ಮಹಾಭಾರತ · ಅಧ್ಯಾಯ 12.192
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.192.1
अध्यात्मं नाम यदिदं पुरुषस्येह चिन्त्यते ।
यदध्यात्मं यथा चैतत्तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १२.१९२.१ ॥
ಇಲ್ಲಿ ಪುರುಷನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಚಿಂತಿಸಲ್ಪಡುವ ಈ ಅಧ್ಯಾತ್ಮ ಎಂಬುದು ಯಾವುದು, ಅದು ಹೇಗಿದೆ, ಎಂಬುದನ್ನು ಪಿತಾಮಹರೇ, ನನಗೆ ಹೇಳಿ.
12.192.2
कुतः सृष्टमिदं सर्वं ब्रह्मन्स्थावरजङ्गमम् ।
प्रलये च कमभ्येति तन्मे वक्तुमिहार्हसि ॥ १२.१९२.२ ॥
ಈ ಸಕಲ ಸ್ಥಾವರ-ಜಂಗಮ ಜಗತ್ತು ಎಲ್ಲಿಂದ ಸೃಷ್ಟವಾಗಿದೆ? ಪ್ರಳಯದಲ್ಲಿ ಅದು ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗುತ್ತದೆ? ಬ್ರಹ್ಮನ್, ಅದನ್ನು ನನಗೆ ಇಲ್ಲಿ ಹೇಳಲು ನೀವು ಅರ್ಹರು.
12.192.3
अध्यात्ममिति मां पार्थ यदेतदनुपृच्छसि ।
तद्व्याख्यास्यामि ते तात श्रेयस्करतमं शुभम् ॥ १२.१९२.३ ॥
ಪಾರ್ಥ, ಅಧ್ಯಾತ್ಮ ಎಂದು ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ಈಗ ಕೇಳುತ್ತಿರುವೆಯಲ್ಲವೇ, ಅದನ್ನು ನಿನಗೆ ವಿವರಿಸುವೆ, ಪ್ರಿಯ ಮಗನೇ; ಅದು ಅತ್ಯಂತ ಮಂಗಳಕರವೂ ಶುಭವೂ ಆಗಿದೆ.
12.192.4
सृष्टिप्रलयसंयुक्तमाचार्यैः परिदर्शितम् ।
यज्ज्ञात्वा पुरुषो लेके प्रीतिं सौख्यं च विन्दति।
फललाभश्च तस्य स्यात्सर्वभूतहितं च तत् ॥ १२.१९२.४ ॥
ಸೃಷ್ಟಿ-ಪ್ರಳಯಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದೆಂದು ಆಚಾರ್ಯರು ತೋರಿಸಿರುವ ಯಾವುದನ್ನು ತಿಳಿದು ಮನುಷ್ಯನು ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪ್ರೀತಿ ಮತ್ತು ಸುಖವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೋ, ಅವನಿಗೆ ಫಲಲಾಭವಾಗುತ್ತದೆ; ಅದು ಸರ್ವಭೂತಗಳಿಗೂ ಹಿತಕರ.
12.192.5
आत्मानममलं राजन्नावृत्यैवं व्यवस्थितम् ।
तस्मिन्प्रकाशते नित्यं तमः सोमो यथैव तत् ॥ १२.१९२.५ ॥
ರಾಜನೇ, ನಿರ್ಮಲವಾದ ಆತ್ಮವು ಹೀಗೆ ಮುಚ್ಚಿಕೊಂಡು ನೆಲೆಸಿದೆ; ಕತ್ತಲೆಯಲ್ಲಿ ಚಂದ್ರನು ಪ್ರಕಾಶಿಸುವಂತೆ, ಅದರಲ್ಲಿ ಅದು ಸದಾ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ.
12.192.6
तद्विद्वान्नष्टयाप्मैष ब्रह्मभूयाय कल्पते ।
अण्डावरणभूतानां पर्यन्तं हि यथा तमः ॥ १२.१९२.६ ॥
ಅದನ್ನು ತಿಳಿದ ವಿದ್ವಾಂಸನು, ಪಾಪ ನಾಶವಾದವನಾಗಿ, ಬ್ರಹ್ಮಭಾವವನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಅರ್ಹನಾಗುತ್ತಾನೆ; ಅಂಡಾವರಣದ ಭೂತಗಳ ಕೊನೆಯವರೆಗೆ ಕತ್ತಲೆ ಇರುವಂತೆ.
12.192.7
पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिश्च पञ्चमम् ।
महाभूतानि भूतानां सर्वेषां प्रभवाप्ययौ ॥ १२.१९२.७ ॥
ಭೂಮಿ, ವಾಯು, ಆಕಾಶ, ಜಲ, ಐದನೆಯದಾದ ಜ್ಯೋತಿ — ಇವೇ ಮಹಾಭೂತಗಳು. ಸಕಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಉತ್ಪತ್ತಿ ಮತ್ತು ಲಯಕ್ಕೆ ಇವೇ ಮೂಲ.
12.192.8
यतः सृष्टानि तत्रैव तानि यान्ति पुनःपुनः ।
महाभूतानि भूतेभ्यः सागरस्योर्मयो यथा ॥ १२.१९२.८ ॥
ಯಾವುದರಿಂದ ಇವು ಸೃಷ್ಟಿಯಾದವೋ ಅಲ್ಲಿಯೇ ಇವು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಹಿಂದಿರುಗುತ್ತವೆ. ಸಮುದ್ರದ ಅಲೆಗಳಂತೆ, ಮಹಾಭೂತಗಳು ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಂದ (ಹುಟ್ಟಿ ಲಯವಾಗುತ್ತವೆ).
12.192.9
प्रसार्य च यथाङ्गानि कूर्मः संहरते पुनः ।
तद्वद्भूतानि भूतात्मा सृष्ट्वा संहरते पुनः ॥ १२.१९२.९ ॥
ಆಮೆ ತನ್ನ ಅಂಗಗಳನ್ನು ಚಾಚಿ ಮತ್ತೆ ಮುದುರಿಕೊಳ್ಳುವಂತೆ, ಭೂತಾತ್ಮನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿ ಮತ್ತೆ ಸಂಹರಿಸುತ್ತಾನೆ.
12.192.10
स तेषां गुणसंघातः शरीरे भरतर्षभ ।
सततं प्रविलीयन्ते गुणास्ते प्रभवन्ति च ॥ १२.१९२.१० ॥
ಭರತಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ಅವುಗಳ ಗುಣಸಮೂಹ ದೇಹದಲ್ಲಿ ನಿರಂತರವಾಗಿ ಲಯವಾಗುತ್ತದೆ; ಆ ಗುಣಗಳು ಮತ್ತೆ ಉದ್ಭವಿಸುತ್ತವೆ.
12.192.11
यद्विना नैव शृणुते न पश्यति न दीप्यते ।
यदधीनं यतस्तस्मादध्यात्ममिति कथ्यते ॥ १२.१९२.११ ॥
ಯಾವುದಿಲ್ಲದೆ ಕೇಳಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಕಾಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಪ್ರಕಾಶಿಸುವುದಿಲ್ಲವೋ; ಯಾವುದನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸಿ, ಯಾವುದರಿಂದ (ಇವೆಲ್ಲ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆಯೋ), ಆದ್ದರಿಂದ ಅದನ್ನು ಅಧ್ಯಾತ್ಮ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ.
12.192.12
ज्ञानं तदेकरूपाख्यं नानाप्रज्ञान्वितं तदा ।
न तेवाचाऽनुरूपं स्याद्यया रासविवर्जितम् ॥ १२.१९२.१२ ॥
ಆ ಜ್ಞಾನ ಏಕರೂಪವೆಂದು ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ; ಆದರೂ ಅದು ಅನೇಕ ಪ್ರಜ್ಞೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದೆ. ವಾಕ್ಕಿನಿಂದ ಅದು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಹೊಂದುವಂತೆ ಹೇಳಲಾಗದು; ಆದ್ದರಿಂದ (ಶಬ್ದದ ಗದ್ದಲವಿಲ್ಲದ್ದೆಂದು) ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.
12.192.13
आकाशात्खलु याज्येषु भवन्ति सुमहागुणाः ।
इति तन्मयमेवैतत्सर्वं स्थावरजङ्गमम्। ॥ १२.१९२.१३ ॥
ಆಕಾಶದಿಂದಲೇ ಯಜ್ಞಾರ್ಹ ವಸ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ಮಹಾ ಗುಣಗಳು ಉದ್ಭವಿಸುತ್ತವೆ. ಹೀಗೆ ಸ್ಥಾವರ ಜಂಗಮವೆಲ್ಲವೂ ಅದರಿಂದಲೇ ತುಂಬಿದೆ.
12.192.14
प्रलये च तमभ्येति तस्मादुत्सृज्यते पुनः ।
महाभूतेषु भूतात्मा सृष्ट्वा संहरते पुनः ॥ १२.१९२.१४ ॥
ಪ್ರಳಯದಲ್ಲಿ ಅದು ಅದರೊಳಗೆ ಲೀನವಾಗುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಮತ್ತೆ ಬಿಡುಗಡೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಭೂತಾತ್ಮನು ಮಹಾಭೂತಗಳಲ್ಲಿ ಸೃಷ್ಟಿಸಿ ಮತ್ತೆ ಸಂಹರಿಸುತ್ತಾನೆ.
12.192.15
महाभूतानि पञ्चैव सर्वभूतेषु भूतकृत् ।
अकरोत्तेषु वैषम्य तत्तु जीवो न पश्यति ॥ १२.१९२.१५ ॥
ಐದೇ ಮಹಾಭೂತಗಳು ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳಲ್ಲಿವೆ. ಭೂತಕರ್ತನು ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ವೈಷಮ್ಯವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡಿದನು; ಆದರೆ ಜೀವನು ಅದನ್ನು ನೋಡುವುದಿಲ್ಲ.
12.192.16
शब्दः श्रोत्रं तथा खानि त्रयमाकाशसंभवम् ।
वायोः स्पर्शस्तथा चेष्टा त्वक्चैव त्रितयं स्मृतम् ॥ १२.१९२.१६ ॥
ಶಬ್ದ, ಶ್ರವಣ, ಇಂದ್ರಿಯ ರಂಧ್ರಗಳು — ಈ ಮೂರು ಆಕಾಶದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದವು. ಸ್ಪರ್ಶ, ಚೇಷ್ಟೆ, ತ್ವಚೆ — ಈ ಮೂರು ವಾಯುವಿನದೆಂದು ಸ್ಮರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ.
12.192.17
रूपं चक्षुस्तथा पाकस्त्रिविधं तेज उच्यते ।
रसः क्लेदश्च जिह्वा च त्रयो जलगुणाः स्मृताः ॥ १२.१९२.१७ ॥
ರೂಪ, ದೃಷ್ಟಿ, ಪಾಕ — ಇವು ತೇಜಸ್ಸಿನ ಮೂರು ವಿಧ ಎಂದು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ರಸ, ತೇವ, ನಾಲಿಗೆ — ಈ ಮೂರು ಜಲಗುಣಗಳೆಂದು ಸ್ಮರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ.
12.192.18
घ्रेयं घ्राणं शरीरं च एते भूमिगुणास्त्रयः ।
महाभूतानि पञ्चैव षष्ठं च मन उच्यते ॥ १२.१९२.१८ ॥
ಗಂಧ, ಘ್ರಾಣ, ಶರೀರ — ಇವು ಮೂರು ಭೂಮಿಯ ಗುಣಗಳು. ಪಂಚ ಮಹಾಭೂತಗಳೇ; ಆರನೆಯದು ಮನಸ್ಸು ಎಂದು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.
12.192.19
इन्द्रियाणि मनश्चैव विज्ञानान्यस्य भारत ।
सप्तमी बुद्धिरित्याहुः क्षेत्रज्ञः पुनरष्टमः ॥ १२.१९२.१९ ॥
ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸು, ಓ ಭಾರತ, ಇವನ ವಿಜ್ಞಾನಗಳು. ಏಳನೆಯದು ಬುದ್ಧಿ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ಎಂಟನೆಯದು ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞ.
12.192.20
चक्षुरालोचनायैव संशयं कुरुते मनः ।
बुद्धिरध्यवसानाय क्षेत्रज्ञः साक्षिवत्स्थितः ॥ १२.१९२.२० ॥
ಕಣ್ಣು ನೋಡುವುದಕ್ಕಾಗಿಯೇ; ಮನಸ್ಸು ಸಂಶಯವನ್ನುಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ; ಬುದ್ಧಿ ನಿಶ್ಚಯಕ್ಕಾಗಿ; ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞ ಸಾಕ್ಷಿಯಂತೆ ನಿಂತಿದ್ದಾನೆ.
12.192.21
चिच्छक्त्याधिष्ठिता बुद्धिश्चेतनेत्यभिविश्रुता ।
चेतनानन्तरो जीवस्तदा वेत्ति च लक्ष्यते ॥ १२.१९२.२१ ॥
ಚಿತ್-ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಅಧಿಷ್ಠಿತವಾದ ಬುದ್ಧಿ 'ಚೇತನ' ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ಚೇತನದ ನಂತರ ಜೀವ; ಆಗ ಅವನು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ, ಗುರುತಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ.
12.192.22
नोत्सृजन्विसृजंश्चैव शरीरं दृश्यते तमः ।
तस्मिंश्चेतोपलब्धिः स्यात्तमो वा सारयन्त्युत ॥ १२.१९२.२२ ॥
ಬಿಡದೆ, ಬಿಟ್ಟುಬಿಡದೆ ದೇಹ ಕಾಣುತ್ತದೆ; ತಮಸ್ ಕಾಣುತ್ತದೆ; ಅದರಲ್ಲಿ ಚೇತನದ ಅರಿವು ಇರಬಹುದು, ಅಥವಾ ತಮಸ್ ಅದನ್ನು ಹೊತ್ತೊಯ್ಯುತ್ತದೆ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ.
12.192.23
ऊर्ध्वं पादतलाभ्यां यदर्वाक्चोर्ध्वं च पश्यति ।
एतेन सर्वमेवेदं बिद्ध्यभिव्याप्तमन्तरम् ॥ १२.१९२.२३ ॥
ಪಾದತಲದಿಂದ ಮೇಲಕ್ಕೆ ಮತ್ತು ಕೆಳಕ್ಕೆ ಮತ್ತು ಮೇಲಕ್ಕೆ ನೋಡುವುದು; ಇದರಿಂದ ಇದೆಲ್ಲವೂ ಒಳಗೆ ವ್ಯಾಪಿಸಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿ.
12.192.24
पुरुषैरिन्द्रियाणीह विजेतव्यानि कृत्स्नशः ।
तमो रजश्च सत्वं च तेऽपि भावास्तदाश्रिताः ॥ १२.१९२.२४ ॥
ಇಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯರು ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಗೆಲ್ಲಬೇಕು; ತಮಸ್, ರಜಸ್, ಸತ್ತ್ವ ಕೂಡ ಅವುಗಳನ್ನೇ ಆಶ್ರಯಿಸಿರುವ ಭಾವಗಳು.
12.192.25
एतां बुद्ध्वा नरो बुद्ध्या भूतानामागतिं गतिम् ।
समवेक्ष्य शनैश्चैव लभते शममुत्तमम् ॥ १२.१९२.२५ ॥
ಇದನ್ನು ತಿಳಿದು, ಮನುಷ್ಯನು ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಜೀವಿಗಳ ಆಗಮನ ಮತ್ತು ಗಮನವನ್ನು ಸಮ್ಯಕ್ ಪರಿಶೀಲಿಸಿ, ಕ್ರಮೇಣ ಪರಮ ಶಾಂತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ.
12.192.26
गुणैर्नेनीयते बुद्धिर्बुद्धिरेवेन्द्रियाण्यपि ।
मनःषष्ठानि सर्वाणि बुद्ध्यभावे कुतो गुणाः ॥ १२.१९२.२६ ॥
ಗುಣಗಳು ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ನಡೆಸುವುದಿಲ್ಲ; ಬುದ್ಧಿಯೇ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನೂ ನಡೆಸುತ್ತದೆ. ಮನಸ್ಸು ಆರನೆಯದಾಗಿರುವ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ (ಬುದ್ಧಿ ನಡೆಸುತ್ತದೆ). ಬುದ್ಧಿಯಿಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಗುಣಗಳು ಎಲ್ಲಿ?
12.192.27
इति तन्मयमेवैतत्सर्वं स्थावरजङ्गमम् ।
प्रलीयते चोद्भवति तस्मान्निर्दिश्यते तथा ॥ १२.१९२.२७ ॥
ಹೀಗೆ, ಸ್ಥಾವರ ಮತ್ತು ಜಂಗಮವಾದ ಇವೆಲ್ಲವೂ ಅದರಿಂದಲೇ ತುಂಬಿವೆ. ಅವು ಲಯಹೊಂದಿ ಪುನಃ ಉದ್ಭವಿಸುತ್ತವೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಹಾಗೆಯೇ ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ.
12.192.28
येन पश्यति तच्चक्षुः शृणोति श्रोत्रमुच्यते ।
जिघ्रति घ्राणमित्याहू रसं जानाति जिह्वया ॥ १२.१९२.२८ ॥
ಯಾವುದರಿಂದ ನೋಡುತ್ತಾನೋ ಅದು ಕಣ್ಣು; ಯಾವುದರಿಂದ ಕೇಳುತ್ತಾನೋ ಅದು ಕಿವಿ ಎನ್ನಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ವಾಸನೆ ನೋಡುತ್ತಾನೆ, ಅದನ್ನು ಮೂಗು ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ; ನಾಲಿಗೆಯಿಂದ ರುಚಿಯನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ.
12.192.29
त्वचा स्पर्शयते स्पर्शं बुद्धिर्विक्रियतेऽसकृत् ।
येन संकल्पयत्यर्थं किंचिद्भवति तन्मनः ॥ १२.१९२.२९ ॥
ಚರ್ಮದಿಂದ ಸ್ಪರ್ಶವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ; ಬುದ್ಧಿ ಪದೇ ಪದೇ ವಿಕಾರಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಯಾವುದರಿಂದ ಯಾವುದೇ ವಿಷಯವನ್ನು ಸಂಕಲ್ಪಿಸುತ್ತಾನೋ, ಅದೇ ಮನಸ್ಸು.
12.192.30
अधिष्ठानानि बुद्धेर्हि पृथगर्थानि पञ्चधा ।
पञ्चेन्द्रियाणि यान्याहुस्तान्यदृश्योऽधितिष्ठति ॥ १२.१९२.३० ॥
ಬುದ್ಧಿಯ ಆಧಾರಗಳು ಐದು ಪ್ರಕಾರ, ಅವುಗಳ ವಿಷಯಗಳು ಬೇರೆ ಬೇರೆ. ಪಂಚೇಂದ್ರಿಯಗಳೆಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವವುಗಳ ಮೇಲೆ ಆ ಅದೃಶ್ಯನು ಅಧಿಷ್ಠಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ.
12.192.31
पुरुषाधिष्ठिता बुद्धिस्त्रिषु भावेषु वर्तते ।
कदाचिल्लभते प्रीतिं कदाचिदनुशोचति ॥ १२.१९२.३१ ॥
ಪುರುಷನಿಂದ ಅಧಿಷ್ಠಿತವಾದ ಬುದ್ಧಿ ಮೂರು ಭಾವಗಳಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತದೆ. ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಅದು ಪ್ರೀತಿಯನ್ನು ಹೊಂದುತ್ತದೆ, ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಶೋಕಿಸುತ್ತದೆ.
12.192.32
न सुखेन न दुःखेन कदाचिदपि वर्तते ।
एवं नराणां मनसि त्रिषु भावेष्ववस्थिता ॥ १२.१९२.३२ ॥
ಸುಖದಿಂದಲೂ ದುಃಖದಿಂದಲೂ ಅದು ಎಂದಿಗೂ ನೆಲೆಗೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ಮನುಷ್ಯರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಮೂರು ಭಾವಗಳಲ್ಲಿ ಅದು ನೆಲೆಸಿರುತ್ತದೆ.
12.192.33
सेयं भावात्मिका भावांस्त्रीनेतानतिवर्तते ।
सरितां सागरो भर्ता महावेलामिवोर्मिमान् ॥ १२.१९२.३३ ॥
ಭಾವಸ್ವರೂಪವಾದ ಈ ಬುದ್ಧಿ ಈ ಮೂರು ಭಾವಗಳನ್ನು ದಾಟುತ್ತದೆ, ನದಿಗಳ ಒಡೆಯನಾದ ಸಾಗರ ಅಲೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಮಹಾ ತೀರವನ್ನು ದಾಟುವಂತೆ.
12.192.34
अविभागगता बुद्धिर्भावे मनसि वर्तते ।
प्रवर्तमानं तु रजस्तद्भावमनुवर्तते ॥ १२.१९२.३४ ॥
ಅವಿಭಾಗ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ ಬುದ್ಧಿ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಭಾವದಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಪ್ರವರ್ತಿಸುವ ರಜಸ್ ಆ ಭಾವವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತದೆ.
12.192.35
इन्द्रियाणि हि सर्वाणि प्रवर्तयति सा तदा ।
ततः सत्वं तमो भावः प्रातियोगात्प्रवर्तते ॥ १२.१९२.३५ ॥
ಆಗ ಅದು ಎಲ್ಲಾ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಪ್ರವರ್ತಿಸುತ್ತದೆ. ನಂತರ ಸತ್ತ್ವ ಮತ್ತು ತಮೋ ಭಾವ ಪರಸ್ಪರ ವಿರೋಧದಿಂದ ಪ್ರವರ್ತಿಸುತ್ತವೆ.
12.192.36
प्रीतिः सत्वं रजः शोकस्तमो मोहस्तु ते त्रयः ।
येये च भावा लोकेऽस्मिन्सर्वेष्वेतेषु वै त्रिषु ॥ १२.१९२.३६ ॥
ಪ್ರೀತಿ ಸತ್ತ್ವ, ರಜಸ್ ಶೋಕ, ತಮಸ್ ಮೋಹ — ಇವು ಮೂರು. ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿರುವ ಎಲ್ಲಾ ಭಾವಗಳು ಈ ಮೂರರಲ್ಲಿಯೇ ಇವೆ.
12.192.37
इति बुद्धिगतिः सर्वा व्याख्याता तव भारत ।
इन्द्रियाणि च सर्वाणि विजेतव्यानि धीमता ॥ १२.१९२.३७ ॥
ಓ ಭರತವಂಶಜನೇ, ಹೀಗೆ ಬುದ್ಧಿಯ ಎಲ್ಲಾ ಗತಿಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸಲಾಯಿತು. ಬುದ್ಧಿವಂತನು ಎಲ್ಲಾ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಗೆಲ್ಲಬೇಕು.
12.192.38
सत्वं रजस्तमश्चैव प्राणिनां संश्रिताः सदा ।
त्रिविधा वेदना चैव सर्वसत्वेषु दृश्यते ॥ १२.१९२.३८ ॥
ಸತ್ವ, ರಜಸ್ಸು, ತಮಸ್ಸು — ಈ ಮೂರು ಗುಣಗಳು ಸದಾ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿರುತ್ತವೆ; ಎಲ್ಲಾ ಜೀವಿಗಳಲ್ಲೂ ಮೂರು ಬಗೆಯ ಅನುಭವ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ.
12.192.39
सात्विकी राजसी चैव तामसी चेति भारत ।
सुखस्पर्शः सत्त्वगुणो दुःखस्पर्शो रजोगुणः।
तमोगुणेन संयुक्तौ भवतो व्यावहारिकौ ॥ १२.१९२.३९ ॥
ಭರತನೇ, ಸಾತ್ತ್ವಿಕ, ರಾಜಸ, ತಾಮಸ ಎಂಬ ಮೂರು ವಿಧಗಳಿವೆ. ಸುಖಸ್ಪರ್ಶ ಸತ್ತ್ವಗುಣ; ದುಃಖಸ್ಪರ್ಶ ರಜೋಗುಣ; ತಮೋಗುಣದೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿದಾಗ ಇವು ಲೋಕವ್ಯವಹಾರಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸುತ್ತವೆ.
12.192.40
तत्र यत्प्रीतिसंयुक्तं काये मनसि वा भवेत् ।
वर्तते सात्विको भाव इत्युपेक्षेत तत्तथा ॥ १२.१९२.४० ॥
ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ದೇಹದಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಭಾವವಾಗಿ ಪ್ರವರ್ತಿಸುವುದನ್ನು ಅದೇ ರೀತಿ ಉಪೇಕ್ಷೆಯ ಭಾವದಿಂದ ನೋಡಬೇಕು.
12.192.41
अथ यद्दुःखसंयुक्तमप्रीतिकरमात्मनः ।
प्रवृत्तं रज इत्येव तन्न संरभ्य चिन्तयेत् ॥ १२.१९२.४१ ॥
ಈಗ ದುಃಖದಿಂದ ಕೂಡಿ ತನಗೆ ಅಪ್ರೀತಿಕರವಾದದ್ದೂ, ರಜೋಗುಣವಾಗಿ ಪ್ರವರ್ತಿಸುವದೂ ಆದುದನ್ನು ಉದ್ರೇಕದಿಂದ ಚಿಂತಿಸಬಾರದು.
12.192.42
अथ यन्मोहसंयुक्तमव्यक्तविषयं भवेत् ।
अप्रतर्क्यमविज्ञेयं तमस्तदुपधारयेत्। ॥ १२.१९२.४२ ॥
ಈಗ ಮೋಹದಿಂದ ಕೂಡಿ ಅವ್ಯಕ್ತವನ್ನು ವಿಷಯವಾಗಿ ಹೊಂದಿದ್ದು, ತರ್ಕಕ್ಕೆ ನಿಲುಕದ್ದೂ ಅರಿಯಲಾಗದ್ದೂ ಆದುದನ್ನು ತಮೋಗುಣವೆಂದು ಗ್ರಹಿಸಬೇಕು.
12.192.43
प्रहर्षः प्रीतिरानन्दः सुखं संशान्तचित्तता ।
कथंचिदभिवर्तन्त इत्येते सात्विका गुणा ॥ १२.१९२.४३ ॥
ಹರ್ಷ, ಪ್ರೀತಿ, ಆನಂದ, ಸುಖ, ಚಿತ್ತಶಾಂತಿ — ಇವೇ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಗುಣಗಳು; ಅವು ಹೇಗೋ ಉದಯಿಸುತ್ತವೆ.
12.192.44
अतुष्टिः परितापश्च शोको लोभस्तथाऽक्षमा ।
लिङ्गानि रजसस्तानि दृश्यन्ते हेत्वहेतुभिः ॥ १२.१९२.४४ ॥
ಅತೃಪ್ತಿ, ಪರಿತಾಪ, ಶೋಕ, ಲೋಭ, ಅಕ್ಷಮೆ — ಇವು ರಜೋಗುಣದ ಲಕ್ಷಣಗಳು; ಕಾರಣದಿಂದಲೂ ಅಕಾರಣದಿಂದಲೂ ಕಾಣಿಸುತ್ತವೆ.
12.192.45
अभिमानस्तथा मोहः प्रमादः स्वप्नतन्द्रिता ।
कथंचिदभिवर्तन्ते विविधास्तामसा गुणाः ॥ १२.१९२.४५ ॥
ಅಭಿಮಾನ, ಮೋಹ, ಪ್ರಮಾದ, ನಿದ್ರೆ, ಆಲಸ್ಯ — ಇವು ವಿವಿಧ ತಾಮಸ ಗುಣಗಳು; ಹೇಗೋ ಉದಯಿಸುತ್ತವೆ.
12.192.46
दूरगं बहुधागामि प्रार्थनासंशयात्मकम् ।
मनः सुनियतं यस्य स सुखी प्रेत्य चेह च ॥ १२.१९२.४६ ॥
ದೂರಕ್ಕೆ ಹೋಗುವ, ಹಲವು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಅಲೆಯುವ, ಆಸೆ ಮತ್ತು ಸಂಶಯದಿಂದ ತುಂಬಿದ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ನಿಯಂತ್ರಿಸಿದವನು ಇಲ್ಲಿಯೂ ಪರಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ಸುಖಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ.
12.192.47
सत्वक्षेत्रज्ञयोरेतदन्तरं पश्य सूक्ष्मयोः ।
सृजते तु गुणानेक एको न सृजते गुणान् ॥ १२.१९२.४७ ॥
ಸತ್ತ್ವ ಮತ್ತು ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞ — ಈ ಎರಡು ಸೂಕ್ಷ್ಮ ತತ್ತ್ವಗಳ ನಡುವಿನ ಈ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ನೋಡು; ಒಂದು ಗುಣಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸುತ್ತದೆ, ಒಂದು ಸೃಷ್ಟಿಸುವುದಿಲ್ಲ.
12.192.48
मशकोदुम्बरौ वाऽपि संप्रयुक्तौ यथा सदा ।
अन्योन्यमेतौ स्यातां च संप्रयोगस्तथा तयोः ॥ १२.१९२.४८ ॥
ಸೊಳ್ಳೆ ಮತ್ತು ಅತ್ತಿ ಮರ ಸದಾ ಒಂದಕ್ಕೊಂದು ಸಂಯುಕ್ತವಾಗಿರುವಂತೆ, ಈ ಇಬ್ಬರ ಸಂಯೋಗವೂ ಹಾಗೆಯೇ.
12.192.49
पृथग्भूतौ प्रकृत्या तौ संप्रयुक्तौ च सर्वदा ।
यथा मत्स्यो जलं चैव संप्रयुक्तौ तथैव तौ ॥ १२.१९२.४९ ॥
ಆ ಎರಡೂ ಸ್ವಭಾವತಃ ಬೇರೆಯಾಗಿವೆ, ಆದರೂ ಸದಾ ಸಂಯುಕ್ತವಾಗಿವೆ; ಮೀನು ಮತ್ತು ನೀರು ಸಂಯುಕ್ತವಾಗಿರುವಂತೆ ಅವು ಸಂಯುಕ್ತವಾಗಿವೆ.
12.192.50
न गुणा विदुरात्मानं स गुणान्वेति सर्वशः ।
परिद्रष्टा गुणानां स संसृष्टान्मन्यते तथा ॥ १२.१९२.५० ॥
ಗುಣಗಳು ಆತ್ಮವನ್ನು ಅರಿಯುವುದಿಲ್ಲ; ಅವನು ಗುಣಗಳನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಅರಿಯುತ್ತಾನೆ. ಗುಣಗಳನ್ನು ವೀಕ್ಷಿಸುವವನು ಅವುಗಳನ್ನು ತನ್ನೊಂದಿಗೆ ಬೆರೆತಿವೆ ಎಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ.
12.192.51
इन्द्रियैस्तु प्रदीपार्थं कुरुते बुद्धिसप्तमैः ।
निर्विचेष्टैरजानद्भिः परमात्मा प्रदीपवत् ॥ १२.१९२.५१ ॥
ಪರಮಾತ್ಮನು ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಂದಲೂ ಏಳನೆಯದಾದ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದಲೂ ದೀಪದಂತೆ ಬೆಳಕಿಗಾಗಿ ಕಾರ್ಯ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ಅವು ನಿಶ್ಚಲವೂ ಅರಿವಿಲ್ಲದವೂ ಆಗಿವೆ.
12.192.52
सृजते हि गुणान्सत्वं क्षेत्रज्ञः परिपश्यति ।
संप्रयोगस्तयोरेष सत्वक्षेत्रज्ञयोर्ध्रुवः ॥ १२.१९२.५२ ॥
ಸತ್ವವು ಗುಣಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸುತ್ತದೆ; ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞನು ಅವುಗಳನ್ನು ವೀಕ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸತ್ವ ಮತ್ತು ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞರ ಈ ಸಂಯೋಗ ಖಚಿತವಾದದ್ದು.
12.192.53
आश्रयो नास्ति सत्वस्य क्षेत्रज्ञस्य च कश्चन ।
सत्वं मनः संसृजते न गुणान्वै कदाचन ॥ १२.१९२.५३ ॥
ಸತ್ವಕ್ಕೂ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞನಿಗೂ ಯಾವ ಆಶ್ರಯವೂ ಇಲ್ಲ. ಸತ್ವವು ಮನಸ್ಸನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸುತ್ತದೆ; ಗುಣಗಳನ್ನು ಎಂದಿಗೂ ಸೃಷ್ಟಿಸುವುದಿಲ್ಲ.
12.192.54
रश्मीस्तेषां स मनसा यदा सम्यङ्गियच्छति ।
तदा प्रकाशतेऽस्यात्मा घटे दीपो ज्वलन्निव ॥ १२.१९२.५४ ॥
ಅವನು ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಅವುಗಳ ಕಿರಣಗಳನ್ನು ಸಮ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ನಿಯಂತ್ರಿಸಿದಾಗ, ಅವನ ಆತ್ಮವು ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ; ಮಡಕೆಯಲ್ಲಿ ಉರಿಯುವ ದೀಪದಂತೆ.
12.192.55
त्यक्त्वा यः प्राकृतं कर्म नित्यमात्मरतिर्मुनिः ।
सर्वभूतात्मभूस्तस्मात्स गच्छेदुत्तमां गतिम् ॥ १२.१९२.५५ ॥
ಲೌಕಿಕ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ, ಸದಾ ಆತ್ಮದಲ್ಲಿ ರಮಿಸಿ, ಸರ್ವಭೂತಗಳ ಆತ್ಮನಾದ ಮುನಿ ಉತ್ತಮ ಗತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ.
12.192.56
यथा वारिचरः पक्षी सलिलेन न लिप्यते ।
एवमेव कृतप्रज्ञो भूतेषु परिवर्तते ॥ १२.१९२.५६ ॥
ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವ ಪಕ್ಷಿ ನೀರಿನಿಂದ ಅಂಟಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ; ಅಂತೆಯೇ ಪರಿಪಕ್ವ ಪ್ರಜ್ಞೆಯುಳ್ಳವನು ಜೀವಿಗಳ ನಡುವೆ ಇದ್ದರೂ ಅಂಟಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ.
12.192.57
एवं स्वभावमेवैतत्स्वबुद्ध्या विहरेन्नरः ।
अशोचन्नप्रहृष्यंश्च चरेद्विगतमत्सरः ॥ १२.१९२.५७ ॥
ಹೀಗೆಯೇ ಇದು ಸ್ವಭಾವ; ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಹೀಗೆಯೇ ಸಂಚರಿಸಬೇಕು — ಶೋಕಿಸದೆ, ಅತಿಯಾಗಿ ಹರ್ಷಿಸದೆ, ಮತ್ಸರವಿಲ್ಲದೆ ನಡೆಯಬೇಕು.
12.192.58
स्वभावसिद्ध्या युक्तस्तु स नित्यं सृजत गुणान् ।
ऊर्णनाभिर्यथा सूत्रं विज्ञेयास्तन्तुवद्गुणाः ॥ १२.१९२.५८ ॥
ಸ್ವಭಾವ ಸಿದ್ಧಿಯಿಂದ ಕೂಡಿದವನು ಸದಾ ಗುಣಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸುತ್ತಾನೆ — ಜೇಡ ದಾರವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸುವಂತೆ; ಗುಣಗಳನ್ನು ದಾರಗಳಂತೆ ತಿಳಿಯಬೇಕು.
12.192.59
प्रध्वस्ता न निवर्न्तते निवृत्तिर्नोपलभ्यते ।
प्रत्यक्षेण परोक्षं तदनुमानेन सिध्यति ॥ १२.१९२.५९ ॥
ನಾಶವಾದವು ಮರಳುವುದಿಲ್ಲ; ನಿವೃತ್ತಿ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷದಿಂದ ಕಾಣಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅಗೋಚರವಾದುದು ಅನುಮಾನದಿಂದ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ.
12.192.60
एवमेकेऽध्यवस्यन्ति निवृत्तिरिति चापरे ।
उभयं संप्रधार्यैतद्व्यवस्येत यथामति ॥ १२.१९२.६० ॥
ಕೆಲವರು ಹೀಗೆ ನಿಶ್ಚಯಿಸುತ್ತಾರೆ; ಇತರರು ಇದೇ ನಿವೃತ್ತಿ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಎರಡನ್ನೂ ಚೆನ್ನಾಗಿ ವಿಚಾರಿಸಿ, ತನ್ನ ಬುದ್ಧಿಗೆ ತಕ್ಕಂತೆ ನಿಶ್ಚಯಿಸಬೇಕು.
12.192.61
इतीमं हृदयग्रत्थिं बुद्धिभेदमयं दृढम् ।
विमुच्य सुखमासीत न शोचेच्छिन्नसंशयः ॥ १२.१९२.६१ ॥
ಹೀಗೆ ಬುದ್ಧಿಯ ಭೇದದಿಂದಾದ ಹೃದಯದ ಈ ಗಟ್ಟಿಯಾದ ಗಂಟನ್ನು ಬಿಚ್ಚಿ, ಸುಖವಾಗಿ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳಬೇಕು; ಸಂಶಯಗಳು ಕಡಿದವನು ಶೋಕಿಸಬಾರದು.
12.192.62
मलिनाः प्राप्नुयुः शुद्धिं यथा पूर्णां नदीं नराः ।
अवगाह्य सुविद्वांसो विद्धि ज्ञानमिदं तथा ॥ १२.१९२.६२ ॥
ಮಲಿನರಾದ ಜನರು ತುಂಬಿದ ನದಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ ಶುದ್ಧಿ ಹೊಂದುವಂತೆ, ಮಹಾ ವಿದ್ವಾಂಸರು ಈ ಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿ ಶುದ್ಧಿ ಹೊಂದುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ತಿಳಿ.
12.192.63
महानद्या हि पारज्ञस्तप्यते न तदन्यथा ।
न तु तप्यति तत्त्वज्ञः फले ज्ञाते तरत्युत ॥ १२.१९२.६३ ॥
ಮಹಾನದಿಯ ಆಚೆಗೆ ದಾಟುವ ದಾರಿ ತಿಳಿದವನು ಖಂಡಿತವಾಗಿ ದುಃಖಪಡುವುದಿಲ್ಲ, ಬೇರೆಯಾಗಿ ಅಲ್ಲ; ಆದರೆ ತತ್ತ್ವಜ್ಞನು ದುಃಖಪಡುವುದಿಲ್ಲ, ಫಲವನ್ನು ತಿಳಿದಾಗ ಅವನು ದಾಟಿ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ.
12.192.64
एवं ये विदुराध्यात्मं केवलं ज्ञानमुत्तमम् ॥ १२.१९२.६४ ॥
ಹೀಗೆ ಯಾರು ಅಧ್ಯಾತ್ಮವನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೋ, ಅವರು ಕೇವಲ ಉತ್ತಮ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ.
12.192.65
एतां बुद्धा नरः सर्वां भूतानामागतिं गतिम् ।
अवेक्ष्य च शनैर्बुद्ध्या लभते शममुत्तमम् ॥ १२.१९२.६५ ॥
ಇದೆಲ್ಲವನ್ನು ತಿಳಿದು, ಜೀವಿಗಳ ಬರುವಿಕೆ ಮತ್ತು ಹೋಗುವಿಕೆಯನ್ನು ಸಮ್ಯಕ್ ಪರಿಶೀಲಿಸಿ, ಮನುಷ್ಯನು ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಕ್ರಮೇಣ ಉತ್ತಮ ಶಾಂತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ.
12.192.66
त्रिवर्गो यस्य विदितः प्रेक्ष्य तं स विमुच्यते ।
अन्वीक्ष्य मनसा युक्तस्तत्त्वदर्शी निरुत्सुकः ॥ १२.१९२.६६ ॥
ತ್ರಿವರ್ಗವನ್ನು ತಿಳಿದವನು ಅದನ್ನು ನೋಡಿ ವಿಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಪರಿಶೀಲಿಸಿ, ಯೋಗದಲ್ಲಿ ನಿರತನಾದ ತತ್ತ್ವದರ್ಶಿ ಉತ್ಸುಕತೆ ರಹಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ.
12.192.67
न चात्मा शक्यते द्रष्टुमिन्द्रियेषु विभागशः ।
तत्रतत्र विसृष्टेषु दुर्वार्येष्वकृतात्मभिः ॥ १२.१९२.६७ ॥
ಆತ್ಮವನ್ನು ನಿಗ್ರಹಿಸದವರಿಗೆ, ತಡೆಯಲಾಗದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳಲ್ಲಿ ಹರಡಿರುವ ಆತ್ಮವನ್ನು ಭಾಗಭಾಗವಾಗಿ ನೋಡಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ.
12.192.68
एतद्बुद्धा भवेद्बुद्धः किमन्यद्बुद्धिलक्षणम् ।
प्रतिगृह्य च निह्नोति ह्यन्यथा च प्रदृश्यते ॥ १२.१९२.६८ ॥
ಇದನ್ನು ತಿಳಿದವನೇ ಜ್ಞಾನಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ; ಬುದ್ಧಿಯ ಬೇರೆ ಲಕ್ಷಣವೇನು? ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ಮರೆಮಾಡುವವನು ಬೇರೆಯಂತೆ ಕಾಣಿಸುತ್ತಾನೆ.
12.192.69
न सर्पति च यं प्राहुः सर्वत्र प्रतिहन्यते ।
धूमेन चाप्रसन्नोऽग्निर्यथाऽर्कं न प्रवर्तयेत् ॥ १२.१९२.६९ ॥
ಯಾವುದನ್ನು ಅವರು ಚಲಿಸದೆ ಇರುವುದು ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೋ, ಅದು ಎಲ್ಲೆಡೆ ತಡೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ; ಹೊಗೆಯಿಂದ ಮಂಕಾದ ಅಗ್ನಿ ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಚಲಿಸದಂತೆ.
12.192.70
धिष्ण्याधिपे प्रसन्ने तु स्थितिमेतां निरीक्षते ।
अतिक्षूराच्च सूक्ष्मत्वात्प्रस्थानं न प्रकाशते ॥ १२.१९२.७० ॥
ನಕ್ಷತ್ರಾಧಿಪತಿ ಪ್ರಸನ್ನನಾದಾಗ ಈ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ಅತಿ ತೀಕ್ಷ್ಣವೂ ಸೂಕ್ಷ್ಮವೂ ಆದ್ದರಿಂದ ಅದರ ಪ್ರಸ್ಥಾನ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ.
12.192.71
प्रपद्य तच्छ्रुताह्नानि चिन्मयं स्वीकृतं विना ।
विज्ञाय तद्धि मन्यन्ते कृतकृत्या मनीषिणः ॥ १२.१९२.७१ ॥
ಕೇಳಿದ ದಿನಗಳನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ, ಚಿನ್ಮಯವಾದುದನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸದೆಯೇ ತಿಳಿದು, ಆ ಮನೀಷಿಗಳು ಅದನ್ನೇ ಪರಿಗಣಿಸಿ ಕೃತಕೃತ್ಯರಾಗುತ್ತಾರೆ.
12.192.72
न भवति विदुषां ततो भयं ।
यदविदुषां सुमहद्भयं भवेत्।
न हि गतिरधिकास्ति कस्यचि ।
त्सति हि गुणे प्रवदन्त्यतुल्यताम् ॥ १२.१९२.७२ ॥
ವಿದ್ವಾಂಸರಿಗೆ ಅವಿದ್ವಾಂಸರಿಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಮಹಾ ಭಯವಾಗುವಂತಹ ಭಯ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಯಾರಿಗೂ ಇದಕ್ಕಿಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಗತಿ ಇಲ್ಲ, ಗುಣವಿದ್ದಾಗಲೇ ಅತುಲ್ಯತೆ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ.
12.192.73
यः करोत्यनभिसन्धिपूर्वकं ।
तच्च निर्णुदति यत्पुरा कृतम्।
नाप्रियं तदुभयं कुतः प्रियं ।
तस्य तज्जनयतीह सर्वतः ॥ १२.१९२.७३ ॥
ಮುಂಚಿತ ಉದ್ದೇಶವಿಲ್ಲದೆ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವವನು ಹಿಂದೆ ಮಾಡಿದ ಕರ್ಮವನ್ನೂ ಕಳೆದುಬಿಡುತ್ತಾನೆ. ಅವನಿಗೆ ಆಗ ಅಪ್ರಿಯವೂ ಇಲ್ಲ, ಪ್ರಿಯವೂ ಇಲ್ಲ; ಇಲ್ಲಿ ಅವನು ಅದನ್ನೇ ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಿಂದ ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತಾನೆ.
12.192.74
ये विदुस्तदुभयं पदं सताम् ॥ १२.१९२.७४ ॥
ಆ ಎರಡನ್ನೂ ತಿಳಿದವರು ಸಜ್ಜನರ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿರುತ್ತಾರೆ.