾਨ, ਜਿਸਦੇ ਪਾਪ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਏ ਹਨ, ਬ੍ਰਹਮਭਾਵ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅੰਡੇ ਦੇ ਛਿਲਕੇ ਵਿੱਚ ਬੰਦ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਜਿਵੇਂ ਹਨੇਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
12.192.7
पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिश्च पञ्चमम् ।
महाभूतानि भूतानां सर्वेषां प्रभवाप्ययौ ॥ १२.१९२.७ ॥
ਧਰਤੀ, ਹਵਾ, ਆਕਾਸ਼, ਜਲ ਅਤੇ ਪੰਜਵਾਂ ਤੇਜ — ਇਹ ਮਹਾਭੂਤ ਹਨ। ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਤੇ ਲਯ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਹੈ।
12.192.8
यतः सृष्टानि तत्रैव तानि यान्ति पुनःपुनः ।
महाभूतानि भूतेभ्यः सागरस्योर्मयो यथा ॥ १२.१९२.८ ॥
ਜਿੱਥੋਂ ਇਹ ਸਿਰਜੇ ਗਏ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਇਹ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਪਰਤ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਮੁੰਦਰ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਂਗ ਮਹਾਭੂਤ ਜੀਵਾਂ ਤੋਂ (ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਲੀਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ)।
12.192.9
प्रसार्य च यथाङ्गानि कूर्मः संहरते पुनः ।
तद्वद्भूतानि भूतात्मा सृष्ट्वा संहरते पुनः ॥ १२.१९२.९ ॥
ਕੱਛੂ ਜਿਵੇਂ ਅੰਗ ਫੈਲਾ ਕੇ ਫਿਰ ਸਮੇਟ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਭੂਤਾਤਮਾ ਸਿਰਜ ਕੇ ਫਿਰ ਸੰਹਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
12.192.10
स तेषां गुणसंघातः शरीरे भरतर्षभ ।
सततं प्रविलीयन्ते गुणास्ते प्रभवन्ति च ॥ १२.१९२.१० ॥
ਹੇ ਭਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ! ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਗੁਣ-ਸਮੂਹ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਲਗਾਤਾਰ ਲੀਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਗੁਣ ਫਿਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
12.192.11
यद्विना नैव शृणुते न पश्यति न दीप्यते ।
यदधीनं यतस्तस्मादध्यात्ममिति कथ्यते ॥ १२.१९२.११ ॥
ਜਿਸ ਬਿਨਾਂ ਸੁਣਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ, ਦੇਖਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਇਹ ਸਭ ਨਿਰਭਰ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਤੋਂ (ਇਹ ਸਭ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ), ਇਸੇ ਲਈ ਉਸਨੂੰ ਅਧਿਆਤਮ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.192.12
ज्ञानं तदेकरूपाख्यं नानाप्रज्ञान्वितं तदा ।
न तेवाचाऽनुरूपं स्याद्यया रासविवर्जितम् ॥ १२.१९२.१२ ॥
ਉਹ ਗਿਆਨ ਇਕ-ਰੂਪ ਨਾਮ ਵਾਲਾ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਵਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ। ਬੋਲ ਨਾਲ ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯਥਾਰਥ ਨਹੀਂ ਕਹਿ ਹੁੰਦਾ; ਇਸ ਲਈ (ਸ਼ਬਦ-ਰੌਲੇ ਤੋਂ ਰਹਿਤ) ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
12.192.13
आकाशात्खलु याज्येषु भवन्ति सुमहागुणाः ।
इति तन्मयमेवैतत्सर्वं स्थावरजङ्गमम्। ॥ १२.१९२.१३ ॥
ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਹੀ ਯੱਗ-ਯੋਗ ਵਸਤੂਆਂ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਗੁਣ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਥਾਵਰ ਅਤੇ ਜੰਗਮ ਸਭ ਕੁਝ ਉਸੇ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ।
12.192.14
प्रलये च तमभ्येति तस्मादुत्सृज्यते पुनः ।
महाभूतेषु भूतात्मा सृष्ट्वा संहरते पुनः ॥ १२.१९२.१४ ॥
ਪ੍ਰਲਯ ਵਿੱਚ ਉਹ ਉਸੇ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਫਿਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਭੂਤਾਤਮਾ ਮਹਾਭੂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰਚ ਕੇ ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
12.192.15
महाभूतानि पञ्चैव सर्वभूतेषु भूतकृत् ।
अकरोत्तेषु वैषम्य तत्तु जीवो न पश्यति ॥ १२.१९२.१५ ॥
ਪੰਜ ਮਹਾਭੂਤ ਹੀ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਭੂਤਕਰਤਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਖਮਤਾ ਰਚੀ; ਪਰ ਜੀਵ ਉਸਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ।
12.192.16
शब्दः श्रोत्रं तथा खानि त्रयमाकाशसंभवम् ।
वायोः स्पर्शस्तथा चेष्टा त्वक्चैव त्रितयं स्मृतम् ॥ १२.१९२.१६ ॥
ਸ਼ਬਦ, ਸ੍ਰੋਤ ਅਤੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਛੇਦ — ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਹਨ। ਛੋਹ, ਚੇਸ਼ਟਾ ਅਤੇ ਚਮੜੀ — ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਵਾਯੂ ਦੇ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।
12.192.17
रूपं चक्षुस्तथा पाकस्त्रिविधं तेज उच्यते ।
रसः क्लेदश्च जिह्वा च त्रयो जलगुणाः स्मृताः ॥ १२.१९२.१७ ॥
ਰੂਪ, ਅੱਖ ਅਤੇ ਪਾਕ — ਇਹ ਤੇਜ ਦੇ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ। ਰਸ, ਗਿੱਲਾਪਨ ਅਤੇ ਜੀਭ — ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਜਲ ਦੇ ਗੁਣ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ।
12.192.18
घ्रेयं घ्राणं शरीरं च एते भूमिगुणास्त्रयः ।
महाभूतानि पञ्चैव षष्ठं च मन उच्यते ॥ १२.१९२.१८ ॥
ਗੰਧ, ਘ੍ਰਾਣ ਅਤੇ ਸਰੀਰ — ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਗੁਣ ਹਨ। ਪੰਜ ਮਹਾਭੂਤ ਹੀ ਹਨ; ਛੇਵਾਂ ਮਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.192.19
इन्द्रियाणि मनश्चैव विज्ञानान्यस्य भारत ।
सप्तमी बुद्धिरित्याहुः क्षेत्रज्ञः पुनरष्टमः ॥ १२.१९२.१९ ॥
ਇੰਦਰੀਆਂ ਅਤੇ ਮਨ ਵੀ, ਹੇ ਭਾਰਤ, ਇਸਦੇ ਵਿਗਿਆਨ ਹਨ। ਸੱਤਵੀਂ ਬੁੱਧੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਅੱਠਵਾਂ ਕ੍ਸ਼ੇਤਰਜ੍ਞ ਹੈ।
12.192.20
चक्षुरालोचनायैव संशयं कुरुते मनः ।
बुद्धिरध्यवसानाय क्षेत्रज्ञः साक्षिवत्स्थितः ॥ १२.१९२.२० ॥
ਅੱਖ ਕੇਵਲ ਦੇਖਣ ਲਈ; ਮਨ ਸੰਸ਼ਯ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਬੁੱਧੀ ਨਿਸ਼ਚੇ ਲਈ; ਕ੍ਸ਼ੇਤਰਜ੍ਞ ਸਾਖੀ ਵਾਂਗ ਸਥਿਤ ਹੈ।
12.192.21
चिच्छक्त्याधिष्ठिता बुद्धिश्चेतनेत्यभिविश्रुता ।
चेतनानन्तरो जीवस्तदा वेत्ति च लक्ष्यते ॥ १२.१९२.२१ ॥
ਚਿਤ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਅਧਿਸ਼ਠਿਤ ਬੁੱਧੀ 'ਚੇਤਨਾ' ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਚੇਤਨਾ ਮਗਰੋਂ ਜੀਵ ਹੈ; ਉਦੋਂ ਉਹ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਲੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.192.22
नोत्सृजन्विसृजंश्चैव शरीरं दृश्यते तमः ।
तस्मिंश्चेतोपलब्धिः स्यात्तमो वा सारयन्त्युत ॥ १२.१९२.२२ ॥
ਨਾ ਛੱਡਦਾ ਨਾ ਛੱਡਦਾ ਸ਼ਰੀਰ ਦਿਸਦਾ ਹੈ; ਤਮਸ ਦਿਸਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਵਿੱਚ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਤਮਸ ਉਸਨੂੰ ਰੋੜ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.192.23
ऊर्ध्वं पादतलाभ्यां यदर्वाक्चोर्ध्वं च पश्यति ।
एतेन सर्वमेवेदं बिद्ध्यभिव्याप्तमन्तरम् ॥ १२.१९२.२३ ॥
ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਤਲਿਆਂ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਅਤੇ ਹੇਠਾਂ ਅਤੇ ਉੱਪਰ ਜੋ ਵੇਖਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਨਾਲ ਇਹ ਸਭ ਅੰਦਰ ਵਿਆਪਤ ਹੈ ਐਸਾ ਜਾਣ।
12.192.24
पुरुषैरिन्द्रियाणीह विजेतव्यानि कृत्स्नशः ।
तमो रजश्च सत्वं च तेऽपि भावास्तदाश्रिताः ॥ १२.१९२.२४ ॥
ਇੱਥੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਿੱਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਤਮ, ਰਜ ਅਤੇ ਸਤ੍ਵ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਉੱਤੇ ਆਸ਼ਰਿਤ ਭਾਵ ਹਨ।
12.192.25
एतां बुद्ध्वा नरो बुद्ध्या भूतानामागतिं गतिम् ।
समवेक्ष्य शनैश्चैव लभते शममुत्तमम् ॥ १२.१९२.२५ ॥
ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਆਉਣ ਅਤੇ ਜਾਣ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰ ਕੇ, ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਪਰਮ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
12.192.26
गुणैर्नेनीयते बुद्धिर्बुद्धिरेवेन्द्रियाण्यपि ।
मनःषष्ठानि सर्वाणि बुद्ध्यभावे कुतो गुणाः ॥ १२.१९२.२६ ॥
ਗੁਣ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਲੈ ਜਾਂਦੇ; ਬੁੱਧੀ ਹੀ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਛੇਵਾਂ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ (ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹਨ)। ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਅਭਾਵ ਵਿੱਚ ਗੁਣ ਕਿੱਥੋਂ?
12.192.27
इति तन्मयमेवैतत्सर्वं स्थावरजङ्गमम् ।
प्रलीयते चोद्भवति तस्मान्निर्दिश्यते तथा ॥ १२.१९२.२७ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਥਾਵਰ ਅਤੇ ਜੰਗਮ ਇਹ ਸਭ ਉਸੇ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਲੀਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੁੜ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਇਸਨੂੰ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.192.28
येन पश्यति तच्चक्षुः शृणोति श्रोत्रमुच्यते ।
जिघ्रति घ्राणमित्याहू रसं जानाति जिह्वया ॥ १२.१९२.२८ ॥
ਜਿਸ ਨਾਲ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਉਹ ਅੱਖ ਹੈ; ਜਿਸ ਨਾਲ ਸੁਣਦਾ ਹੈ ਉਹ ਕੰਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੁੰਘਦਾ ਹੈ, ਇਸਨੂੰ ਨੱਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਜੀਭ ਨਾਲ ਰਸ ਜਾਣਦਾ ਹੈ।
12.192.29
त्वचा स्पर्शयते स्पर्शं बुद्धिर्विक्रियतेऽसकृत् ।
येन संकल्पयत्यर्थं किंचिद्भवति तन्मनः ॥ १२.१९२.२९ ॥
ਚਮੜੀ ਨਾਲ ਛੋਹ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਬੁੱਧੀ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਵਿਕਾਰ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਮਨ ਹੈ।
12.192.30
अधिष्ठानानि बुद्धेर्हि पृथगर्थानि पञ्चधा ।
पञ्चेन्द्रियाणि यान्याहुस्तान्यदृश्योऽधितिष्ठति ॥ १२.१९२.३० ॥
ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਆਧਾਰ ਪੰਜ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜ ਇੰਦਰੀਆਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਉਹ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਅਧਿਸ਼ਟਿਤ ਹੈ।
12.192.31
पुरुषाधिष्ठिता बुद्धिस्त्रिषु भावेषु वर्तते ।
कदाचिल्लभते प्रीतिं कदाचिदनुशोचति ॥ १२.१९२.३१ ॥
ਪੁਰਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਅਧਿਸ਼ਠਿਤ ਬੁੱਧੀ ਤਿੰਨ ਭਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਦੀ ਹੈ। ਕਦੇ ਉਹ ਪ੍ਰੀਤੀ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਕਦੇ ਸ਼ੋਕ ਕਰਦੀ ਹੈ।
12.192.32
न सुखेन न दुःखेन कदाचिदपि वर्तते ।
एवं नराणां मनसि त्रिषु भावेष्ववस्थिता ॥ १२.१९२.३२ ॥
ਨਾ ਸੁੱਖ ਨਾਲ, ਨਾ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਉਹ ਕਦੇ ਟਿਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਉਹ ਤਿੰਨ ਭਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
12.192.33
सेयं भावात्मिका भावांस्त्रीनेतानतिवर्तते ।
सरितां सागरो भर्ता महावेलामिवोर्मिमान् ॥ १२.१९२.३३ ॥
ਭਾਵ-ਸਰੂਪ ਇਹ ਬੁੱਧੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਭਾਵਾਂ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਨਦੀਆਂ ਦਾ ਸੁਆਮੀ ਸਾਗਰ ਲਹਿਰਾਂ ਸਮੇਤ ਮਹਾਤਟ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.192.34
अविभागगता बुद्धिर्भावे मनसि वर्तते ।
प्रवर्तमानं तु रजस्तद्भावमनुवर्तते ॥ १२.१९२.३४ ॥
ਅਵਿਭਾਗ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਬੁੱਧੀ ਮਨ ਵਿੱਚ ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਵਰਤਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਪ੍ਰਵਰਤਮਾਨ ਰਜਸ ਉਸ ਭਾਵ ਦਾ ਅਨੁਸਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
12.192.35
इन्द्रियाणि हि सर्वाणि प्रवर्तयति सा तदा ।
ततः सत्वं तमो भावः प्रातियोगात्प्रवर्तते ॥ १२.१९२.३५ ॥
ਤਦ ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਰਤਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਸੱਤਵ ਅਤੇ ਤਮੋ ਭਾਵ ਆਪਸੀ ਵਿਰੋਧ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਵਰਤਦੇ ਹਨ।
12.192.36
प्रीतिः सत्वं रजः शोकस्तमो मोहस्तु ते त्रयः ।
येये च भावा लोकेऽस्मिन्सर्वेष्वेतेषु वै त्रिषु ॥ १२.१९२.३६ ॥
ਪ੍ਰੀਤੀ ਸੱਤਵ ਹੈ, ਰਜਸ ਸ਼ੋਕ ਹੈ, ਤਮਸ ਮੋਹ ਹੈ — ਇਹ ਤਿੰਨ ਹਨ। ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਜਿੰਨੇ ਵੀ ਭਾਵ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹਨ।
12.192.37
इति बुद्धिगतिः सर्वा व्याख्याता तव भारत ।
इन्द्रियाणि च सर्वाणि विजेतव्यानि धीमता ॥ १२.१९२.३७ ॥
ਹੇ ਭਰਤ ਵੰਸ਼ੀ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੁੱਧੀ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਗਤੀਆਂ ਸਮਝਾਈਆਂ ਗਈਆਂ। ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਨੂੰ ਸਾਰੀਆਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਜਿੱਤਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ।
12.192.38
सत्वं रजस्तमश्चैव प्राणिनां संश्रिताः सदा ।
त्रिविधा वेदना चैव सर्वसत्वेषु दृश्यते ॥ १२.१९२.३८ ॥
ਸਤ੍ਵ, ਰਜ ਅਤੇ ਤਮ — ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਗੁਣ ਸਦਾ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ; ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੇਦਨਾ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
12.192.39
सात्विकी राजसी चैव तामसी चेति भारत ।
सुखस्पर्शः सत्त्वगुणो दुःखस्पर्शो रजोगुणः।
तमोगुणेन संयुक्तौ भवतो व्यावहारिकौ ॥ १२.१९२.३९ ॥
ਹੇ ਭਰਤ, ਸਾਤਵਿਕ, ਰਾਜਸੀ ਅਤੇ ਤਾਮਸੀ — ਇਹ ਤਿੰਨ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ। ਸੁਖ ਦਾ ਛੋਹ ਸਤ੍ਵ ਗੁਣ ਹੈ, ਦੁੱਖ ਦਾ ਛੋਹ ਰਜੋ ਗੁਣ ਹੈ; ਤਮੋ ਗੁਣ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਵਿਹਾਰਕ ਬਣਦੇ ਹਨ।
12.192.40
तत्र यत्प्रीतिसंयुक्तं काये मनसि वा भवेत् ।
वर्तते सात्विको भाव इत्युपेक्षेत तत्तथा ॥ १२.१९२.४० ॥
ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜੋ ਸਰੀਰ ਜਾਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੀਤ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਸਾਤਵਿਕ ਭਾਵ ਵਜੋਂ ਵਰਤੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਰਲੇਪ ਹੋ ਕੇ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.192.41
अथ यद्दुःखसंयुक्तमप्रीतिकरमात्मनः ।
प्रवृत्तं रज इत्येव तन्न संरभ्य चिन्तयेत् ॥ १२.१९२.४१ ॥
ਹੁਣ ਜੋ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ, ਆਪਣੇ ਲਈ ਅਪ੍ਰੀਤੀਕਰ ਅਤੇ ਰਜੋ ਗੁਣ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਸ ਬਾਰੇ ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਨਹੀਂ ਸੋਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।
12.192.42
अथ यन्मोहसंयुक्तमव्यक्तविषयं भवेत् ।
अप्रतर्क्यमविज्ञेयं तमस्तदुपधारयेत्। ॥ १२.१९२.४२ ॥
ਹੁਣ ਜੋ ਮੋਹ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ, ਅਵਿਅਕਤ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣਾਉਂਦਾ, ਤਰਕ ਤੋਂ ਪਰੇ ਅਤੇ ਅਣਜਾਣ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਤਮੋ ਗੁਣ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.192.43
प्रहर्षः प्रीतिरानन्दः सुखं संशान्तचित्तता ।
कथंचिदभिवर्तन्त इत्येते सात्विका गुणा ॥ १२.१९२.४३ ॥
ਹਰਸ਼, ਪ੍ਰੀਤੀ, ਆਨੰਦ, ਸੁਖ ਅਤੇ ਚਿੱਤ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ — ਇਹ ਸਾਤਵਿਕ ਗੁਣ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਦੈ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
12.192.44
अतुष्टिः परितापश्च शोको लोभस्तथाऽक्षमा ।
लिङ्गानि रजसस्तानि दृश्यन्ते हेत्वहेतुभिः ॥ १२.१९२.४४ ॥
ਅਸੰਤੋਖ, ਪਰਿਤਾਪ, ਸੋਗ, ਲੋਭ ਅਤੇ ਅਕ੍ਸ਼ਮਾ — ਇਹ ਰਜੋ ਗੁਣ ਦੇ ਲੱਛਣ ਹਨ, ਜੋ ਕਾਰਨਾਂ ਅਤੇ ਅਕਾਰਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਦਿਖਦੇ ਹਨ।
12.192.45
अभिमानस्तथा मोहः प्रमादः स्वप्नतन्द्रिता ।
कथंचिदभिवर्तन्ते विविधास्तामसा गुणाः ॥ १२.१९२.४५ ॥
ਹੰਕਾਰ, ਮੋਹ, ਪ੍ਰਮਾਦ, ਨੀਂਦ ਅਤੇ ਆਲਸ — ਇਹ ਵਿਵਿਧ ਤਾਮਸ ਗੁਣ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਦੈ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
12.192.46
दूरगं बहुधागामि प्रार्थनासंशयात्मकम् ।
मनः सुनियतं यस्य स सुखी प्रेत्य चेह च ॥ १२.१९२.४६ ॥
ਦੂਰ ਜਾਣ ਵਾਲਾ, ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਟਕਣ ਵਾਲਾ, ਇੱਛਾ ਤੇ ਸ਼ੱਕ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਮਨ ਜੋ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਸ ਲੋਕ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸੁਖੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
12.192.47
सत्वक्षेत्रज्ञयोरेतदन्तरं पश्य सूक्ष्मयोः ।
सृजते तु गुणानेक एको न सृजते गुणान् ॥ १२.१९२.४७ ॥
ਸਤ੍ਵ ਅਤੇ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਗ੍ਯ ਦਾ ਇਹ ਅੰਤਰ ਵੇਖੋ — ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋ ਸੂਖਮ ਤੱਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਗੁਣ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।
12.192.48
मशकोदुम्बरौ वाऽपि संप्रयुक्तौ यथा सदा ।
अन्योन्यमेतौ स्यातां च संप्रयोगस्तथा तयोः ॥ १२.१९२.४८ ॥
ਮੱਛਰ ਅਤੇ ਗੂਲਰ ਦਾ ਰੁੱਖ ਜਿਵੇਂ ਸਦਾ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਦਾ ਸੰਯੋਗ ਹੈ।
12.192.49
पृथग्भूतौ प्रकृत्या तौ संप्रयुक्तौ च सर्वदा ।
यथा मत्स्यो जलं चैव संप्रयुक्तौ तथैव तौ ॥ १२.१९२.४९ ॥
ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਸੁਭਾਅ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹਨ, ਫਿਰ ਵੀ ਸਦਾ ਜੁੜੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਜਿਵੇਂ ਮੱਛੀ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਜੁੜੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਜੁੜੇ ਹਨ।
12.192.50
न गुणा विदुरात्मानं स गुणान्वेति सर्वशः ।
परिद्रष्टा गुणानां स संसृष्टान्मन्यते तथा ॥ १२.१९२.५० ॥
ਗੁਣ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ; ਉਹ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦਾ ਹੈ। ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਦਰਸ਼ਕ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ ਹੋਇਆ ਮੰਨਦਾ ਹੈ।
12.192.51
इन्द्रियैस्तु प्रदीपार्थं कुरुते बुद्धिसप्तमैः ।
निर्विचेष्टैरजानद्भिः परमात्मा प्रदीपवत् ॥ १२.१९२.५१ ॥
ਪਰਮਾਤਮਾ ਇੰਦਰੀਆਂ ਅਤੇ ਸੱਤਵੀਂ ਬੁੱਧੀ ਰਾਹੀਂ ਦੀਵੇ ਵਾਂਗ ਰੌਸ਼ਨੀ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਨਿਸ਼ਚੇਸ਼ਟ ਤੇ ਅਣਜਾਣ ਹਨ।
12.192.52
सृजते हि गुणान्सत्वं क्षेत्रज्ञः परिपश्यति ।
संप्रयोगस्तयोरेष सत्वक्षेत्रज्ञयोर्ध्रुवः ॥ १२.१९२.५२ ॥
ਸੱਤ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਰਚਦਾ ਹੈ; ਕਸ਼ੇਤਰਜ੍ਞ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਸੱਤ ਅਤੇ ਕਸ਼ੇਤਰਜ੍ਞ ਦਾ ਇਹ ਮੇਲ ਪੱਕਾ ਹੈ।
12.192.53
आश्रयो नास्ति सत्वस्य क्षेत्रज्ञस्य च कश्चन ।
सत्वं मनः संसृजते न गुणान्वै कदाचन ॥ १२.१९२.५३ ॥
ਸੱਤ ਅਤੇ ਕਸ਼ੇਤਰਜ੍ਞ ਦਾ ਕੋਈ ਆਸਰਾ ਨਹੀਂ। ਸੱਤ ਮਨ ਨੂੰ ਰਚਦਾ ਹੈ; ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਰਚਦਾ।
12.192.54
रश्मीस्तेषां स मनसा यदा सम्यङ्गियच्छति ।
तदा प्रकाशतेऽस्यात्मा घटे दीपो ज्वलन्निव ॥ १२.१९२.५४ ॥
ਜਦੋਂ ਉਹ ਮਨ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨੂੰ ਠੀਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਰੋਕਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਸਦੀ ਆਤਮਾ ਚਮਕਦੀ ਹੈ, ਘੜੇ ਵਿੱਚ ਬਲਦੇ ਦੀਵੇ ਵਾਂਗ।
12.192.55
त्यक्त्वा यः प्राकृतं कर्म नित्यमात्मरतिर्मुनिः ।
सर्वभूतात्मभूस्तस्मात्स गच्छेदुत्तमां गतिम् ॥ १२.१९२.५५ ॥
ਜੋ ਮੁਨੀ ਲੌਕਿਕ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਸਦਾ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਰਮਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਰਬ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੀ ਆਤਮਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉੱਤਮ ਗਤੀ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।
12.192.56
यथा वारिचरः पक्षी सलिलेन न लिप्यते ।
एवमेव कृतप्रज्ञो भूतेषु परिवर्तते ॥ १२.१९२.५६ ॥
ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਨ ਵਾਲਾ ਪੰਛੀ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਲਿਬੜਦਾ ਨਹੀਂ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਪੱਕੀ ਪ੍ਰਗਿਆ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਲਿਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
12.192.57
एवं स्वभावमेवैतत्स्वबुद्ध्या विहरेन्नरः ।
अशोचन्नप्रहृष्यंश्च चरेद्विगतमत्सरः ॥ १२.१९२.५७ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਇਹ ਸੁਭਾਅ ਹੈ; ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਚਰੇ — ਸ਼ੋਕ ਨਾ ਕਰੇ, ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਈਰਖਾ ਤਿਆਗ ਕੇ ਆਚਰਣ ਕਰੇ।
12.192.58
स्वभावसिद्ध्या युक्तस्तु स नित्यं सृजत गुणान् ।
ऊर्णनाभिर्यथा सूत्रं विज्ञेयास्तन्तुवद्गुणाः ॥ १२.१९२.५८ ॥
ਸੁਭਾਅ-ਸਿੱਧੀ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਉਹ ਸਦਾ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਰਚਦਾ ਹੈ — ਮੱਕੜੀ ਜਿਵੇਂ ਤੰਦ ਰਚਦੀ ਹੈ; ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਤੰਦਾਂ ਵਾਂਗ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.192.59
प्रध्वस्ता न निवर्न्तते निवृत्तिर्नोपलभ्यते ।
प्रत्यक्षेण परोक्षं तदनुमानेन सिध्यति ॥ १२.१९२.५९ ॥
ਨਸ਼ਟ ਹੋਏ ਪਰਤਦੇ ਨਹੀਂ; ਨਿਵ੍ਰਿਤੀ ਪ੍ਰਤੱਖ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਚੀਜ਼ ਅਨੁਮਾਨ ਨਾਲ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
12.192.60
एवमेकेऽध्यवस्यन्ति निवृत्तिरिति चापरे ।
उभयं संप्रधार्यैतद्व्यवस्येत यथामति ॥ १२.१९२.६० ॥
ਕੁਝ ਲੋਕ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਸ਼ਚਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਹੋਰ ਇਸੇ ਨੂੰ ਨਿਵ੍ਰਿਤੀ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਬੁੱਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਸ਼ਚਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.192.61
इतीमं हृदयग्रत्थिं बुद्धिभेदमयं दृढम् ।
विमुच्य सुखमासीत न शोचेच्छिन्नसंशयः ॥ १२.१९२.६१ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਭੇਦ ਤੋਂ ਬਣੀ ਹਿਰਦੇ ਦੀ ਇਹ ਪੱਕੀ ਗੰਢ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਸੁਖ ਨਾਲ ਬੈਠੇ; ਜਿਸ ਦੇ ਸੰਸੇ ਕੱਟੇ ਗਏ ਹੋਣ, ਉਹ ਸੋਗ ਨਾ ਕਰੇ।
12.192.62
मलिनाः प्राप्नुयुः शुद्धिं यथा पूर्णां नदीं नराः ।
अवगाह्य सुविद्वांसो विद्धि ज्ञानमिदं तथा ॥ १२.१९२.६२ ॥
ਜਿਵੇਂ ਮੈਲੇ ਮਨੁੱਖ ਭਰੀ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਸ਼ੁੱਧੀ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਵਿਦਵਾਨ ਇਸ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਡੁਬਕੀ ਲਾ ਕੇ ਸ਼ੁੱਧੀ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਜਾਣ।
12.192.63
महानद्या हि पारज्ञस्तप्यते न तदन्यथा ।
न तु तप्यति तत्त्वज्ञः फले ज्ञाते तरत्युत ॥ १२.१९२.६३ ॥
ਮਹਾਨਦੀ ਦਾ ਪਾਰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਜ਼ਰੂਰ ਦੁਖੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਹੋਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ; ਪਰ ਤੱਤਵਗਿਆਨੀ ਦੁਖੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਫਲ ਜਾਣ ਲੈਣ ਤੇ ਉਹ ਤਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.192.64
एवं ये विदुराध्यात्मं केवलं ज्ञानमुत्तमम् ॥ १२.१९२.६४ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੋ ਅਧਿਆਤਮ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਕੇਵਲ ਉੱਤਮ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ।
12.192.65
एतां बुद्धा नरः सर्वां भूतानामागतिं गतिम् ।
अवेक्ष्य च शनैर्बुद्ध्या लभते शममुत्तमम् ॥ १२.१९२.६५ ॥
ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣ ਕੇ, ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਆਉਣ ਅਤੇ ਜਾਣ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਉੱਤਮ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।
12.192.66
त्रिवर्गो यस्य विदितः प्रेक्ष्य तं स विमुच्यते ।
अन्वीक्ष्य मनसा युक्तस्तत्त्वदर्शी निरुत्सुकः ॥ १२.१९२.६६ ॥
ਜਿਸ ਨੇ ਤ੍ਰਿਵਰਗ ਨੂੰ ਜਾਣਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਨਾਲ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰ ਕੇ, ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਤੱਤਵਦਰਸ਼ੀ ਉਤਸੁਕਤਾ ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.192.67
न चात्मा शक्यते द्रष्टुमिन्द्रियेषु विभागशः ।
तत्रतत्र विसृष्टेषु दुर्वार्येष्वकृतात्मभिः ॥ १२.१९२.६७ ॥
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਅਣਰੋਕੀਆਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਖਿੰਡੇ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਭਾਗ-ਭਾਗ ਕਰਕੇ ਦੇਖਣਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ।
12.192.68
एतद्बुद्धा भवेद्बुद्धः किमन्यद्बुद्धिलक्षणम् ।
प्रतिगृह्य च निह्नोति ह्यन्यथा च प्रदृश्यते ॥ १२.१९२.६८ ॥
ਇਸ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਹੀ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਬੁੱਧੀ ਦਾ ਹੋਰ ਕੀ ਲੱਛਣ ਹੈ? ਜੋ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਕੇ ਲੁਕਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹੋਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਿਸਦਾ ਹੈ।
12.192.69
न सर्पति च यं प्राहुः सर्वत्र प्रतिहन्यते ।
धूमेन चाप्रसन्नोऽग्निर्यथाऽर्कं न प्रवर्तयेत् ॥ १२.१९२.६९ ॥
ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹ ਨਾ ਚੱਲਣ ਵਾਲਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਹਰ ਥਾਂ ਰੋਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਧੂੰਏਂ ਨਾਲ ਧੁੰਧਲੀ ਅੱਗ ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਚਲਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ।
12.192.70
धिष्ण्याधिपे प्रसन्ने तु स्थितिमेतां निरीक्षते ।
अतिक्षूराच्च सूक्ष्मत्वात्प्रस्थानं न प्रकाशते ॥ १२.१९२.७० ॥
ਨਛੱਤਰਾਂ ਦਾ ਸੁਆਮੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਇਹ ਅਵਸਥਾ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਬਹੁਤ ਤਿੱਖਾ ਅਤੇ ਸੂਖਮ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਪ੍ਰਗਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
12.192.71
प्रपद्य तच्छ्रुताह्नानि चिन्मयं स्वीकृतं विना ।
विज्ञाय तद्धि मन्यन्ते कृतकृत्या मनीषिणः ॥ १२.१९२.७१ ॥
ਸੁਣੇ ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ, ਚਿੰਮਯ ਤੱਤ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਜਾਣ ਕੇ, ਮਨੀਸ਼ੀ ਉਸੇ ਨੂੰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਤਕ੍ਰਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
12.192.72
न भवति विदुषां ततो भयं ।
यदविदुषां सुमहद्भयं भवेत्।
न हि गतिरधिकास्ति कस्यचि ।
त्सति हि गुणे प्रवदन्त्यतुल्यताम् ॥ १२.१९२.७२ ॥
ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਭਉ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਜੋ ਅਣਜਾਣਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਿਸੇ ਦੀ ਗਤੀ ਨਹੀਂ, ਗੁਣ ਹੋਣ ਤੇ ਹੀ ਲੋਕ ਅਤੁਲਤਾ ਆਖਦੇ ਹਨ।
12.192.73
यः करोत्यनभिसन्धिपूर्वकं ।
तच्च निर्णुदति यत्पुरा कृतम्।
नाप्रियं तदुभयं कुतः प्रियं ।
तस्य तज्जनयतीह सर्वतः ॥ १२.१९२.७३ ॥
ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਸੋਚੇ ਬਿਨਾਂ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਪਹਿਲਾਂ ਕੀਤੇ ਕਰਮ ਨੂੰ ਵੀ ਮਿਟਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਲਈ ਉਦੋਂ ਦੋਵੇਂ—ਅਪ੍ਰਿਯ ਜਾਂ ਪ੍ਰਿਯ—ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ; ਇੱਥੇ ਉਹ ਉਸੇ ਨੂੰ ਹਰ ਪਾਸਿਓਂ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
12.192.74
ये विदुस्तदुभयं पदं सताम् ॥ १२.१९२.७४ ॥
ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਤਪੁਰਖਾਂ ਦੇ ਪਦ ਉੱਤੇ ਹਨ।