మహాభారతం · అధ్యాయం 12.192
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.192.1
अध्यात्मं नाम यदिदं पुरुषस्येह चिन्त्यते ।
यदध्यात्मं यथा चैतत्तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १२.१९२.१ ॥
ఇక్కడ మానవుని గురించి చింతించబడే ఈ అధ్యాత్మం అనేది ఏదో, అది ఎలాంటిదో, పితామహా, ఆ విషయం నాకు చెప్పండి.
12.192.2
कुतः सृष्टमिदं सर्वं ब्रह्मन्स्थावरजङ्गमम् ।
प्रलये च कमभ्येति तन्मे वक्तुमिहार्हसि ॥ १२.१९२.२ ॥
ఈ సమస్త స్థావర-జంగమ జగత్తు ఎక్కడి నుండి సృష్టించబడింది? ప్రళయంలో అది దేనిలో లయిస్తుంది? బ్రహ్మన్, అది నాకు చెప్పడానికి మీరు అర్హులు.
12.192.3
अध्यात्ममिति मां पार्थ यदेतदनुपृच्छसि ।
तद्व्याख्यास्यामि ते तात श्रेयस्करतमं शुभम् ॥ १२.१९२.३ ॥
పార్థా, అధ్యాత్మం అని నన్ను నువ్వు ఇప్పుడు అడుగుతున్నావు కదా, దానిని నీకు వివరిస్తాను, ప్రియ కుమారా; అది అత్యంత శ్రేయస్కరమైనది, శుభకరమైనది.
12.192.4
सृष्टिप्रलयसंयुक्तमाचार्यैः परिदर्शितम् ।
यज्ज्ञात्वा पुरुषो लेके प्रीतिं सौख्यं च विन्दति।
फललाभश्च तस्य स्यात्सर्वभूतहितं च तत् ॥ १२.१९२.४ ॥
సృష్టి మరియు ప్రళయాలతో కూడినదిగా ఆచార్యులు చూపిన దేనిని తెలుసుకుని మానవుడు లోకంలో ప్రీతిని, సౌఖ్యాన్ని పొందుతాడో, అతనికి ఫలలాభం కలుగుతుంది; అది సర్వ ప్రాణుల హితకరమైనది.
12.192.5
आत्मानममलं राजन्नावृत्यैवं व्यवस्थितम् ।
तस्मिन्प्रकाशते नित्यं तमः सोमो यथैव तत् ॥ १२.१९२.५ ॥
రాజా, నిర్మలమైన ఆత్మ ఈ విధంగా కప్పబడి స్థితమై ఉంది; చీకటిలో చంద్రుడు ప్రకాశించినట్లు, దానిలో అది ఎల్లప్పుడూ ప్రకాశిస్తుంది.
12.192.6
तद्विद्वान्नष्टयाप्मैष ब्रह्मभूयाय कल्पते ।
अण्डावरणभूतानां पर्यन्तं हि यथा तमः ॥ १२.१९२.६ ॥
దానిని తెలుసుకున్న విద్వాంసుడు, పాపం నశించినవాడై, బ్రహ్మభావాన్ని పొందేందుకు అర్హుడవుతాడు; అండావరణంలోని భూతాల హద్దు వరకు చీకటి ఉన్నట్లు.
12.192.7
पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिश्च पञ्चमम् ।
महाभूतानि भूतानां सर्वेषां प्रभवाप्ययौ ॥ १२.१९२.७ ॥
పృథివి, వాయువు, ఆకాశం, జలం, ఐదవది జ్యోతి — ఇవే మహాభూతాలు. సమస్త ప్రాణులకూ ఇవే ఉత్పత్తికి, లయానికి మూలం.
12.192.8
यतः सृष्टानि तत्रैव तानि यान्ति पुनःपुनः ।
महाभूतानि भूतेभ्यः सागरस्योर्मयो यथा ॥ १२.१९२.८ ॥
ఎక్కడి నుండి ఇవి సృష్టించబడ్డాయో, అక్కడికే మళ్లీ మళ్లీ వెళ్తాయి. సముద్రపు అలల వలె, మహాభూతాలు ప్రాణుల నుండి (ఉద్భవించి లయిస్తాయి).
12.192.9
प्रसार्य च यथाङ्गानि कूर्मः संहरते पुनः ।
तद्वद्भूतानि भूतात्मा सृष्ट्वा संहरते पुनः ॥ १२.१९२.९ ॥
తాబేలు తన అంగాలను చాచి మళ్లీ ముడుచుకున్నట్లు, భూతాత్మ సృష్టించి మళ్లీ సంహరిస్తాడు.
12.192.10
स तेषां गुणसंघातः शरीरे भरतर्षभ ।
सततं प्रविलीयन्ते गुणास्ते प्रभवन्ति च ॥ १२.१९२.१० ॥
భరతశ్రేష్ఠా! వాటి గుణ-సమూహం శరీరంలో నిరంతరం లయిస్తుంది; ఆ గుణాలు మళ్లీ ఉద్భవిస్తాయి.
12.192.11
यद्विना नैव शृणुते न पश्यति न दीप्यते ।
यदधीनं यतस्तस्मादध्यात्ममिति कथ्यते ॥ १२.१९२.११ ॥
దేని లేకుండా వినబడదు, కనబడదు, ప్రకాశించదో; దేనిపై ఇదంతా ఆధారపడి, దేని నుండి ఉద్భవిస్తుందో, అందుకే దానిని అధ్యాత్మం అంటారు.
12.192.12
ज्ञानं तदेकरूपाख्यं नानाप्रज्ञान्वितं तदा ।
न तेवाचाऽनुरूपं स्याद्यया रासविवर्जितम् ॥ १२.१९२.१२ ॥
ఆ జ్ఞానం ఏకరూపమని చెప్పబడుతుంది; అయినా అనేక ప్రజ్ఞలతో కూడినది. వాక్కుతో అది పూర్తిగా సరిపోలదు; అందువల్ల (శబ్ద కోలాహలం) లేనిదిగా చెప్పబడింది.
12.192.13
आकाशात्खलु याज्येषु भवन्ति सुमहागुणाः ।
इति तन्मयमेवैतत्सर्वं स्थावरजङ्गमम्। ॥ १२.१९२.१३ ॥
ఆకాశం నుండే యజ్ఞార్హ వస్తువులలో గొప్ప గుణాలు ఉద్భవిస్తాయి. ఇలా స్థావర జంగమాలన్నీ దానితోనే నిండి ఉన్నాయి.
12.192.14
प्रलये च तमभ्येति तस्मादुत्सृज्यते पुनः ।
महाभूतेषु भूतात्मा सृष्ट्वा संहरते पुनः ॥ १२.१९२.१४ ॥
ప్రళయంలో అది దానిలోకి లయిస్తుంది; కనుక మళ్ళీ అది విడుదలవుతుంది. భూతాత్మ మహాభూతాలలో సృష్టించి, మళ్ళీ వాటిని సంహరిస్తాడు.
12.192.15
महाभूतानि पञ्चैव सर्वभूतेषु भूतकृत् ।
अकरोत्तेषु वैषम्य तत्तु जीवो न पश्यति ॥ १२.१९२.१५ ॥
ఐదు మహాభూతాలే సర్వ భూతాలలో ఉన్నాయి. భూతకర్త వాటిలో వైషమ్యాన్ని కలిగించాడు; కాని జీవుడు దానిని చూడడు.
12.192.16
शब्दः श्रोत्रं तथा खानि त्रयमाकाशसंभवम् ।
वायोः स्पर्शस्तथा चेष्टा त्वक्चैव त्रितयं स्मृतम् ॥ १२.१९२.१६ ॥
శబ్దం, శ్రవణం, ఇంద్రియ రంధ్రాలు — ఈ మూడూ ఆకాశం నుండి పుట్టినవి. స్పర్శ, చేష్ట, చర్మం — ఈ మూడు వాయువువని స్మరించబడ్డాయి.
12.192.17
रूपं चक्षुस्तथा पाकस्त्रिविधं तेज उच्यते ।
रसः क्लेदश्च जिह्वा च त्रयो जलगुणाः स्मृताः ॥ १२.१९२.१७ ॥
రూపం, చూపు, పాకం — ఇవి తేజస్సు యొక్క మూడు రకాలు అని చెప్పబడ్డాయి. రసం, తడి, నాలుక — ఈ మూడు జలగుణాలుగా స్మరించబడ్డాయి.
12.192.18
घ्रेयं घ्राणं शरीरं च एते भूमिगुणास्त्रयः ।
महाभूतानि पञ्चैव षष्ठं च मन उच्यते ॥ १२.१९२.१८ ॥
గంధం, ఘ్రాణం, శరీరం — ఇవి మూడు భూమి గుణాలు. పంచ మహాభూతాలే; ఆరవది మనస్సు అని చెప్పబడుతోంది.
12.192.19
इन्द्रियाणि मनश्चैव विज्ञानान्यस्य भारत ।
सप्तमी बुद्धिरित्याहुः क्षेत्रज्ञः पुनरष्टमः ॥ १२.१९२.१९ ॥
ఇంద్రియాలు, మనస్సు కూడా, ఓ భారతా, ఇతనికి విజ్ఞానాలు. ఏడవది బుద్ధి అని చెప్పబడింది; ఎనిమిదవది క్షేత్రజ్ఞుడు.
12.192.20
चक्षुरालोचनायैव संशयं कुरुते मनः ।
बुद्धिरध्यवसानाय क्षेत्रज्ञः साक्षिवत्स्थितः ॥ १२.१९२.२० ॥
కన్ను చూడటానికే; మనస్సు సందేహాన్ని కలిగిస్తుంది; బుద్ధి నిశ్చయానికి; క్షేత్రజ్ఞుడు సాక్షివలె నిలిచి ఉంటాడు.
12.192.21
चिच्छक्त्याधिष्ठिता बुद्धिश्चेतनेत्यभिविश्रुता ।
चेतनानन्तरो जीवस्तदा वेत्ति च लक्ष्यते ॥ १२.१९२.२१ ॥
చిత్-శక్తి చేత అధిష్ఠితమైన బుద్ధి 'చేతన' అని ప్రసిద్ధి. చేతన తరువాత జీవుడు; అప్పుడు అతడు తెలుసుకుంటాడు, గుర్తించబడతాడు.
12.192.22
नोत्सृजन्विसृजंश्चैव शरीरं दृश्यते तमः ।
तस्मिंश्चेतोपलब्धिः स्यात्तमो वा सारयन्त्युत ॥ १२.१९२.२२ ॥
విడువకుండా, వదలకుండా శరీరం కనిపిస్తుంది; తమస్సు కనిపిస్తుంది; అందులో చేతన ఉపలబ్ధి ఉండవచ్చు, లేదా తమస్సు దానిని కొట్టుకుపోయేలా చేస్తుందని అంటారు.
12.192.23
ऊर्ध्वं पादतलाभ्यां यदर्वाक्चोर्ध्वं च पश्यति ।
एतेन सर्वमेवेदं बिद्ध्यभिव्याप्तमन्तरम् ॥ १२.१९२.२३ ॥
పాదతలాల నుండి పైకి, కిందికి, పైకి చూసేది; దీని ద్వారా ఇదంతా లోపల వ్యాపించినదని తెలుసుకో.
12.192.24
पुरुषैरिन्द्रियाणीह विजेतव्यानि कृत्स्नशः ।
तमो रजश्च सत्वं च तेऽपि भावास्तदाश्रिताः ॥ १२.१९२.२४ ॥
ఇక్కడ మానవులు ఇంద్రియాలను పూర్తిగా జయించాలి; తమస్సు, రజస్సు, సత్త్వం కూడా వాటిపై ఆధారపడిన భావాలే.
12.192.25
एतां बुद्ध्वा नरो बुद्ध्या भूतानामागतिं गतिम् ।
समवेक्ष्य शनैश्चैव लभते शममुत्तमम् ॥ १२.१९२.२५ ॥
దీనిని తెలుసుకుని, మనిషి బుద్ధితో ప్రాణుల రాకను మరియు పోకను బాగా పరిశీలించి, క్రమంగా అత్యుత్తమ శాంతిని పొందుతాడు.
12.192.26
गुणैर्नेनीयते बुद्धिर्बुद्धिरेवेन्द्रियाण्यपि ।
मनःषष्ठानि सर्वाणि बुद्ध्यभावे कुतो गुणाः ॥ १२.१९२.२६ ॥
గుణాలు బుద్ధిని నడిపించవు; బుద్ధియే ఇంద్రియాలను కూడా నడిపిస్తుంది. మనస్సును ఆరవదిగా కలిగిన అన్నింటినీ (బుద్ధి నడిపిస్తుంది). బుద్ధి లేకుంటే గుణాలు ఎక్కడ ఉంటాయి?
12.192.27
इति तन्मयमेवैतत्सर्वं स्थावरजङ्गमम् ।
प्रलीयते चोद्भवति तस्मान्निर्दिश्यते तथा ॥ १२.१९२.२७ ॥
ఇలా, స్థావర జంగమాలైన ఇవన్నీ దానితోనే నిండి ఉన్నాయి. అవి లయమై మళ్ళీ ఉద్భవిస్తాయి; అందుచేత అలాగే నిర్దేశించబడతాయి.
12.192.28
येन पश्यति तच्चक्षुः शृणोति श्रोत्रमुच्यते ।
जिघ्रति घ्राणमित्याहू रसं जानाति जिह्वया ॥ १२.१९२.२८ ॥
దేనితో చూస్తాడో అది కన్ను; దేనితో వింటాడో అది చెవి అని చెప్పబడుతుంది. వాసన చూస్తాడు, దానిని ముక్కు అంటారు; నాలుకతో రుచిని తెలుసుకుంటాడు.
12.192.29
त्वचा स्पर्शयते स्पर्शं बुद्धिर्विक्रियतेऽसकृत् ।
येन संकल्पयत्यर्थं किंचिद्भवति तन्मनः ॥ १२.१९२.२९ ॥
చర్మంతో స్పర్శను అనుభవింపజేస్తుంది; బుద్ధి మళ్ళీ మళ్ళీ మారుతుంది. దేనితో ఏదైనా విషయాన్ని సంకల్పిస్తాడో, అదే మనస్సు.
12.192.30
अधिष्ठानानि बुद्धेर्हि पृथगर्थानि पञ्चधा ।
पञ्चेन्द्रियाणि यान्याहुस्तान्यदृश्योऽधितिष्ठति ॥ १२.१९२.३० ॥
బుద్ధికి ఐదు రకాల ఆధారాలు ఉన్నాయి; వాటి విషయాలు వేర్వేరు. ఐదు ఇంద్రియాలని పిలవబడేవాటిపై ఆ కనబడనివాడు అధిష్ఠించి ఉంటాడు.
12.192.31
पुरुषाधिष्ठिता बुद्धिस्त्रिषु भावेषु वर्तते ।
कदाचिल्लभते प्रीतिं कदाचिदनुशोचति ॥ १२.१९२.३१ ॥
పురుషునిచే అధిష్ఠితమైన బుద్ధి మూడు భావాలలో వర్తిస్తుంది. కొన్నిసార్లు అది ప్రీతిని పొందుతుంది, కొన్నిసార్లు శోకిస్తుంది.
12.192.32
न सुखेन न दुःखेन कदाचिदपि वर्तते ।
एवं नराणां मनसि त्रिषु भावेष्ववस्थिता ॥ १२.१९२.३२ ॥
సుఖం వల్లనూ, దుఃఖం వల్లనూ అది ఎప్పుడూ నిలవదు. ఈ విధంగా మనుషుల మనస్సులో అది మూడు భావాలలో స్థితమై ఉంటుంది.
12.192.33
सेयं भावात्मिका भावांस्त्रीनेतानतिवर्तते ।
सरितां सागरो भर्ता महावेलामिवोर्मिमान् ॥ १२.१९२.३३ ॥
భావ స్వరూపమైన ఈ బుద్ధి ఈ మూడు భావాలను అతిక్రమిస్తుంది, నదులకు ప్రభువైన సముద్రం అలలతో మహా తీరాన్ని దాటినట్లు.
12.192.34
अविभागगता बुद्धिर्भावे मनसि वर्तते ।
प्रवर्तमानं तु रजस्तद्भावमनुवर्तते ॥ १२.१९२.३४ ॥
అవిభాగ స్థితిని పొందిన బుద్ధి మనస్సులో భావంలో వర్తిస్తుంది. కానీ ప్రవర్తిస్తున్న రజస్సు ఆ భావాన్ని అనుసరిస్తుంది.
12.192.35
इन्द्रियाणि हि सर्वाणि प्रवर्तयति सा तदा ।
ततः सत्वं तमो भावः प्रातियोगात्प्रवर्तते ॥ १२.१९२.३५ ॥
అప్పుడు అది అన్ని ఇంద్రియాలను ప్రవర్తింపజేస్తుంది. తరువాత సత్త్వం, తమో భావం పరస్పర విరోధం వల్ల ప్రవర్తిస్తాయి.
12.192.36
प्रीतिः सत्वं रजः शोकस्तमो मोहस्तु ते त्रयः ।
येये च भावा लोकेऽस्मिन्सर्वेष्वेतेषु वै त्रिषु ॥ १२.१९२.३६ ॥
ప్రీతి సత్త్వం, రజస్సు శోకం, తమస్సు మోహం — ఈ మూడు. ఈ లోకంలో ఉన్న భావాలన్నీ ఈ మూడింటిలోనే ఉన్నాయి.
12.192.37
इति बुद्धिगतिः सर्वा व्याख्याता तव भारत ।
इन्द्रियाणि च सर्वाणि विजेतव्यानि धीमता ॥ १२.१९२.३७ ॥
ఓ భరతవంశీయుడా, ఇలా బుద్ధి యొక్క గతులన్నీ వివరించబడ్డాయి. బుద్ధిమంతుడు ఇంద్రియాలన్నింటినీ జయించాలి.
12.192.38
सत्वं रजस्तमश्चैव प्राणिनां संश्रिताः सदा ।
त्रिविधा वेदना चैव सर्वसत्वेषु दृश्यते ॥ १२.१९२.३८ ॥
సత్త్వం, రజస్సు, తమస్సు అనే ఈ మూడు గుణాలు ఎల్లప్పుడూ ప్రాణులలో ఉంటాయి; సర్వ ప్రాణులలోనూ మూడు విధాల అనుభూతి కనిపిస్తుంది.
12.192.39
सात्विकी राजसी चैव तामसी चेति भारत ।
सुखस्पर्शः सत्त्वगुणो दुःखस्पर्शो रजोगुणः।
तमोगुणेन संयुक्तौ भवतो व्यावहारिकौ ॥ १२.१९२.३९ ॥
ఓ భరతా, సాత్త్వికం, రాజసికం, తామసికం అని ఇవి మూడు రకాలు. సుఖస్పర్శ సత్త్వగుణం; దుఃఖస్పర్శ రజోగుణం; తమోగుణంతో కలిసినప్పుడు ఇవి రెండూ వ్యావహారికమవుతాయి.
12.192.40
तत्र यत्प्रीतिसंयुक्तं काये मनसि वा भवेत् ।
वर्तते सात्विको भाव इत्युपेक्षेत तत्तथा ॥ १२.१९२.४० ॥
వాటిలో శరీరంలో లేదా మనస్సులో ప్రీతితో కూడినది, సాత్త్విక భావంగా ప్రవర్తించేది — దానిని అలాగే నిర్లిప్తంగా చూడాలి.
12.192.41
अथ यद्दुःखसंयुक्तमप्रीतिकरमात्मनः ।
प्रवृत्तं रज इत्येव तन्न संरभ्य चिन्तयेत् ॥ १२.१९२.४१ ॥
ఇప్పుడు దుఃఖంతో కూడినదీ తనకు అప్రీతికరమైనదీ, రజోగుణంగా ప్రవృత్తమైనదీ — దానిని ఆవేశంతో ఆలోచించకూడదు.
12.192.42
अथ यन्मोहसंयुक्तमव्यक्तविषयं भवेत् ।
अप्रतर्क्यमविज्ञेयं तमस्तदुपधारयेत्। ॥ १२.१९२.४२ ॥
ఇప్పుడు మోహంతో కూడి అవ్యక్తాన్ని విషయంగా చేసుకున్నదీ, తర్కానికి అందనిదీ, తెలియరానిదీ — దానిని తమోగుణంగా గ్రహించాలి.
12.192.43
प्रहर्षः प्रीतिरानन्दः सुखं संशान्तचित्तता ।
कथंचिदभिवर्तन्त इत्येते सात्विका गुणा ॥ १२.१९२.४३ ॥
హర్షం, ప్రీతి, ఆనందం, సుఖం, చిత్తశాంతి — ఇవే సాత్త్విక గుణాలు; అవి ఏదో విధంగా కలుగుతాయి.
12.192.44
अतुष्टिः परितापश्च शोको लोभस्तथाऽक्षमा ।
लिङ्गानि रजसस्तानि दृश्यन्ते हेत्वहेतुभिः ॥ १२.१९२.४४ ॥
అసంతృప్తి, పరితాపం, శోకం, లోభం, అక్షమ — ఇవి రజోగుణ లక్షణాలు; కారణంతోనూ కారణం లేకుండానూ కనిపిస్తాయి.
12.192.45
अभिमानस्तथा मोहः प्रमादः स्वप्नतन्द्रिता ।
कथंचिदभिवर्तन्ते विविधास्तामसा गुणाः ॥ १२.१९२.४५ ॥
అభిమానం, మోహం, ప్రమాదం, నిద్ర, బద్ధకం — ఇవి వివిధ తామస గుణాలు; ఏదో విధంగా ఉద్భవిస్తాయి.
12.192.46
दूरगं बहुधागामि प्रार्थनासंशयात्मकम् ।
मनः सुनियतं यस्य स सुखी प्रेत्य चेह च ॥ १२.१९२.४६ ॥
దూరంగా పరుగెత్తే, అనేక విధాలుగా తిరిగే, కోరిక సందేహాలతో కూడిన మనసును బాగా నియమించినవాడు ఇహంలోనూ పరలోకంలోనూ సుఖి అవుతాడు.
12.192.47
सत्वक्षेत्रज्ञयोरेतदन्तरं पश्य सूक्ष्मयोः ।
सृजते तु गुणानेक एको न सृजते गुणान् ॥ १२.१९२.४७ ॥
సత్త్వానికి, క్షేత్రజ్ఞునికి మధ్య ఉన్న ఈ భేదాన్ని చూడు — ఈ రెండు సూక్ష్మ తత్త్వాల్లో ఒకటి గుణాలను సృష్టిస్తుంది; మరొకటి గుణాలను సృష్టించదు.
12.192.48
मशकोदुम्बरौ वाऽपि संप्रयुक्तौ यथा सदा ।
अन्योन्यमेतौ स्यातां च संप्रयोगस्तथा तयोः ॥ १२.१९२.४८ ॥
దోమ, మేడి చెట్టు ఎప్పుడూ ఒకదానితో ఒకటి కలిసి ఉన్నట్లే, ఈ ఇద్దరి కలయిక కూడా అలాంటిదే.
12.192.49
पृथग्भूतौ प्रकृत्या तौ संप्रयुक्तौ च सर्वदा ।
यथा मत्स्यो जलं चैव संप्रयुक्तौ तथैव तौ ॥ १२.१९२.४९ ॥
ఆ రెండూ స్వభావంతో వేరువేరైనవి, అయినా ఎల్లప్పుడూ కలిసి ఉంటాయి; చేప, నీరు కలిసి ఉన్నట్లే ఆ రెండూ కలిసి ఉన్నాయి.
12.192.50
न गुणा विदुरात्मानं स गुणान्वेति सर्वशः ।
परिद्रष्टा गुणानां स संसृष्टान्मन्यते तथा ॥ १२.१९२.५० ॥
గుణాలు ఆత్మను తెలుసుకోవు; అతడు గుణాలన్నింటినీ పూర్తిగా తెలుసుకుంటాడు. గుణాలను చూసేవాడు వాటిని తనతో కలిసినవిగా భావిస్తాడు.
12.192.51
इन्द्रियैस्तु प्रदीपार्थं कुरुते बुद्धिसप्तमैः ।
निर्विचेष्टैरजानद्भिः परमात्मा प्रदीपवत् ॥ १२.१९२.५१ ॥
పరమాత్మ ఇంద్రియాలతోను, ఏడవదైన బుద్ధితోను దీపంలా వెలుగు కోసం పని చేస్తాడు; అవి నిశ్చలమైనవి, తెలియనివి.
12.192.52
सृजते हि गुणान्सत्वं क्षेत्रज्ञः परिपश्यति ।
संप्रयोगस्तयोरेष सत्वक्षेत्रज्ञयोर्ध्रुवः ॥ १२.१९२.५२ ॥
సత్వం గుణాలను సృష్టిస్తుంది; క్షేత్రజ్ఞుడు వాటిని చూస్తాడు. సత్వానికీ క్షేత్రజ్ఞునికీ ఉన్న ఈ కలయిక నిశ్చయమైనది.
12.192.53
आश्रयो नास्ति सत्वस्य क्षेत्रज्ञस्य च कश्चन ।
सत्वं मनः संसृजते न गुणान्वै कदाचन ॥ १२.१९२.५३ ॥
సత్వానికీ క్షేత్రజ్ఞునికీ ఏ ఆధారమూ లేదు. సత్వం మనస్సును సృష్టిస్తుంది; గుణాలను ఎప్పుడూ సృష్టించదు.
12.192.54
रश्मीस्तेषां स मनसा यदा सम्यङ्गियच्छति ।
तदा प्रकाशतेऽस्यात्मा घटे दीपो ज्वलन्निव ॥ १२.१९२.५४ ॥
అతడు మనస్సుతో వాటి కిరణాలను సమ్యక్కుగా నియంత్రించినప్పుడు, అతని ఆత్మ ప్రకాశిస్తుంది; కుండలో మండుతున్న దీపంలా.
12.192.55
त्यक्त्वा यः प्राकृतं कर्म नित्यमात्मरतिर्मुनिः ।
सर्वभूतात्मभूस्तस्मात्स गच्छेदुत्तमां गतिम् ॥ १२.१९२.५५ ॥
లౌకిక కర్మలను త్యజించి, ఎల్లప్పుడూ ఆత్మలోనే రమించి, సర్వ ప్రాణుల ఆత్మగా మారిన ముని ఉత్తమ గతిని పొందుతాడు.
12.192.56
यथा वारिचरः पक्षी सलिलेन न लिप्यते ।
एवमेव कृतप्रज्ञो भूतेषु परिवर्तते ॥ १२.१९२.५६ ॥
నీటిలో విహరించే పక్షి నీటిచేత అంటబడనట్లే, పరిపక్వ ప్రజ్ఞ గలవాడు ప్రాణుల మధ్య తిరిగినా అంటబడడు.
12.192.57
एवं स्वभावमेवैतत्स्वबुद्ध्या विहरेन्नरः ।
अशोचन्नप्रहृष्यंश्च चरेद्विगतमत्सरः ॥ १२.१९२.५७ ॥
ఇలాగే ఇది స్వభావం; మనిషి తన బుద్ధితో ఇలాగే విహరించాలి — శోకించకుండా, అతిగా సంతోషించకుండా, మాత్సర్యం విడిచి ప్రవర్తించాలి.
12.192.58
स्वभावसिद्ध्या युक्तस्तु स नित्यं सृजत गुणान् ।
ऊर्णनाभिर्यथा सूत्रं विज्ञेयास्तन्तुवद्गुणाः ॥ १२.१९२.५८ ॥
స్వభావ సిద్ధితో కూడినవాడు ఎల్లప్పుడూ గుణాలను సృష్టిస్తాడు — సాలెపురుగు దారాన్ని ఎలా సృష్టిస్తుందో అలా; గుణాలను దారాల వలె తెలుసుకోవాలి.
12.192.59
प्रध्वस्ता न निवर्न्तते निवृत्तिर्नोपलभ्यते ।
प्रत्यक्षेण परोक्षं तदनुमानेन सिध्यति ॥ १२.१९२.५९ ॥
నశించినవి తిరిగి రావు; నివృత్తి ప్రత్యక్షంగా కనిపించదు. అగోచరమైనది అనుమానం ద్వారా సిద్ధమవుతుంది.
12.192.60
एवमेकेऽध्यवस्यन्ति निवृत्तिरिति चापरे ।
उभयं संप्रधार्यैतद्व्यवस्येत यथामति ॥ १२.१९२.६० ॥
కొందరు ఇలా నిశ్చయిస్తారు, మరికొందరు ఇదే నివృత్తి అంటారు. రెండింటినీ బాగా విచారించి, తన బుద్ధికి తగినట్లు నిశ్చయించాలి.
12.192.61
इतीमं हृदयग्रत्थिं बुद्धिभेदमयं दृढम् ।
विमुच्य सुखमासीत न शोचेच्छिन्नसंशयः ॥ १२.१९२.६१ ॥
ఇలా బుద్ధి భేదంతో ఏర్పడిన హృదయంలోని ఈ గట్టి ముడిని విప్పి, సుఖంగా కూర్చోవాలి; సంశయాలు తెగిపోయినవాడు శోకించకూడదు.
12.192.62
मलिनाः प्राप्नुयुः शुद्धिं यथा पूर्णां नदीं नराः ।
अवगाह्य सुविद्वांसो विद्धि ज्ञानमिदं तथा ॥ १२.१९२.६२ ॥
మలినులైన మనుషులు నిండు నదిలో స్నానం చేసి శుద్ధి పొందినట్లే, గొప్ప విద్వాంసులు ఈ జ్ఞానంలో మునిగి శుద్ధి పొందుతారని తెలుసుకో.
12.192.63
महानद्या हि पारज्ञस्तप्यते न तदन्यथा ।
न तु तप्यति तत्त्वज्ञः फले ज्ञाते तरत्युत ॥ १२.१९२.६३ ॥
మహానదిని దాటే మార్గం తెలిసినవాడు నిశ్చయంగా బాధపడడు, వేరుగా కాదు; కానీ తత్త్వజ్ఞుడు బాధపడడు, ఫలాన్ని తెలుసుకున్నప్పుడు అతడు దాటిపోతాడు.
12.192.64
एवं ये विदुराध्यात्मं केवलं ज्ञानमुत्तमम् ॥ १२.१९२.६४ ॥
ఇలా ఎవరు అధ్యాత్మాన్ని తెలుసుకుంటారో, వారు కేవలమైన ఉత్తమ జ్ఞానాన్ని తెలుసుకుంటారు.
12.192.65
एतां बुद्धा नरः सर्वां भूतानामागतिं गतिम् ।
अवेक्ष्य च शनैर्बुद्ध्या लभते शममुत्तमम् ॥ १२.१९२.६५ ॥
ఇది అంతా తెలుసుకుని, ప్రాణుల రాకపోకలన్నింటినీ పరిశీలించి, మనిషి బుద్ధితో క్రమంగా ఉత్తమ శాంతిని పొందుతాడు.
12.192.66
त्रिवर्गो यस्य विदितः प्रेक्ष्य तं स विमुच्यते ।
अन्वीक्ष्य मनसा युक्तस्तत्त्वदर्शी निरुत्सुकः ॥ १२.१९२.६६ ॥
త్రివర్గాన్ని తెలుసుకున్నవాడు దానిని చూసి విముక్తుడవుతాడు. మనసుతో బాగా పరిశీలించి, యోగంలో నిమగ్నుడైన తత్త్వదర్శి ఉత్సుకత లేనివాడవుతాడు.
12.192.67
न चात्मा शक्यते द्रष्टुमिन्द्रियेषु विभागशः ।
तत्रतत्र विसृष्टेषु दुर्वार्येष्वकृतात्मभिः ॥ १२.१९२.६७ ॥
ఆత్మను నియంత్రించని వారికి, అదుపు చేయలేని ఇంద్రియాలలో చెదిరిపోయిన ఆత్మను విడివిడిగా చూడటం సాధ్యం కాదు.
12.192.68
एतद्बुद्धा भवेद्बुद्धः किमन्यद्बुद्धिलक्षणम् ।
प्रतिगृह्य च निह्नोति ह्यन्यथा च प्रदृश्यते ॥ १२.१९२.६८ ॥
దీనిని తెలిసినవాడే జ్ఞాని అవుతాడు; బుద్ధికి మరో లక్షణం ఏముంది? స్వీకరించి దాచేవాడు వేరుగా కనిపిస్తాడు.
12.192.69
न सर्पति च यं प्राहुः सर्वत्र प्रतिहन्यते ।
धूमेन चाप्रसन्नोऽग्निर्यथाऽर्कं न प्रवर्तयेत् ॥ १२.१९२.६९ ॥
ఏదైతే కదలనిదని వారు అంటారో, అది ప్రతిచోటా అడ్డగించబడుతుంది; పొగతో మసకబారిన అగ్ని సూర్యుడిని కదిలించలేనట్లు.
12.192.70
धिष्ण्याधिपे प्रसन्ने तु स्थितिमेतां निरीक्षते ।
अतिक्षूराच्च सूक्ष्मत्वात्प्रस्थानं न प्रकाशते ॥ १२.१९२.७० ॥
నక్షత్రాధిపతి ప్రసన్నుడైనప్పుడు ఈ స్థితిని చూస్తాడు; అయితే అత్యంత సూక్ష్మమైనది, తీక్షణమైనది కాబట్టి దాని నిష్క్రమణ స్పష్టంగా కనిపించదు.
12.192.71
प्रपद्य तच्छ्रुताह्नानि चिन्मयं स्वीकृतं विना ।
विज्ञाय तद्धि मन्यन्ते कृतकृत्या मनीषिणः ॥ १२.१९२.७१ ॥
విన్న రోజులను ఆశ్రయించి, చిన్మయమైనదాన్ని స్వీకరించకుండానే తెలుసుకుని, ఆ జ్ఞానులు దానినే భావించి కృతకృత్యులు అవుతారు.
12.192.72
न भवति विदुषां ततो भयं ।
यदविदुषां सुमहद्भयं भवेत्।
न हि गतिरधिकास्ति कस्यचि ।
त्सति हि गुणे प्रवदन्त्यतुल्यताम् ॥ १२.१९२.७२ ॥
విద్వాంసులకు అవిద్వాంసులకు ఎంతో గొప్ప భయం కలిగించే భయం కలగదు; ఎందుకంటే ఎవరికీ ఇంతకంటే అధికమైన గతి లేదు, గుణం ఉన్నప్పుడే అతుల్యత అంటారు.
12.192.73
यः करोत्यनभिसन्धिपूर्वकं ।
तच्च निर्णुदति यत्पुरा कृतम्।
नाप्रियं तदुभयं कुतः प्रियं ।
तस्य तज्जनयतीह सर्वतः ॥ १२.१९२.७३ ॥
ముందస్తు ఉద్దేశం లేకుండా కర్మ చేసేవాడు, పూర్వం చేసిన కర్మను కూడా తొలగించుకుంటాడు. అతనికి అప్పుడు అప్రియం కాదు, ప్రియం కూడా కాదు; ఇక్కడ అతడు దానినే అన్ని వైపుల నుండి సృష్టిస్తాడు.
12.192.74
ये विदुस्तदुभयं पदं सताम् ॥ १२.१९२.७४ ॥
ఆ రెండింటినీ తెలిసినవారు సజ్జనుల స్థానంలో ఉంటారు.