ମହାଭାରତ · ଅଧ୍ୟାୟ 12.192
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.192.1
अध्यात्मं नाम यदिदं पुरुषस्येह चिन्त्यते ।
यदध्यात्मं यथा चैतत्तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १२.१९२.१ ॥
ଏଠାରେ ପୁରୁଷ ବିଷୟରେ ଯାହା ଅଧ୍ୟାତ୍ମ ନାମରେ ଚିନ୍ତିତ ହୁଏ, ସେହି ଅଧ୍ୟାତ୍ମ କ'ଣ ଓ କିପରି, ହେ ପିତାମହ, ତାହା ମୋତେ କୁହନ୍ତୁ।
12.192.2
कुतः सृष्टमिदं सर्वं ब्रह्मन्स्थावरजङ्गमम् ।
प्रलये च कमभ्येति तन्मे वक्तुमिहार्हसि ॥ १२.१९२.२ ॥
ଏହି ସମଗ୍ର ସ୍ଥାବର-ଜଙ୍ଗମ ଜଗତ କେଉଁଠାରୁ ସୃଷ୍ଟ ହୋଇଛି? ପ୍ରଳୟରେ ତାହା କେଉଁଥିରେ ଲୀନ ହୁଏ? ହେ ବ୍ରହ୍ମନ୍, ତାହା ମୋତେ ଏଠାରେ କହିବାକୁ ଆପଣ ଯୋଗ୍ୟ।
12.192.3
अध्यात्ममिति मां पार्थ यदेतदनुपृच्छसि ।
तद्व्याख्यास्यामि ते तात श्रेयस्करतमं शुभम् ॥ १२.१९२.३ ॥
ହେ ପାର୍ଥ, ଅଧ୍ୟାତ୍ମ ବିଷୟରେ ତୁମେ ମୋତେ ଏବେ ପଚାରୁଛ, ହେ ତାତ, ତାହା ମୁଁ ତୁମକୁ ବୁଝାଇବି; ତାହା ଅତି କଲ୍ୟାଣକର ଓ ଶୁଭ।
12.192.4
सृष्टिप्रलयसंयुक्तमाचार्यैः परिदर्शितम् ।
यज्ज्ञात्वा पुरुषो लेके प्रीतिं सौख्यं च विन्दति।
फललाभश्च तस्य स्यात्सर्वभूतहितं च तत् ॥ १२.१९२.४ ॥
ସୃଷ୍ଟି ଓ ପ୍ରଳୟ ସହିତ ଯୁକ୍ତ ଯାହା ଆଚାର୍ଯ୍ୟମାନେ ଦେଖାଇଛନ୍ତି, ଯାହାକୁ ଜାଣି ପୁରୁଷ ଜଗତରେ ପ୍ରୀତି ଓ ସୁଖ ଲାଭ କରେ, ତାହାର ଫଳଲାଭ ହୁଏ; ଏବଂ ତାହା ସର୍ବଭୂତର ହିତକର।
12.192.5
आत्मानममलं राजन्नावृत्यैवं व्यवस्थितम् ।
तस्मिन्प्रकाशते नित्यं तमः सोमो यथैव तत् ॥ १२.१९२.५ ॥
ହେ ରାଜନ୍, ନିର୍ମଳ ଆତ୍ମା ଏହିପରି ଆବୃତ ହୋଇ ସ୍ଥିତ ଅଛି; ଅନ୍ଧକାରରେ ଚନ୍ଦ୍ର ଯେପରି ପ୍ରକାଶେ, ସେପରି ତାହାରେ ତାହା ସଦା ପ୍ରକାଶ ପାଏ।
12.192.6
तद्विद्वान्नष्टयाप्मैष ब्रह्मभूयाय कल्पते ।
अण्डावरणभूतानां पर्यन्तं हि यथा तमः ॥ १२.१९२.६ ॥
ତାହା ଜାଣିଥିବା ବିଦ୍ୱାନ, ଯାହାର ପାପ ନଷ୍ଟ ହୋଇଛି, ସେ ବ୍ରହ୍ମଭାବ ଲାଭ ପାଇବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ହୁଏ; ଅଣ୍ଡାବରଣର ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ସୀମା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯେପରି ଅନ୍ଧକାର ଥାଏ।
12.192.7
पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिश्च पञ्चमम् ।
महाभूतानि भूतानां सर्वेषां प्रभवाप्ययौ ॥ १२.१९२.७ ॥
ପୃଥିବୀ, ବାୟୁ, ଆକାଶ, ଜଳ ଓ ପଞ୍ଚମ ତେଜ — ଏହି ମହାଭୂତ। ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ଲୟ ଏଥିରୁ।
12.192.8
यतः सृष्टानि तत्रैव तानि यान्ति पुनःपुनः ।
महाभूतानि भूतेभ्यः सागरस्योर्मयो यथा ॥ १२.१९२.८ ॥
ଯେଉଁଠାରୁ ଏମାନେ ସୃଷ୍ଟ ହେଲେ, ସେଠାକୁ ହିଁ ପୁଣି ପୁଣି ଫେରନ୍ତି। ସମୁଦ୍ରର ତରଙ୍ଗ ପରି ମହାଭୂତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କଠାରୁ (ଉଦ୍ଭବ ହୋଇ ଲୟ ହୁଅନ୍ତି)।
12.192.9
प्रसार्य च यथाङ्गानि कूर्मः संहरते पुनः ।
तद्वद्भूतानि भूतात्मा सृष्ट्वा संहरते पुनः ॥ १२.१९२.९ ॥
କଇଁଛ ଯେପରି ଅଙ୍ଗ ପ୍ରସାରିତ କରି ପୁଣି ସଙ୍କୋଚ କରେ, ସେହିପରି ଭୂତାତ୍ମା ସୃଷ୍ଟି କରି ପୁଣି ସଂହାର କରନ୍ତି।
12.192.10
स तेषां गुणसंघातः शरीरे भरतर्षभ ।
सततं प्रविलीयन्ते गुणास्ते प्रभवन्ति च ॥ १२.१९२.१० ॥
ହେ ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ! ସେମାନଙ୍କର ଗୁଣସମୂହ ଶରୀରରେ ନିରନ୍ତର ଲୀନ ହୁଏ; ଆଉ ସେହି ଗୁଣଗୁଡ଼ିକ ପୁଣି ଉଦ୍ଭବ ହୁଅନ୍ତି।
12.192.11
यद्विना नैव शृणुते न पश्यति न दीप्यते ।
यदधीनं यतस्तस्मादध्यात्ममिति कथ्यते ॥ १२.१९२.११ ॥
ଯାହା ବିନା ଶୁଣାଯାଏ ନାହିଁ, ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ, ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ ନାହିଁ; ଯାହା ଉପରେ ଏସବୁ ନିର୍ଭର କରେ ଏବଂ ଯାହାଠାରୁ (ଏସବୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ), ସେଥିପାଇଁ ତାହାକୁ ଅଧ୍ୟାତ୍ମ କୁହାଯାଏ।
12.192.12
ज्ञानं तदेकरूपाख्यं नानाप्रज्ञान्वितं तदा ।
न तेवाचाऽनुरूपं स्याद्यया रासविवर्जितम् ॥ १२.१९२.१२ ॥
ସେହି ଜ୍ଞାନ ଏକରୂପ ନାମରେ କଥିତ; ତଥାପି ତାହା ଅନେକ ପ୍ରଜ୍ଞାରେ ଯୁକ୍ତ। ବାକ୍ୟ ଦ୍ବାରା ତାହା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଯଥାର୍ଥ ରୂପେ କୁହାଯାଇପାରେ ନାହିଁ; ସେଥିପାଇଁ (ଶବ୍ଦକୋଳାହଳ ରହିତ) କୁହାଯାଇଛି।
12.192.13
आकाशात्खलु याज्येषु भवन्ति सुमहागुणाः ।
इति तन्मयमेवैतत्सर्वं स्थावरजङ्गमम्। ॥ १२.१९२.१३ ॥
ଆକାଶରୁ ହିଁ ଯଜ୍ଞୀୟ ବସ୍ତୁମାନଙ୍କରେ ମହାନ ଗୁଣମାନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି। ଏହିପରି ସ୍ଥାବର ଓ ଜଙ୍ଗମ ସବୁକିଛି ତାହାରି ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ।
12.192.14
प्रलये च तमभ्येति तस्मादुत्सृज्यते पुनः ।
महाभूतेषु भूतात्मा सृष्ट्वा संहरते पुनः ॥ १२.१९२.१४ ॥
ପ୍ରଳୟରେ ତାହା ତାହାରି ମଧ୍ୟରେ ଲୀନ ହୁଏ; ଏଣୁ ପୁନର୍ବାର ତାହା ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ। ଭୂତାତ୍ମା ମହାଭୂତମାନଙ୍କରେ ସୃଷ୍ଟି କରି ପୁନର୍ବାର ସଂହାର କରନ୍ତି।
12.192.15
महाभूतानि पञ्चैव सर्वभूतेषु भूतकृत् ।
अकरोत्तेषु वैषम्य तत्तु जीवो न पश्यति ॥ १२.१९२.१५ ॥
ପଞ୍ଚ ମହାଭୂତ ହିଁ ସର୍ବଭୂତରେ ଅଛନ୍ତି। ଭୂତକର୍ତ୍ତା ସେମାନଙ୍କରେ ବୈଷମ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି କଲେ; କିନ୍ତୁ ଜୀବ ତାହା ଦେଖେ ନାହିଁ।
12.192.16
शब्दः श्रोत्रं तथा खानि त्रयमाकाशसंभवम् ।
वायोः स्पर्शस्तथा चेष्टा त्वक्चैव त्रितयं स्मृतम् ॥ १२.१९२.१६ ॥
ଶବ୍ଦ, ଶ୍ରବଣ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଛିଦ୍ର — ଏହି ତିନୋଟି ଆକାଶରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ। ସ୍ପର୍ଶ, ଚେଷ୍ଟା ଓ ତ୍ୱଚା — ଏହି ତିନୋଟି ବାୟୁର ବୋଲି ସ୍ମୃତ।
12.192.17
रूपं चक्षुस्तथा पाकस्त्रिविधं तेज उच्यते ।
रसः क्लेदश्च जिह्वा च त्रयो जलगुणाः स्मृताः ॥ १२.१९२.१७ ॥
ରୂପ, ଚକ୍ଷୁ ଓ ପାକ — ଏହି ତିନି ପ୍ରକାର ତେଜର ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ରସ, କ୍ଲେଦ ଓ ଜିଭ — ଏହି ତିନୋଟି ଜଳଗୁଣ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।
12.192.18
घ्रेयं घ्राणं शरीरं च एते भूमिगुणास्त्रयः ।
महाभूतानि पञ्चैव षष्ठं च मन उच्यते ॥ १२.१९२.१८ ॥
ଗନ୍ଧ, ଘ୍ରାଣ ଓ ଶରୀର — ଏହି ତିନୋଟି ପୃଥିବୀର ଗୁଣ। ପଞ୍ଚ ମହାଭୂତ ହିଁ ଅଟନ୍ତି; ଷଷ୍ଠ ମନ କୁହାଯାଏ।
12.192.19
इन्द्रियाणि मनश्चैव विज्ञानान्यस्य भारत ।
सप्तमी बुद्धिरित्याहुः क्षेत्रज्ञः पुनरष्टमः ॥ १२.१९२.१९ ॥
ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ମନ, ହେ ଭାରତ, ଏହାର ବିଜ୍ଞାନ। ସପ୍ତମ ବୁଦ୍ଧି କୁହାଯାଏ; ଅଷ୍ଟମ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ।
12.192.20
चक्षुरालोचनायैव संशयं कुरुते मनः ।
बुद्धिरध्यवसानाय क्षेत्रज्ञः साक्षिवत्स्थितः ॥ १२.१९२.२० ॥
ଚକ୍ଷୁ କେବଳ ଦେଖିବା ପାଇଁ; ମନ ସଂଶୟ ସୃଷ୍ଟି କରେ; ବୁଦ୍ଧି ନିଶ୍ଚୟ ପାଇଁ; କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ସାକ୍ଷୀ ପରି ଅବସ୍ଥିତ।
12.192.21
चिच्छक्त्याधिष्ठिता बुद्धिश्चेतनेत्यभिविश्रुता ।
चेतनानन्तरो जीवस्तदा वेत्ति च लक्ष्यते ॥ १२.१९२.२१ ॥
ଚିତ୍-ଶକ୍ତିରେ ଅଧିଷ୍ଠିତ ବୁଦ୍ଧି 'ଚେତନା' ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଚେତନା ପରେ ଜୀବ; ତେବେ ସେ ଜାଣେ ଓ ଲକ୍ଷିତ ହୁଏ।
12.192.22
नोत्सृजन्विसृजंश्चैव शरीरं दृश्यते तमः ।
तस्मिंश्चेतोपलब्धिः स्यात्तमो वा सारयन्त्युत ॥ १२.१९२.२२ ॥
ଛାଡ଼ି ନ ଦେଇ କି ଛାଡ଼ି ଦେଇ ନ ହୋଇ ଶରୀର ଦେଖାଯାଏ; ତମସ୍ ଦେଖାଯାଏ; ସେଥିରେ ଚେତନାର ଉପଲବ୍ଧି ହୋଇପାରେ, କିମ୍ବା ତମସ୍ ତାକୁ ଭସାଇ ନେଇଯାଏ ବୋଲି କହନ୍ତି।
12.192.23
ऊर्ध्वं पादतलाभ्यां यदर्वाक्चोर्ध्वं च पश्यति ।
एतेन सर्वमेवेदं बिद्ध्यभिव्याप्तमन्तरम् ॥ १२.१९२.२३ ॥
ପାଦତଳରୁ ଊର୍ଦ୍ଧ୍ୱ ଓ ନିମ୍ନ ଏବଂ ଊର୍ଦ୍ଧ୍ୱକୁ ଯାହା ଦେଖେ; ଏହା ଦ୍ୱାରା ଏ ସବୁ ଭିତରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ବୋଲି ଜାଣ।
12.192.24
पुरुषैरिन्द्रियाणीह विजेतव्यानि कृत्स्नशः ।
तमो रजश्च सत्वं च तेऽपि भावास्तदाश्रिताः ॥ १२.१९२.२४ ॥
ଏଠାରେ ମଣିଷ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜିତିବା ଉଚିତ; ତମ, ରଜ ଓ ସତ୍ତ୍ୱ ମଧ୍ୟ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଆଶ୍ରିତ ଭାବ।
12.192.25
एतां बुद्ध्वा नरो बुद्ध्या भूतानामागतिं गतिम् ।
समवेक्ष्य शनैश्चैव लभते शममुत्तमम् ॥ १२.१९२.२५ ॥
ଏହା ଜାଣି, ମନୁଷ୍ୟ ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ଆଗମନ ଓ ଗମନକୁ ଭଲ ଭାବେ ବିଚାର କରି, ଧୀରେ ଧୀରେ ପରମ ଶାନ୍ତି ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।
12.192.26
गुणैर्नेनीयते बुद्धिर्बुद्धिरेवेन्द्रियाण्यपि ।
मनःषष्ठानि सर्वाणि बुद्ध्यभावे कुतो गुणाः ॥ १२.१९२.२६ ॥
ଗୁଣମାନେ ବୁଦ୍ଧିକୁ ଚଳାନ୍ତି ନାହିଁ; ବୁଦ୍ଧି ହିଁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ ମଧ୍ୟ ଚଳାଏ। ମନ ଯାହାର ଷଷ୍ଠ, ସେ ସବୁ (ବୁଦ୍ଧିର ଅଧୀନ)। ବୁଦ୍ଧିର ଅଭାବରେ ଗୁଣ କେଉଁଠାରେ?
12.192.27
इति तन्मयमेवैतत्सर्वं स्थावरजङ्गमम् ।
प्रलीयते चोद्भवति तस्मान्निर्दिश्यते तथा ॥ १२.१९२.२७ ॥
ଏହିପରି, ସ୍ଥାବର ଓ ଜଙ୍ଗମ ଏ ସବୁ ତାହାରି ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ଣ୍ଣ। ଏହା ଲୀନ ହୁଏ ଓ ପୁଣି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ତେଣୁ ଏହା ସେହିପରି କୁହାଯାଏ।
12.192.28
येन पश्यति तच्चक्षुः शृणोति श्रोत्रमुच्यते ।
जिघ्रति घ्राणमित्याहू रसं जानाति जिह्वया ॥ १२.१९२.२८ ॥
ଯାହାଦ୍ୱାରା ଦେଖେ ତାହା ଆଖି; ଯାହାଦ୍ୱାରା ଶୁଣେ ତାହା କାନ କୁହାଯାଏ। ଗନ୍ଧ ନିଏ, ତାହାକୁ ନାକ କହନ୍ତି; ଜିଭ ଦ୍ୱାରା ରସ ଜାଣେ।
12.192.29
त्वचा स्पर्शयते स्पर्शं बुद्धिर्विक्रियतेऽसकृत् ।
येन संकल्पयत्यर्थं किंचिद्भवति तन्मनः ॥ १२.१९२.२९ ॥
ତ୍ୱଚା ଦ୍ୱାରା ସ୍ପର୍ଶ ଅନୁଭବ କରାଏ; ବୁଦ୍ଧି ବାରମ୍ବାର ବିକୃତ ହୁଏ। ଯାହାଦ୍ୱାରା କୌଣସି ବିଷୟର ସଂକଳ୍ପ କରେ, ତାହା ହିଁ ମନ।
12.192.30
अधिष्ठानानि बुद्धेर्हि पृथगर्थानि पञ्चधा ।
पञ्चेन्द्रियाणि यान्याहुस्तान्यदृश्योऽधितिष्ठति ॥ १२.१९२.३० ॥
ବୁଦ୍ଧିର ଆଧାର ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାରର, ସେମାନଙ୍କର ବିଷୟ ଭିନ୍ନ। ଯାହାକୁ ପଞ୍ଚେନ୍ଦ୍ରିୟ କୁହାଯାଏ, ସେଗୁଡ଼ିକ ଉପରେ ସେହି ଅଦୃଶ୍ୟ ଅଧିଷ୍ଠିତ।
12.192.31
पुरुषाधिष्ठिता बुद्धिस्त्रिषु भावेषु वर्तते ।
कदाचिल्लभते प्रीतिं कदाचिदनुशोचति ॥ १२.१९२.३१ ॥
ପୁରୁଷାଧିଷ୍ଠିତ ବୁଦ୍ଧି ତିନି ଭାବରେ ବର୍ତ୍ତେ। କେବେ ସେ ପ୍ରୀତି ଲାଭ କରେ, କେବେ ଶୋକ କରେ।
12.192.32
न सुखेन न दुःखेन कदाचिदपि वर्तते ।
एवं नराणां मनसि त्रिषु भावेष्ववस्थिता ॥ १२.१९२.३२ ॥
ସୁଖରେ କି ଦୁଃଖରେ ସେ କେବେ ସ୍ଥିର ରହେ ନାହିଁ। ଏହିପରି ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ମନରେ ସେ ତିନି ଭାବରେ ସ୍ଥିତ ରହେ।
12.192.33
सेयं भावात्मिका भावांस्त्रीनेतानतिवर्तते ।
सरितां सागरो भर्ता महावेलामिवोर्मिमान् ॥ १२.१९२.३३ ॥
ଭାବସ୍ୱରୂପା ଏହି ବୁଦ୍ଧି ଏହି ତିନି ଭାବକୁ ଅତିକ୍ରମ କରେ, ଯେପରି ନଦୀମାନଙ୍କ ପ୍ରଭୁ ସାଗର ଢେଉସହ ମହାତଟ ଅତିକ୍ରମ କରେ।
12.192.34
अविभागगता बुद्धिर्भावे मनसि वर्तते ।
प्रवर्तमानं तु रजस्तद्भावमनुवर्तते ॥ १२.१९२.३४ ॥
ଅବିଭାଗ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ବୁଦ୍ଧି ମନରେ ଭାବରେ ବର୍ତ୍ତେ। କିନ୍ତୁ ପ୍ରବର୍ତ୍ତମାନ ରଜ ସେହି ଭାବକୁ ଅନୁସରଣ କରେ।
12.192.35
इन्द्रियाणि हि सर्वाणि प्रवर्तयति सा तदा ।
ततः सत्वं तमो भावः प्रातियोगात्प्रवर्तते ॥ १२.१९२.३५ ॥
ସେତେବେଳେ ସେ ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟକୁ ପ୍ରବର୍ତ୍ତାଏ। ତା'ପରେ ସତ୍ତ୍ୱ ଓ ତମୋ ଭାବ ପରସ୍ପର ବିରୋଧରୁ ପ୍ରବର୍ତ୍ତେ।
12.192.36
प्रीतिः सत्वं रजः शोकस्तमो मोहस्तु ते त्रयः ।
येये च भावा लोकेऽस्मिन्सर्वेष्वेतेषु वै त्रिषु ॥ १२.१९२.३६ ॥
ପ୍ରୀତି ସତ୍ତ୍ୱ, ରଜ ଶୋକ, ତମ ମୋହ — ଏହି ତିନି। ଏ ଲୋକରେ ଯେଉଁ ଭାବ ଅଛନ୍ତି, ସେ ସମସ୍ତେ ଏହି ତିନିରେ ଅଛନ୍ତି।
12.192.37
इति बुद्धिगतिः सर्वा व्याख्याता तव भारत ।
इन्द्रियाणि च सर्वाणि विजेतव्यानि धीमता ॥ १२.१९२.३७ ॥
ହେ ଭରତବଂଶଧର, ଏହିପରି ବୁଦ୍ଧିର ସମସ୍ତ ଗତି ବ୍ୟାଖ୍ୟାତ ହେଲା। ବୁଦ୍ଧିମାନ ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଜୟ କରିବା ଉଚିତ।
12.192.38
सत्वं रजस्तमश्चैव प्राणिनां संश्रिताः सदा ।
त्रिविधा वेदना चैव सर्वसत्वेषु दृश्यते ॥ १२.१९२.३८ ॥
ସତ୍ତ୍ୱ, ରଜ ଓ ତମ — ଏହି ତିନି ଗୁଣ ସବୁବେଳେ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କଠାରେ ରହନ୍ତି; ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀରେ ତ୍ରିବିଧ ଅନୁଭୂତି ଦେଖାଯାଏ।
12.192.39
सात्विकी राजसी चैव तामसी चेति भारत ।
सुखस्पर्शः सत्त्वगुणो दुःखस्पर्शो रजोगुणः।
तमोगुणेन संयुक्तौ भवतो व्यावहारिकौ ॥ १२.१९२.३९ ॥
ହେ ଭରତ, ସାତ୍ତ୍ୱିକ, ରାଜସୀ ଓ ତାମସୀ — ଏହା ତିନି ପ୍ରକାର। ସୁଖସ୍ପର୍ଶ ସତ୍ତ୍ୱଗୁଣ, ଦୁଃଖସ୍ପର୍ଶ ରଜୋଗୁଣ; ତମୋଗୁଣ ସହିତ ମିଶି ଏ ଦୁଇଟି ବ୍ୟାବହାରିକ ହୁଏ।
12.192.40
तत्र यत्प्रीतिसंयुक्तं काये मनसि वा भवेत् ।
वर्तते सात्विको भाव इत्युपेक्षेत तत्तथा ॥ १२.१९२.४० ॥
ସେଥିମଧ୍ୟରୁ ଯାହା ଶରୀର ବା ମନରେ ପ୍ରୀତିଯୁକ୍ତ ହୁଏ ଏବଂ ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଭାବରେ ପ୍ରବର୍ତ୍ତେ, ତାହାକୁ ସେହିପରି ଉପେକ୍ଷାରେ ଦେଖିବା ଉଚିତ।
12.192.41
अथ यद्दुःखसंयुक्तमप्रीतिकरमात्मनः ।
प्रवृत्तं रज इत्येव तन्न संरभ्य चिन्तयेत् ॥ १२.१९२.४१ ॥
ଏବେ ଯାହା ଦୁଃଖଯୁକ୍ତ, ନିଜ ପାଇଁ ଅପ୍ରୀତିକର ଏବଂ ରଜୋଗୁଣ ରୂପେ ପ୍ରବର୍ତ୍ତେ, ତାହା ଉତ୍ତେଜିତ ହୋଇ ଚିନ୍ତା କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
12.192.42
अथ यन्मोहसंयुक्तमव्यक्तविषयं भवेत् ।
अप्रतर्क्यमविज्ञेयं तमस्तदुपधारयेत्। ॥ १२.१९२.४२ ॥
ଏବେ ଯାହା ମୋହସହିତ, ଅବ୍ୟକ୍ତକୁ ବିଷୟ କରେ, ତର୍କାତୀତ ଓ ଅଜ୍ଞେୟ, ତାହାକୁ ତମୋଗୁଣ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ।
12.192.43
प्रहर्षः प्रीतिरानन्दः सुखं संशान्तचित्तता ।
कथंचिदभिवर्तन्त इत्येते सात्विका गुणा ॥ १२.१९२.४३ ॥
ହର୍ଷ, ପ୍ରୀତି, ଆନନ୍ଦ, ସୁଖ ଓ ଚିତ୍ତର ଶାନ୍ତି — ଏଗୁଡ଼ିକ ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଗୁଣ, ଯାହା କୌଣସିମତେ ଉଦୟ ହୁଏ।
12.192.44
अतुष्टिः परितापश्च शोको लोभस्तथाऽक्षमा ।
लिङ्गानि रजसस्तानि दृश्यन्ते हेत्वहेतुभिः ॥ १२.१९२.४४ ॥
ଅସନ୍ତୋଷ, ପରିତାପ, ଶୋକ, ଲୋଭ ଓ ଅକ୍ଷମା — ଏଗୁଡ଼ିକ ରଜୋଗୁଣର ଲକ୍ଷଣ, ଯାହା କାରଣ ଓ ଅକାରଣରୁ ଦେଖାଯାଏ।
12.192.45
अभिमानस्तथा मोहः प्रमादः स्वप्नतन्द्रिता ।
कथंचिदभिवर्तन्ते विविधास्तामसा गुणाः ॥ १२.१९२.४५ ॥
ଅଭିମାନ, ମୋହ, ପ୍ରମାଦ, ନିଦ୍ରା ଓ ଆଳସ୍ୟ — ଏଗୁଡ଼ିକ ବିବିଧ ତାମସ ଗୁଣ, ଯାହା କୌଣସିମତେ ଉଦୟ ହୁଏ।
12.192.46
दूरगं बहुधागामि प्रार्थनासंशयात्मकम् ।
मनः सुनियतं यस्य स सुखी प्रेत्य चेह च ॥ १२.१९२.४६ ॥
ଦୂରଗାମୀ, ବହୁଧା ଭ୍ରମଣଶୀଳ, କାମନା ଓ ସଂଶୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ମନକୁ ଯିଏ ଭଲଭାବେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ, ସେ ଇହଲୋକ ଓ ପରଲୋକରେ ସୁଖୀ ହୁଏ।
12.192.47
सत्वक्षेत्रज्ञयोरेतदन्तरं पश्य सूक्ष्मयोः ।
सृजते तु गुणानेक एको न सृजते गुणान् ॥ १२.१९२.४७ ॥
ସତ୍ତ୍ୱ ଓ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ମଧ୍ୟରେ ଏହି ପାର୍ଥକ୍ୟ ଦେଖ — ଏହି ଦୁଇ ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ ଗୁଣ ସୃଷ୍ଟି କରେ, ଅନ୍ୟଟି କରେ ନାହିଁ।
12.192.48
मशकोदुम्बरौ वाऽपि संप्रयुक्तौ यथा सदा ।
अन्योन्यमेतौ स्यातां च संप्रयोगस्तथा तयोः ॥ १२.१९२.४८ ॥
ମଶା ଓ ଡୁମ୍ବରି ଗଛ ଯେପରି ସର୍ବଦା ପରସ୍ପର ସହ ସଂଯୁକ୍ତ ରୁହନ୍ତି, ସେପରି ଏହି ଦୁଇଙ୍କ ସଂଯୋଗ ଅଟେ।
12.192.49
पृथग्भूतौ प्रकृत्या तौ संप्रयुक्तौ च सर्वदा ।
यथा मत्स्यो जलं चैव संप्रयुक्तौ तथैव तौ ॥ १२.१९२.४९ ॥
ସେମାନେ ଦୁଇଜଣ ସ୍ୱଭାବରେ ପୃଥକ, ତଥାପି ସର୍ବଦା ସଂଯୁକ୍ତ; ଯେପରି ମାଛ ଓ ଜଳ ସଂଯୁକ୍ତ, ସେପରି ସେମାନେ ସଂଯୁକ୍ତ।
12.192.50
न गुणा विदुरात्मानं स गुणान्वेति सर्वशः ।
परिद्रष्टा गुणानां स संसृष्टान्मन्यते तथा ॥ १२.१९२.५० ॥
ଗୁଣମାନେ ଆତ୍ମାକୁ ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ; ସେ ସମସ୍ତ ଗୁଣକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଜାଣେ। ଗୁଣର ଦ୍ରଷ୍ଟା ସେଗୁଡ଼ିକୁ ନିଜ ସହିତ ମିଶ୍ରିତ ବୋଲି ମନେ କରେ।
12.192.51
इन्द्रियैस्तु प्रदीपार्थं कुरुते बुद्धिसप्तमैः ।
निर्विचेष्टैरजानद्भिः परमात्मा प्रदीपवत् ॥ १२.१९२.५१ ॥
ପରମାତ୍ମା ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ସପ୍ତମ ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ଦୀପ ପରି ଆଲୋକ ପାଇଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି; ସେମାନେ ନିଶ୍ଚଳ ଓ ଅଜ୍ଞ।
12.192.52
सृजते हि गुणान्सत्वं क्षेत्रज्ञः परिपश्यति ।
संप्रयोगस्तयोरेष सत्वक्षेत्रज्ञयोर्ध्रुवः ॥ १२.१९२.५२ ॥
ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣମାନଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କରେ; କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଦେଖେ। ସତ୍ତ୍ୱ ଓ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞର ଏହି ସଂଯୋଗ ନିଶ୍ଚିତ।
12.192.53
आश्रयो नास्ति सत्वस्य क्षेत्रज्ञस्य च कश्चन ।
सत्वं मनः संसृजते न गुणान्वै कदाचन ॥ १२.१९२.५३ ॥
ସତ୍ତ୍ୱ ଓ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞର କୌଣସି ଆଶ୍ରୟ ନାହିଁ। ସତ୍ତ୍ୱ ମନକୁ ସୃଷ୍ଟି କରେ; ଗୁଣମାନଙ୍କୁ କଦାପି ନୁହେଁ।
12.192.54
रश्मीस्तेषां स मनसा यदा सम्यङ्गियच्छति ।
तदा प्रकाशतेऽस्यात्मा घटे दीपो ज्वलन्निव ॥ १२.१९२.५४ ॥
ଯେତେବେଳେ ସେ ମନ ଦ୍ୱାରା ସେମାନଙ୍କ କିରଣକୁ ସମ୍ୟକ୍ ଭାବେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ, ସେତେବେଳେ ତାର ଆତ୍ମା ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ, ଘଟରେ ଜଳୁଥିବା ଦୀପ ପରି।
12.192.55
त्यक्त्वा यः प्राकृतं कर्म नित्यमात्मरतिर्मुनिः ।
सर्वभूतात्मभूस्तस्मात्स गच्छेदुत्तमां गतिम् ॥ १२.१९२.५५ ॥
ଯେଉଁ ମୁନି ଲୌକିକ କର୍ମ ତ୍ୟାଗ କରି ସର୍ବଦା ଆତ୍ମାରେ ରମନ୍ତି ଏବଂ ସର୍ବଭୂତଙ୍କ ଆତ୍ମା ହୁଅନ୍ତି, ସେ ଉତ୍ତମ ଗତି ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।
12.192.56
यथा वारिचरः पक्षी सलिलेन न लिप्यते ।
एवमेव कृतप्रज्ञो भूतेषु परिवर्तते ॥ १२.१९२.५६ ॥
ଜଳରେ ବିଚରଣ କରୁଥିବା ପକ୍ଷୀ ଯେପରି ଜଳରେ ଲିପ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ, ସେହିପରି ପରିପକ୍ୱ ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ ବ୍ୟକ୍ତି ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରହି ମଧ୍ୟ ଲିପ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ।
12.192.57
एवं स्वभावमेवैतत्स्वबुद्ध्या विहरेन्नरः ।
अशोचन्नप्रहृष्यंश्च चरेद्विगतमत्सरः ॥ १२.१९२.५७ ॥
ଏପରି ହିଁ ଏହାର ସ୍ୱଭାବ; ମଣିଷ ନିଜ ବୁଦ୍ଧିରେ ଏପରି ବିଚରଣ କରିବା ଉଚିତ — ଶୋକ ନ କରି, ଅତି ହର୍ଷିତ ନ ହୋଇ, ମତ୍ସର ତ୍ୟାଗ କରି ଆଚରଣ କରିବା ଉଚିତ।
12.192.58
स्वभावसिद्ध्या युक्तस्तु स नित्यं सृजत गुणान् ।
ऊर्णनाभिर्यथा सूत्रं विज्ञेयास्तन्तुवद्गुणाः ॥ १२.१९२.५८ ॥
ସ୍ୱଭାବସିଦ୍ଧିରେ ଯୁକ୍ତ ସେ ସର୍ବଦା ଗୁଣ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି — ଲୁତା ଯେପରି ସୂତା ସୃଷ୍ଟି କରେ; ଗୁଣଗୁଡ଼ିକୁ ତନ୍ତୁ ପରି ଜାଣିବା ଉଚିତ।
12.192.59
प्रध्वस्ता न निवर्न्तते निवृत्तिर्नोपलभ्यते ।
प्रत्यक्षेण परोक्षं तदनुमानेन सिध्यति ॥ १२.१९२.५९ ॥
ନଷ୍ଟ ହୋଇଥିବା ଫେରେ ନାହିଁ; ନିବୃତ୍ତି ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷରେ ମିଳେ ନାହିଁ। ପରୋକ୍ଷ ବିଷୟ ଅନୁମାନରେ ସିଦ୍ଧ ହୁଏ।
12.192.60
एवमेकेऽध्यवस्यन्ति निवृत्तिरिति चापरे ।
उभयं संप्रधार्यैतद्व्यवस्येत यथामति ॥ १२.१९२.६० ॥
କେହି ଏପରି ନିଶ୍ଚୟ କରନ୍ତି; ଅନ୍ୟମାନେ ଏହାକୁ ହିଁ ନିବୃତ୍ତି କୁହନ୍ତି। ଦୁହିଁଙ୍କୁ ଭଲ ଭାବେ ବିଚାର କରି, ନିଜ ବୁଦ୍ଧି ଅନୁସାରେ ନିଶ୍ଚୟ କରିବା ଉଚିତ।
12.192.61
इतीमं हृदयग्रत्थिं बुद्धिभेदमयं दृढम् ।
विमुच्य सुखमासीत न शोचेच्छिन्नसंशयः ॥ १२.१९२.६१ ॥
ଏହିପରି ବୁଦ୍ଧିଭେଦରୁ ଜାତ ହୃଦୟର ଏହି ଦୃଢ଼ ଗଣ୍ଠି ମୁକ୍ତ କରି ସୁଖରେ ବସିବ; ସଂଶୟ ଛିନ୍ନ ହୋଇଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଶୋକ କରିବ ନାହିଁ।
12.192.62
मलिनाः प्राप्नुयुः शुद्धिं यथा पूर्णां नदीं नराः ।
अवगाह्य सुविद्वांसो विद्धि ज्ञानमिदं तथा ॥ १२.१९२.६२ ॥
ଯେପରି ମଳିନ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ନଦୀରେ ସ୍ନାନ କରି ଶୁଦ୍ଧି ପାଆନ୍ତି, ସେପରି ମହାବିଦ୍ୱାନମାନେ ଏହି ଜ୍ଞାନରେ ଅବଗାହନ କରି ଶୁଦ୍ଧି ପାଆନ୍ତି, ଏହା ଜାଣ।
12.192.63
महानद्या हि पारज्ञस्तप्यते न तदन्यथा ।
न तु तप्यति तत्त्वज्ञः फले ज्ञाते तरत्युत ॥ १२.१९२.६३ ॥
ମହାନଦୀର ପାର ଜାଣିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ନିଶ୍ଚୟ ଦୁଃଖୀ ହୁଏ ନାହିଁ, ଅନ୍ୟଥା ନୁହେଁ; କିନ୍ତୁ ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞ ଦୁଃଖୀ ହୁଏ ନାହିଁ, ଫଳ ଜାଣିଲେ ସେ ପାର ହୋଇଯାଏ।
12.192.64
एवं ये विदुराध्यात्मं केवलं ज्ञानमुत्तमम् ॥ १२.१९२.६४ ॥
ଏହିପରି ଯେଉଁମାନେ ଅଧ୍ୟାତ୍ମ ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ କେବଳ ଉତ୍ତମ ଜ୍ଞାନକୁ ଜାଣନ୍ତି।
12.192.65
एतां बुद्धा नरः सर्वां भूतानामागतिं गतिम् ।
अवेक्ष्य च शनैर्बुद्ध्या लभते शममुत्तमम् ॥ १२.१९२.६५ ॥
ଏସବୁ ଜାଣି, ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ଆଗମନ ଓ ଗମନକୁ ଭଲ ଭାବେ ବିଚାର କରି, ମନୁଷ୍ୟ ବୁଦ୍ଧିରେ ଧୀରେ ଧୀରେ ଉତ୍ତମ ଶାନ୍ତି ପାଏ।
12.192.66
त्रिवर्गो यस्य विदितः प्रेक्ष्य तं स विमुच्यते ।
अन्वीक्ष्य मनसा युक्तस्तत्त्वदर्शी निरुत्सुकः ॥ १२.१९२.६६ ॥
ଯେ ତ୍ରିବର୍ଗକୁ ଜାଣିଛି, ସେ ତାହାକୁ ଦେଖି ମୁକ୍ତ ହୁଏ। ମନ ଦ୍ୱାରା ଭଲ ଭାବେ ବିଚାର କରି, ଯୋଗରେ ଯୁକ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱଦର୍ଶୀ ଉତ୍ସୁକତାରହିତ ହୁଏ।
12.192.67
न चात्मा शक्यते द्रष्टुमिन्द्रियेषु विभागशः ।
तत्रतत्र विसृष्टेषु दुर्वार्येष्वकृतात्मभिः ॥ १२.१९२.६७ ॥
ଯେଉଁମାନେ ଆତ୍ମାକୁ ସଂଯମ କରିନାହାନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅନିବାର୍ଯ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କରେ ବିଖଣ୍ଡିତ ଭାବେ ଛଡ଼ାଯାଇଥିବା ଆତ୍ମାକୁ ଦେଖିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।
12.192.68
एतद्बुद्धा भवेद्बुद्धः किमन्यद्बुद्धिलक्षणम् ।
प्रतिगृह्य च निह्नोति ह्यन्यथा च प्रदृश्यते ॥ १२.१९२.६८ ॥
ଏହାକୁ ଜାଣିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ହିଁ ବୁଦ୍ଧିମାନ ହୁଏ; ବୁଦ୍ଧିର ଆଉ କଣ ଲକ୍ଷଣ? ଯେ ଗ୍ରହଣ କରି ଲୁଚାଏ, ସେ ଅନ୍ୟ ରୂପରେ ଦେଖାଯାଏ।
12.192.69
न सर्पति च यं प्राहुः सर्वत्र प्रतिहन्यते ।
धूमेन चाप्रसन्नोऽग्निर्यथाऽर्कं न प्रवर्तयेत् ॥ १२.१९२.६९ ॥
ଯାହାକୁ ସେମାନେ ଅଚଳ କହନ୍ତି, ତାହା ସର୍ବତ୍ର ବାଧାପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ; ଧୂଆଁରେ ମଳିନ ଅଗ୍ନି ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଗତି ଦେଇ ନ ପାରେ।
12.192.70
धिष्ण्याधिपे प्रसन्ने तु स्थितिमेतां निरीक्षते ।
अतिक्षूराच्च सूक्ष्मत्वात्प्रस्थानं न प्रकाशते ॥ १२.१९२.७० ॥
ନକ୍ଷତ୍ରାଧିପତି ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ ଏହି ସ୍ଥିତି ଦେଖାଯାଏ; କିନ୍ତୁ ଅତି ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ ହେବାରୁ ଏହାର ପ୍ରସ୍ଥାନ ପ୍ରକାଶ ପାଏ ନାହିଁ।
12.192.71
प्रपद्य तच्छ्रुताह्नानि चिन्मयं स्वीकृतं विना ।
विज्ञाय तद्धि मन्यन्ते कृतकृत्या मनीषिणः ॥ १२.१९२.७१ ॥
ଶୁଣିଥିବା ଦିନକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି, ଚିନ୍ମୟକୁ ସ୍ୱୀକାର ନ କରି ଜାଣି, ମନୀଷୀମାନେ ତାକୁ ହିଁ ମାନନ୍ତି ଏବଂ କୃତକୃତ୍ୟ ହୁଅନ୍ତି।
12.192.72
न भवति विदुषां ततो भयं ।
यदविदुषां सुमहद्भयं भवेत्।
न हि गतिरधिकास्ति कस्यचि ।
त्सति हि गुणे प्रवदन्त्यतुल्यताम् ॥ १२.१९२.७२ ॥
ବିଦ୍ୱାନମାନଙ୍କୁ ଅବିଦ୍ୱାନମାନଙ୍କ ପରି ଅତି ବଡ଼ ଭୟ ହୁଏ ନାହିଁ; କାରଣ ଏଥିଠାରୁ ଉଚ୍ଚ ଗତି କାହାରି ନାହିଁ, ଗୁଣ ଥିଲେ ହିଁ ଲୋକେ ଅତୁଲ୍ୟତା କହନ୍ତି।
12.192.73
यः करोत्यनभिसन्धिपूर्वकं ।
तच्च निर्णुदति यत्पुरा कृतम्।
नाप्रियं तदुभयं कुतः प्रियं ।
तस्य तज्जनयतीह सर्वतः ॥ १२.१९२.७३ ॥
ପୂର୍ବ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ ବିନା ଯେ କର୍ମ କରେ, ସେ ପୂର୍ବ କୃତ କର୍ମକୁ ମଧ୍ୟ ବିନଷ୍ଟ କରେ। ତାହା ପାଇଁ ସେତେବେଳେ ଉଭୟ—ଅପ୍ରିୟ ବା ପ୍ରିୟ—ରହେ ନାହିଁ; ଏଠାରେ ସେ ସେହିକୁ ସର୍ବ ଦିଗରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ।
12.192.74
ये विदुस्तदुभयं पदं सताम् ॥ १२.१९२.७४ ॥
ଯେଉଁମାନେ ସେହି ଦୁଇଟିକୁ ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ ସଜ୍ଜନଙ୍କ ପଦରେ ଅଛନ୍ତି।