മഹാഭാരതം · അധ്യായം 12.192
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.192.1
अध्यात्मं नाम यदिदं पुरुषस्येह चिन्त्यते ।
यदध्यात्मं यथा चैतत्तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १२.१९२.१ ॥
ഇവിടെ മനുഷ്യനെക്കുറിച്ച് ചിന്തിക്കപ്പെടുന്ന ഈ അധ്യാത്മം എന്തെന്നും, അത് എങ്ങനെയുള്ളതെന്നും, പിതാമഹാ, എന്നോട് പറഞ്ഞുതരൂ.
12.192.2
कुतः सृष्टमिदं सर्वं ब्रह्मन्स्थावरजङ्गमम् ।
प्रलये च कमभ्येति तन्मे वक्तुमिहार्हसि ॥ १२.१९२.२ ॥
ഈ സ്ഥാവര-ജംഗമ പ്രപഞ്ചം മുഴുവൻ എവിടെ നിന്ന് സൃഷ്ടിക്കപ്പെട്ടു? പ്രളയത്തിൽ അത് എവിടേക്ക് ലയിക്കുന്നു? ബ്രഹ്മന്, അത് എനിക്ക് ഇവിടെ പറഞ്ഞുതരുവാൻ അങ്ങ് അർഹനാണ്.
12.192.3
अध्यात्ममिति मां पार्थ यदेतदनुपृच्छसि ।
तद्व्याख्यास्यामि ते तात श्रेयस्करतमं शुभम् ॥ १२.१९२.३ ॥
പാർത്ഥാ, അധ്യാത്മം എന്ന് നീ ഇപ്പോൾ എന്നോട് ചോദിക്കുന്നത് ഏതാണോ, അത് ഞാൻ നിനക്ക് വ്യാഖ്യാനിച്ചുതരാം, പ്രിയ മകനേ; അത് ഏറ്റവും ശ്രേയസ്കരവും ശുഭവുമാണ്.
12.192.4
सृष्टिप्रलयसंयुक्तमाचार्यैः परिदर्शितम् ।
यज्ज्ञात्वा पुरुषो लेके प्रीतिं सौख्यं च विन्दति।
फललाभश्च तस्य स्यात्सर्वभूतहितं च तत् ॥ १२.१९२.४ ॥
സൃഷ്ടിയും പ്രളയവും ചേർന്നതായി ആചാര്യന്മാർ കാണിച്ചുതന്നതേതാണോ, അതറിഞ്ഞ് മനുഷ്യൻ ലോകത്തിൽ പ്രീതിയും സൗഖ്യവും നേടുന്നുവോ, അവന് ഫലലാഭമുണ്ടാകുന്നു; അത് സർവഭൂതങ്ങൾക്കും ഹിതകരമാണ്.
12.192.5
आत्मानममलं राजन्नावृत्यैवं व्यवस्थितम् ।
तस्मिन्प्रकाशते नित्यं तमः सोमो यथैव तत् ॥ १२.१९२.५ ॥
രാജാവേ, നിർമലമായ ആത്മാവ് ഇങ്ങനെ മറയ്ക്കപ്പെട്ട് സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു; ഇരുട്ടിൽ ചന്ദ്രൻ പ്രകാശിക്കുന്നതുപോലെ, അതിൽ അത് എപ്പോഴും പ്രകാശിക്കുന്നു.
12.192.6
तद्विद्वान्नष्टयाप्मैष ब्रह्मभूयाय कल्पते ।
अण्डावरणभूतानां पर्यन्तं हि यथा तमः ॥ १२.१९२.६ ॥
അതറിയുന്ന പണ്ഡിതൻ, പാപം നശിച്ചവനായി, ബ്രഹ്മഭാവം പ്രാപിക്കുന്നതിന് യോഗ്യനാകുന്നു; അണ്ഡാവരണത്തിലെ ഭൂതങ്ങളുടെ അതിരുവരെ ഇരുട്ടുള്ളതുപോലെ.
12.192.7
पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिश्च पञ्चमम् ।
महाभूतानि भूतानां सर्वेषां प्रभवाप्ययौ ॥ १२.१९२.७ ॥
ഭൂമി, വായു, ആകാശം, ജലം, അഞ്ചാമതായി ജ്യോതിസ്സ് — ഇവയാണ് മഹാഭൂതങ്ങൾ. സകല ജീവികളുടെയും ഉത്പത്തിയും ലയവും ഇവയിൽനിന്നാണ്.
12.192.8
यतः सृष्टानि तत्रैव तानि यान्ति पुनःपुनः ।
महाभूतानि भूतेभ्यः सागरस्योर्मयो यथा ॥ १२.१९२.८ ॥
ഏതിൽനിന്ന് ഇവ സൃഷ്ടിക്കപ്പെട്ടുവോ അവിടേക്കുതന്നെ ഇവ വീണ്ടും വീണ്ടും പോകുന്നു. കടൽത്തിരകൾ പോലെ മഹാഭൂതങ്ങൾ ജീവികളിൽനിന്ന് (ഉയർന്ന് ലയിക്കുന്നു).
12.192.9
प्रसार्य च यथाङ्गानि कूर्मः संहरते पुनः ।
तद्वद्भूतानि भूतात्मा सृष्ट्वा संहरते पुनः ॥ १२.१९२.९ ॥
ആമ അവയവങ്ങൾ നീട്ടി വീണ്ടും ഉള്ളിലേക്കു വലിക്കുന്നതുപോലെ, ഭൂതാത്മാവ് സൃഷ്ടിച്ച് വീണ്ടും സംഹരിക്കുന്നു.
12.192.10
स तेषां गुणसंघातः शरीरे भरतर्षभ ।
सततं प्रविलीयन्ते गुणास्ते प्रभवन्ति च ॥ १२.१९२.१० ॥
ഭരതശ്രേഷ്ഠാ! അവയുടെ ഗുണസമൂഹം ശരീരത്തിൽ സതതം ലയിക്കുന്നു; ആ ഗുണങ്ങൾ വീണ്ടും ഉദയം ചെയ്യുന്നു.
12.192.11
यद्विना नैव शृणुते न पश्यति न दीप्यते ।
यदधीनं यतस्तस्मादध्यात्ममिति कथ्यते ॥ १२.१९२.११ ॥
ഏതില്ലാതെ കേൾക്കാനാവില്ല, കാണാനാവില്ല, പ്രകാശിക്കുകയുമില്ലയോ; ഏതിനെ ആശ്രയിച്ച്, ഏതിൽനിന്ന് (ഇതെല്ലാം ഉണ്ടാകുന്നുവോ), അതിനാൽ അതിനെ അധ്യാത്മം എന്നു പറയുന്നു.
12.192.12
ज्ञानं तदेकरूपाख्यं नानाप्रज्ञान्वितं तदा ।
न तेवाचाऽनुरूपं स्याद्यया रासविवर्जितम् ॥ १२.१९२.१२ ॥
ആ ജ്ഞാനം ഏകരൂപമെന്നു പറയപ്പെടുന്നു; എങ്കിലും അനേകം പ്രജ്ഞകളോടു കൂടിയതാണ്. വാക്കുകൊണ്ട് അത് പൂർണ്ണമായി യോജിച്ചു പറയാനാവില്ല; അതിനാൽ (ശബ്ദകോലാഹലമില്ലാത്തത്) എന്നു പറയപ്പെട്ടു.
12.192.13
आकाशात्खलु याज्येषु भवन्ति सुमहागुणाः ।
इति तन्मयमेवैतत्सर्वं स्थावरजङ्गमम्। ॥ १२.१९२.१३ ॥
ആകാശത്തിൽനിന്നുതന്നെ യാഗാർഹമായ വസ്തുക്കളിൽ മഹത്തായ ഗുണങ്ങൾ ഉണ്ടാകുന്നു. ഇങ്ങനെ സ്ഥാവരവും ജംഗമവുമായ സർവവും അതുകൊണ്ടുതന്നെ നിറഞ്ഞിരിക്കുന്നു.
12.192.14
प्रलये च तमभ्येति तस्मादुत्सृज्यते पुनः ।
महाभूतेषु भूतात्मा सृष्ट्वा संहरते पुनः ॥ १२.१९२.१४ ॥
പ്രളയത്തിൽ അത് അതിലേക്കു പ്രവേശിക്കുന്നു; അതിനാൽ വീണ്ടും അത് പുറപ്പെടുവിക്കപ്പെടുന്നു. ഭൂതാത്മാവ് മഹാഭൂതങ്ങളിൽ സൃഷ്ടിച്ചിട്ട് വീണ്ടും സംഹരിക്കുന്നു.
12.192.15
महाभूतानि पञ्चैव सर्वभूतेषु भूतकृत् ।
अकरोत्तेषु वैषम्य तत्तु जीवो न पश्यति ॥ १२.१९२.१५ ॥
അഞ്ചു മഹാഭൂതങ്ങൾ തന്നെയാണ് സർവ ഭൂതങ്ങളിലും ഉള്ളത്. ഭൂതകർത്താവ് അവയിൽ വൈഷമ്യം ഉണ്ടാക്കി; എന്നാൽ ജീവൻ അത് കാണുന്നില്ല.
12.192.16
शब्दः श्रोत्रं तथा खानि त्रयमाकाशसंभवम् ।
वायोः स्पर्शस्तथा चेष्टा त्वक्चैव त्रितयं स्मृतम् ॥ १२.१९२.१६ ॥
ശബ്ദം, ശ്രവണം, ഇന്ദ്രിയദ്വാരങ്ങൾ എന്നീ മൂന്നും ആകാശത്തിൽനിന്ന് ഉണ്ടായവ. സ്പർശം, ചേഷ്ട, ത്വക്ക് എന്നീ മൂന്നും വായുവിന്റേതെന്ന് സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു.
12.192.17
रूपं चक्षुस्तथा पाकस्त्रिविधं तेज उच्यते ।
रसः क्लेदश्च जिह्वा च त्रयो जलगुणाः स्मृताः ॥ १२.१९२.१७ ॥
രൂപം, ചക്ഷുസ്സ്, പാകം എന്നിവ തേജസ്സിന്റെ മൂന്നു വിധമെന്ന് പറയുന്നു. രസം, ദ്രവത്വം, നാവ് എന്നീ മൂന്നും ജലത്തിന്റെ ഗുണങ്ങളായി സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു.
12.192.18
घ्रेयं घ्राणं शरीरं च एते भूमिगुणास्त्रयः ।
महाभूतानि पञ्चैव षष्ठं च मन उच्यते ॥ १२.१९२.१८ ॥
ഗന്ധം, ഘ്രാണം, ശരീരം എന്നീ മൂന്നും ഭൂമിയുടെ ഗുണങ്ങൾ. പഞ്ചമഹാഭൂതങ്ങൾ തന്നെ; ആറാമത്തേത് മനസ്സെന്ന് പറയപ്പെടുന്നു.
12.192.19
इन्द्रियाणि मनश्चैव विज्ञानान्यस्य भारत ।
सप्तमी बुद्धिरित्याहुः क्षेत्रज्ञः पुनरष्टमः ॥ १२.१९२.१९ ॥
ഇന്ദ്രിയങ്ങളും മനസ്സും, ഹേ ഭാരതാ, ഇവന്റെ വിജ്ഞാനങ്ങളാണ്. ഏഴാമത്തത് ബുദ്ധി എന്ന് പറയുന്നു; എട്ടാമത്തത് ക്ഷേത്രജ്ഞൻ.
12.192.20
चक्षुरालोचनायैव संशयं कुरुते मनः ।
बुद्धिरध्यवसानाय क्षेत्रज्ञः साक्षिवत्स्थितः ॥ १२.१९२.२० ॥
കണ്ണ് കാണുന്നതിനായി മാത്രം; മനസ്സ് സംശയം ഉണ്ടാക്കുന്നു; ബുദ്ധി നിശ്ചയത്തിനായി; ക്ഷേത്രജ്ഞൻ സാക്ഷിയെപ്പോലെ നിലകൊള്ളുന്നു.
12.192.21
चिच्छक्त्याधिष्ठिता बुद्धिश्चेतनेत्यभिविश्रुता ।
चेतनानन्तरो जीवस्तदा वेत्ति च लक्ष्यते ॥ १२.१९२.२१ ॥
ചിത്-ശക്തിയാൽ അധിഷ്ഠിതമായ ബുദ്ധി 'ചേതന' എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധം. ചേതനയ്ക്കു ശേഷം ജീവൻ; അപ്പോൾ അവൻ അറിയുന്നു, തിരിച്ചറിയപ്പെടുന്നു.
12.192.22
नोत्सृजन्विसृजंश्चैव शरीरं दृश्यते तमः ।
तस्मिंश्चेतोपलब्धिः स्यात्तमो वा सारयन्त्युत ॥ १२.१९२.२२ ॥
ഉപേക്ഷിക്കാതെയും വിട്ടയക്കാതെയും ശരീരം കാണപ്പെടുന്നു; തമസ്സ് കാണപ്പെടുന്നു; അതിൽ ചേതനയുടെ ബോധം ഉണ്ടാകാം, അല്ലെങ്കിൽ തമസ്സ് അതിനെ ഒഴുക്കിക്കൊണ്ടുപോകുന്നു എന്ന് പറയുന്നു.
12.192.23
ऊर्ध्वं पादतलाभ्यां यदर्वाक्चोर्ध्वं च पश्यति ।
एतेन सर्वमेवेदं बिद्ध्यभिव्याप्तमन्तरम् ॥ १२.१९२.२३ ॥
പാദത്തലങ്ങളിൽ നിന്ന് മുകളിലേക്കും താഴേക്കും മുകളിലേക്കും നോക്കുന്നത്; ഇതിനാൽ ഇതെല്ലാം ഉള്ളിൽ വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു എന്ന് അറിയുക.
12.192.24
पुरुषैरिन्द्रियाणीह विजेतव्यानि कृत्स्नशः ।
तमो रजश्च सत्वं च तेऽपि भावास्तदाश्रिताः ॥ १२.१९२.२४ ॥
ഇവിടെ മനുഷ്യർ ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ പൂർണ്ണമായി ജയിക്കണം; തമസ്സും രജസ്സും സത്വവും അവയെ ആശ്രയിക്കുന്ന ഭാവങ്ങളാണ്.
12.192.25
एतां बुद्ध्वा नरो बुद्ध्या भूतानामागतिं गतिम् ।
समवेक्ष्य शनैश्चैव लभते शममुत्तमम् ॥ १२.१९२.२५ ॥
ഇത് അറിഞ്ഞ്, മനുഷ്യൻ ബുദ്ധിയാൽ ജീവികളുടെ വരവും പോക്കും നന്നായി പരിശോധിച്ച്, ക്രമേണ പരമമായ ശാന്തി നേടുന്നു.
12.192.26
गुणैर्नेनीयते बुद्धिर्बुद्धिरेवेन्द्रियाण्यपि ।
मनःषष्ठानि सर्वाणि बुद्ध्यभावे कुतो गुणाः ॥ १२.१९२.२६ ॥
ഗുണങ്ങൾ ബുദ്ധിയെ നയിക്കുന്നില്ല; ബുദ്ധി തന്നെ ഇന്ദ്രിയങ്ങളെയും നയിക്കുന്നു. മനസ്സ് ആറാമതായുള്ള എല്ലാം (ബുദ്ധിക്ക് വിധേയമാണ്). ബുദ്ധി ഇല്ലെങ്കിൽ ഗുണങ്ങൾ എവിടെ?
12.192.27
इति तन्मयमेवैतत्सर्वं स्थावरजङ्गमम् ।
प्रलीयते चोद्भवति तस्मान्निर्दिश्यते तथा ॥ १२.१९२.२७ ॥
ഇങ്ങനെ, സ്ഥാവരങ്ങളും ജംഗമങ്ങളുമായ ഇതെല്ലാം അതുതന്നെ നിറഞ്ഞതാണ്. അവ ലയിച്ച് വീണ്ടും ഉദിക്കുന്നു; അതിനാൽ അങ്ങനെ പറയപ്പെടുന്നു.
12.192.28
येन पश्यति तच्चक्षुः शृणोति श्रोत्रमुच्यते ।
जिघ्रति घ्राणमित्याहू रसं जानाति जिह्वया ॥ १२.१९२.२८ ॥
ഏതുകൊണ്ട് കാണുന്നുവോ അത് കണ്ണ്; ഏതുകൊണ്ട് കേൾക്കുന്നുവോ അത് ചെവി എന്ന് പറയപ്പെടുന്നു. മണക്കുന്നു, അതിനെ മൂക്ക് എന്ന് പറയുന്നു; നാവുകൊണ്ട് രസം അറിയുന്നു.
12.192.29
त्वचा स्पर्शयते स्पर्शं बुद्धिर्विक्रियतेऽसकृत् ।
येन संकल्पयत्यर्थं किंचिद्भवति तन्मनः ॥ १२.१९२.२९ ॥
ത്വക്കിനാൽ സ്പർശം അനുഭവിപ്പിക്കുന്നു; ബുദ്ധി വീണ്ടും വീണ്ടും മാറുന്നു. ഏതുകൊണ്ട് ഏതൊരു വിഷയത്തെയും സങ്കൽപ്പിക്കുന്നുവോ, അതാണ് മനസ്സ്.
12.192.30
अधिष्ठानानि बुद्धेर्हि पृथगर्थानि पञ्चधा ।
पञ्चेन्द्रियाणि यान्याहुस्तान्यदृश्योऽधितिष्ठति ॥ १२.१९२.३० ॥
ബുദ്ധിക്ക് അഞ്ചുവിധമായ ആധാരങ്ങളുണ്ട്; അവയുടെ വിഷയങ്ങൾ വ്യത്യസ്തമാണ്. പഞ്ചേന്ദ്രിയങ്ങൾ എന്ന് പറയപ്പെടുന്നവയിൽ ആ അദൃശ്യൻ അധിഷ്ഠിതനായിരിക്കുന്നു.
12.192.31
पुरुषाधिष्ठिता बुद्धिस्त्रिषु भावेषु वर्तते ।
कदाचिल्लभते प्रीतिं कदाचिदनुशोचति ॥ १२.१९२.३१ ॥
പുരുഷനാൽ അധിഷ്ഠിതമായ ബുദ്ധി മൂന്ന് ഭാവങ്ങളിൽ വർത്തിക്കുന്നു. ചിലപ്പോൾ അത് പ്രീതി നേടുന്നു, ചിലപ്പോൾ ദുഃഖിക്കുന്നു.
12.192.32
न सुखेन न दुःखेन कदाचिदपि वर्तते ।
एवं नराणां मनसि त्रिषु भावेष्ववस्थिता ॥ १२.१९२.३२ ॥
സുഖത്താലോ ദുഃഖത്താലോ അത് ഒരിക്കലും നിലകൊള്ളുന്നില്ല. ഇങ്ങനെ മനുഷ്യരുടെ മനസ്സിൽ മൂന്ന് ഭാവങ്ങളിൽ അത് സ്ഥിതമായിരിക്കുന്നു.
12.192.33
सेयं भावात्मिका भावांस्त्रीनेतानतिवर्तते ।
सरितां सागरो भर्ता महावेलामिवोर्मिमान् ॥ १२.१९२.३३ ॥
ഭാവസ്വരൂപമായ ഈ ബുദ്ധി ഈ മൂന്ന് ഭാവങ്ങളെയും അതിക്രമിക്കുന്നു, നദികളുടെ നാഥനായ സമുദ്രം തിരമാലകളോടെ മഹാതീരം കടക്കുന്നതുപോലെ.
12.192.34
अविभागगता बुद्धिर्भावे मनसि वर्तते ।
प्रवर्तमानं तु रजस्तद्भावमनुवर्तते ॥ १२.१९२.३४ ॥
അവിഭാഗ സ്ഥിതിയിലെത്തിയ ബുദ്ധി മനസ്സിൽ ഭാവത്തിൽ വർത്തിക്കുന്നു. എന്നാൽ പ്രവർത്തിക്കുന്ന രജസ്സ് ആ ഭാവത്തെ അനുസരിക്കുന്നു.
12.192.35
इन्द्रियाणि हि सर्वाणि प्रवर्तयति सा तदा ।
ततः सत्वं तमो भावः प्रातियोगात्प्रवर्तते ॥ १२.१९२.३५ ॥
അപ്പോൾ അത് എല്ലാ ഇന്ദ്രിയങ്ങളെയും പ്രവർത്തിപ്പിക്കുന്നു. പിന്നെ സത്ത്വവും തമോഭാവവും പരസ്പര വിരോധത്താൽ പ്രവർത്തിക്കുന്നു.
12.192.36
प्रीतिः सत्वं रजः शोकस्तमो मोहस्तु ते त्रयः ।
येये च भावा लोकेऽस्मिन्सर्वेष्वेतेषु वै त्रिषु ॥ १२.१९२.३६ ॥
പ്രീതി സത്ത്വം, രജസ്സ് ശോകം, തമസ്സ് മോഹം — ഇവ മൂന്ന്. ഈ ലോകത്തിലുള്ള എല്ലാ ഭാവങ്ങളും ഈ മൂന്നിൽ തന്നെയാണ്.
12.192.37
इति बुद्धिगतिः सर्वा व्याख्याता तव भारत ।
इन्द्रियाणि च सर्वाणि विजेतव्यानि धीमता ॥ १२.१९२.३७ ॥
ഭരതവംശജാ, ഇങ്ങനെ ബുദ്ധിയുടെ എല്ലാ ഗതികളും വിവരിക്കപ്പെട്ടു. ജ്ഞാനി എല്ലാ ഇന്ദ്രിയങ്ങളെയും ജയിക്കണം.
12.192.38
सत्वं रजस्तमश्चैव प्राणिनां संश्रिताः सदा ।
त्रिविधा वेदना चैव सर्वसत्वेषु दृश्यते ॥ १२.१९२.३८ ॥
സത്വം, രജസ്സ്, തമസ്സ് എന്നീ മൂന്ന് ഗുണങ്ങളും എപ്പോഴും ജീവികളിൽ വസിക്കുന്നു; എല്ലാ ജീവികളിലും മൂന്നുതരം അനുഭൂതി കാണപ്പെടുന്നു.
12.192.39
सात्विकी राजसी चैव तामसी चेति भारत ।
सुखस्पर्शः सत्त्वगुणो दुःखस्पर्शो रजोगुणः।
तमोगुणेन संयुक्तौ भवतो व्यावहारिकौ ॥ १२.१९२.३९ ॥
ഭരതാ, സാത്വികം, രാജസം, താമസം എന്ന് മൂന്നുതരമുണ്ട്. സുഖസ്പർശം സത്വഗുണം; ദുഃഖസ്പർശം രജോഗുണം; തമോഗുണവുമായി ചേരുമ്പോൾ ഇവ രണ്ടും വ്യാവഹാരികമാകുന്നു.
12.192.40
तत्र यत्प्रीतिसंयुक्तं काये मनसि वा भवेत् ।
वर्तते सात्विको भाव इत्युपेक्षेत तत्तथा ॥ १२.१९२.४० ॥
അവയിൽ ശരീരത്തിലോ മനസ്സിലോ പ്രീതിയോടുകൂടിയതും സാത്വിക ഭാവമായി പ്രവർത്തിക്കുന്നതുമായത് ആ രീതിയിൽ നിസ്സംഗതയോടെ കാണണം.
12.192.41
अथ यद्दुःखसंयुक्तमप्रीतिकरमात्मनः ।
प्रवृत्तं रज इत्येव तन्न संरभ्य चिन्तयेत् ॥ १२.१९२.४१ ॥
ഇനി ദുഃഖം ചേർന്നതും തനിക്ക് അപ്രീതികരമായതും രജോഗുണമായി പ്രവർത്തിക്കുന്നതുമായത് — അതിനെ ക്ഷോഭത്തോടെ ചിന്തിക്കരുത്.
12.192.42
अथ यन्मोहसंयुक्तमव्यक्तविषयं भवेत् ।
अप्रतर्क्यमविज्ञेयं तमस्तदुपधारयेत्। ॥ १२.१९२.४२ ॥
ഇനി മോഹം ചേർന്നതും അവ്യക്തത്തെ വിഷയമാക്കുന്നതും തർക്കത്തിനപ്പുറവും അറിയാൻ കഴിയാത്തതുമായത് — അതിനെ തമോഗുണമായി മനസ്സിലാക്കണം.
12.192.43
प्रहर्षः प्रीतिरानन्दः सुखं संशान्तचित्तता ।
कथंचिदभिवर्तन्त इत्येते सात्विका गुणा ॥ १२.१९२.४३ ॥
ഹർഷം, പ്രീതി, ആനന്ദം, സുഖം, ചിത്തശാന്തി — ഇവയാണ് സാത്ത്വിക ഗുണങ്ങൾ; അവ ഏതോ വിധത്തിൽ ഉദിക്കുന്നു.
12.192.44
अतुष्टिः परितापश्च शोको लोभस्तथाऽक्षमा ।
लिङ्गानि रजसस्तानि दृश्यन्ते हेत्वहेतुभिः ॥ १२.१९२.४४ ॥
അതൃപ്തി, പരിതാപം, ശോകം, ലോഭം, അക്ഷമ — ഇവ രജോഗുണത്തിന്റെ ലക്ഷണങ്ങളാണ്; കാരണത്താലും അകാരണത്താലും കാണപ്പെടുന്നു.
12.192.45
अभिमानस्तथा मोहः प्रमादः स्वप्नतन्द्रिता ।
कथंचिदभिवर्तन्ते विविधास्तामसा गुणाः ॥ १२.१९२.४५ ॥
അഭിമാനം, മോഹം, പ്രമാദം, ഉറക്കം, അലസത — ഇവ വിവിധ താമസ ഗുണങ്ങൾ; ഏതോ വിധത്തിൽ ഉദിക്കുന്നു.
12.192.46
दूरगं बहुधागामि प्रार्थनासंशयात्मकम् ।
मनः सुनियतं यस्य स सुखी प्रेत्य चेह च ॥ १२.१९२.४६ ॥
ദൂരം പോകുന്നതും പല വഴികളിൽ അലയുന്നതും ആഗ്രഹ സംശയങ്ങൾ നിറഞ്ഞതുമായ മനസ്സിനെ നന്നായി നിയന്ത്രിക്കുന്നവൻ ഇവിടെയും പരലോകത്തും സുഖിയാകുന്നു.
12.192.47
सत्वक्षेत्रज्ञयोरेतदन्तरं पश्य सूक्ष्मयोः ।
सृजते तु गुणानेक एको न सृजते गुणान् ॥ १२.१९२.४७ ॥
സത്വവും ക്ഷേത്രജ്ഞനും തമ്മിലുള്ള ഈ വ്യത്യാസം നോക്കുക — ഈ രണ്ടു സൂക്ഷ്മ തത്ത്വങ്ങളിൽ ഒന്ന് ഗുണങ്ങളെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു; ഒന്ന് സൃഷ്ടിക്കുന്നില്ല.
12.192.48
मशकोदुम्बरौ वाऽपि संप्रयुक्तौ यथा सदा ।
अन्योन्यमेतौ स्यातां च संप्रयोगस्तथा तयोः ॥ १२.१९२.४८ ॥
കൊതുകും അത്തി മരവും എപ്പോഴും പരസ്പരം ചേർന്നിരിക്കുന്നതുപോലെ, ഈ രണ്ടിന്റെയും ചേർച്ചയും അങ്ങനെയാണ്.
12.192.49
पृथग्भूतौ प्रकृत्या तौ संप्रयुक्तौ च सर्वदा ।
यथा मत्स्यो जलं चैव संप्रयुक्तौ तथैव तौ ॥ १२.१९२.४९ ॥
ആ രണ്ടും സ്വഭാവത്താൽ വേറിട്ടവയാണ്; എന്നിട്ടും എപ്പോഴും ചേർന്നിരിക്കുന്നു. മത്സ്യവും ജലവും ചേർന്നിരിക്കുന്നതുപോലെ അവയും ചേർന്നിരിക്കുന്നു.
12.192.50
न गुणा विदुरात्मानं स गुणान्वेति सर्वशः ।
परिद्रष्टा गुणानां स संसृष्टान्मन्यते तथा ॥ १२.१९२.५० ॥
ഗുണങ്ങൾ ആത്മാവിനെ അറിയുന്നില്ല; അവൻ ഗുണങ്ങളെ പൂർണ്ണമായി അറിയുന്നു. ഗുണങ്ങളെ കാണുന്നവൻ അവ തന്നോടു ചേർന്നവയെന്നു കരുതുന്നു.
12.192.51
इन्द्रियैस्तु प्रदीपार्थं कुरुते बुद्धिसप्तमैः ।
निर्विचेष्टैरजानद्भिः परमात्मा प्रदीपवत् ॥ १२.१९२.५१ ॥
പരമാത്മാവ് ഇന്ദ്രിയങ്ങളാലും ഏഴാമതായ ബുദ്ധിയാലും വിളക്കുപോലെ പ്രകാശത്തിനായി പ്രവർത്തിക്കുന്നു; അവ ചലനമില്ലാത്തവയും അറിവില്ലാത്തവയുമാണ്.
12.192.52
सृजते हि गुणान्सत्वं क्षेत्रज्ञः परिपश्यति ।
संप्रयोगस्तयोरेष सत्वक्षेत्रज्ञयोर्ध्रुवः ॥ १२.१९२.५२ ॥
സത്വം ഗുണങ്ങളെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു; ക്ഷേത്രജ്ഞൻ അവയെ കാണുന്നു. സത്വത്തിന്റെയും ക്ഷേത്രജ്ഞന്റെയും ഈ സംയോഗം സുനിശ്ചിതമാണ്.
12.192.53
आश्रयो नास्ति सत्वस्य क्षेत्रज्ञस्य च कश्चन ।
सत्वं मनः संसृजते न गुणान्वै कदाचन ॥ १२.१९२.५३ ॥
സത്വത്തിനും ക്ഷേത്രജ്ഞനും ഒരു ആശ്രയവുമില്ല. സത്വം മനസ്സിനെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു; ഗുണങ്ങളെ ഒരിക്കലും സൃഷ്ടിക്കുന്നില്ല.
12.192.54
रश्मीस्तेषां स मनसा यदा सम्यङ्गियच्छति ।
तदा प्रकाशतेऽस्यात्मा घटे दीपो ज्वलन्निव ॥ १२.१९२.५४ ॥
അവൻ മനസ്സിനാൽ അവയുടെ രശ്മികളെ ശരിയായി നിയന്ത്രിക്കുമ്പോൾ, അവന്റെ ആത്മാവ് പ്രകാശിക്കുന്നു; കുടത്തിൽ ജ്വലിക്കുന്ന വിളക്കുപോലെ.
12.192.55
त्यक्त्वा यः प्राकृतं कर्म नित्यमात्मरतिर्मुनिः ।
सर्वभूतात्मभूस्तस्मात्स गच्छेदुत्तमां गतिम् ॥ १२.१९२.५५ ॥
ലൗകിക കർമ്മങ്ങളെ ഉപേക്ഷിച്ച്, എപ്പോഴും ആത്മാവിൽ രമിച്ച്, സർവ്വഭൂതങ്ങളുടെയും ആത്മാവായിത്തീരുന്ന മുനി ഉത്തമഗതി പ്രാപിക്കും.
12.192.56
यथा वारिचरः पक्षी सलिलेन न लिप्यते ।
एवमेव कृतप्रज्ञो भूतेषु परिवर्तते ॥ १२.१९२.५६ ॥
വെള്ളത്തിൽ സഞ്ചരിക്കുന്ന പക്ഷി വെള്ളത്താൽ നനയാത്തതുപോലെ, പക്വമായ ജ്ഞാനമുള്ളവൻ ജീവികൾക്കിടയിൽ കഴിഞ്ഞാലും ലിപ്തനാകുന്നില്ല.
12.192.57
एवं स्वभावमेवैतत्स्वबुद्ध्या विहरेन्नरः ।
अशोचन्नप्रहृष्यंश्च चरेद्विगतमत्सरः ॥ १२.१९२.५७ ॥
ഇങ്ങനെതന്നെ ഇതിന്റെ സ്വഭാവം; മനുഷ്യൻ തന്റെ ബുദ്ധികൊണ്ട് ഇങ്ങനെ വർത്തിക്കണം — ദുഃഖിക്കാതെയും അമിതമായി സന്തോഷിക്കാതെയും അസൂയ വെടിഞ്ഞും നടക്കണം.
12.192.58
स्वभावसिद्ध्या युक्तस्तु स नित्यं सृजत गुणान् ।
ऊर्णनाभिर्यथा सूत्रं विज्ञेयास्तन्तुवद्गुणाः ॥ १२.१९२.५८ ॥
സ്വഭാവസിദ്ധിയോടെ യുക്തനായവൻ എപ്പോഴും ഗുണങ്ങളെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു — ചിലന്തി നൂലുണ്ടാക്കുന്നതുപോലെ; ഗുണങ്ങളെ നൂലുകൾപോലെ അറിയണം.
12.192.59
प्रध्वस्ता न निवर्न्तते निवृत्तिर्नोपलभ्यते ।
प्रत्यक्षेण परोक्षं तदनुमानेन सिध्यति ॥ १२.१९२.५९ ॥
നശിച്ചവ മടങ്ങിവരുന്നില്ല; നിവൃത്തി പ്രത്യക്ഷത്താൽ കാണപ്പെടുന്നുമില്ല. അദൃശ്യമായത് അനുമാനത്താൽ സിദ്ധമാകുന്നു.
12.192.60
एवमेकेऽध्यवस्यन्ति निवृत्तिरिति चापरे ।
उभयं संप्रधार्यैतद्व्यवस्येत यथामति ॥ १२.१९२.६० ॥
ചിലർ ഇങ്ങനെ തീരുമാനിക്കുന്നു; മറ്റു ചിലർ ഇതുതന്നെ നിവൃത്തിയെന്നു പറയുന്നു. രണ്ടും നന്നായി ആലോചിച്ച്, തന്റെ ബുദ്ധിക്കനുസരിച്ച് തീരുമാനിക്കണം.
12.192.61
इतीमं हृदयग्रत्थिं बुद्धिभेदमयं दृढम् ।
विमुच्य सुखमासीत न शोचेच्छिन्नसंशयः ॥ १२.१९२.६१ ॥
ഇങ്ങനെ ബുദ്ധിഭേദത്താൽ ഉണ്ടായ ഹൃദയത്തിലെ ഈ ദൃഢമായ കെട്ട് അഴിച്ച്, സുഖമായി ഇരിക്കണം; സംശയങ്ങൾ മുറിഞ്ഞവൻ ശോകിക്കരുത്.
12.192.62
मलिनाः प्राप्नुयुः शुद्धिं यथा पूर्णां नदीं नराः ।
अवगाह्य सुविद्वांसो विद्धि ज्ञानमिदं तथा ॥ १२.१९२.६२ ॥
മലിനരായ മനുഷ്യർ നിറഞ്ഞൊഴുകുന്ന നദിയിൽ മുങ്ങി ശുദ്ധി നേടുന്നതുപോലെ, മഹാപണ്ഡിതന്മാർ ഈ ജ്ഞാനത്തിൽ മുങ്ങി ശുദ്ധി നേടുമെന്ന് അറിയുക.
12.192.63
महानद्या हि पारज्ञस्तप्यते न तदन्यथा ।
न तु तप्यति तत्त्वज्ञः फले ज्ञाते तरत्युत ॥ १२.१९२.६३ ॥
മഹാനദിയുടെ മറുകര അറിയുന്നവൻ തീർച്ചയായും വിഷമിക്കുന്നില്ല, അല്ലാതെയല്ല; എന്നാൽ തത്ത്വജ്ഞൻ വിഷമിക്കുന്നില്ല, ഫലം അറിഞ്ഞാൽ അവൻ കടന്നുപോകുന്നു.
12.192.64
एवं ये विदुराध्यात्मं केवलं ज्ञानमुत्तमम् ॥ १२.१९२.६४ ॥
ഇങ്ങനെ ആരാണ് അധ്യാത്മത്തെ അറിയുന്നത്, അവർ കേവലമായ ഉത്തമ ജ്ഞാനത്തെ അറിയുന്നു.
12.192.65
एतां बुद्धा नरः सर्वां भूतानामागतिं गतिम् ।
अवेक्ष्य च शनैर्बुद्ध्या लभते शममुत्तमम् ॥ १२.१९२.६५ ॥
ഇതെല്ലാം അറിഞ്ഞ്, ജീവികളുടെ വരവും പോക്കും നന്നായി പരിശോധിച്ച്, മനുഷ്യൻ ബുദ്ധിയാൽ ക്രമേണ ഉത്തമ ശാന്തി നേടുന്നു.
12.192.66
त्रिवर्गो यस्य विदितः प्रेक्ष्य तं स विमुच्यते ।
अन्वीक्ष्य मनसा युक्तस्तत्त्वदर्शी निरुत्सुकः ॥ १२.१९२.६६ ॥
ത്രിവർഗത്തെ അറിഞ്ഞവൻ അതിനെ കണ്ട് വിമുക്തനാകുന്നു. മനസ്സുകൊണ്ട് നന്നായി പരിശോധിച്ച്, യോഗത്തിൽ യുക്തനായ തത്ത്വദർശി ഉത്സുകതയില്ലാത്തവനാകുന്നു.
12.192.67
न चात्मा शक्यते द्रष्टुमिन्द्रियेषु विभागशः ।
तत्रतत्र विसृष्टेषु दुर्वार्येष्वकृतात्मभिः ॥ १२.१९२.६७ ॥
ആത്മാവിനെ നിയന്ത്രിക്കാത്തവർക്ക്, അടക്കാനാവാത്ത ഇന്ദ്രിയങ്ങളിൽ ചിതറിക്കിടക്കുന്ന ആത്മാവിനെ വേർതിരിച്ചു കാണുവാൻ കഴിയില്ല.
12.192.68
एतद्बुद्धा भवेद्बुद्धः किमन्यद्बुद्धिलक्षणम् ।
प्रतिगृह्य च निह्नोति ह्यन्यथा च प्रदृश्यते ॥ १२.१९२.६८ ॥
ഇത് അറിഞ്ഞവനാണ് ബുദ്ധിമാൻ; ബുദ്ധിയുടെ മറ്റൊരു ലക്ഷണം എന്താണ്? സ്വീകരിച്ച് ഒളിപ്പിക്കുന്നവൻ മറ്റൊരുവിധം കാണപ്പെടുന്നു.
12.192.69
न सर्पति च यं प्राहुः सर्वत्र प्रतिहन्यते ।
धूमेन चाप्रसन्नोऽग्निर्यथाऽर्कं न प्रवर्तयेत् ॥ १२.१९२.६९ ॥
ചലിക്കാത്തതെന്ന് അവർ പറയുന്നതു എല്ലായിടത്തും തടയപ്പെടുന്നു; പുകയാൽ മങ്ങിയ അഗ്നി സൂര്യനെ ചലിപ്പിക്കാത്തതുപോലെ.
12.192.70
धिष्ण्याधिपे प्रसन्ने तु स्थितिमेतां निरीक्षते ।
अतिक्षूराच्च सूक्ष्मत्वात्प्रस्थानं न प्रकाशते ॥ १२.१९२.७० ॥
നക്ഷത്രാധിപൻ പ്രസന്നനാകുമ്പോൾ ഈ സ്ഥിതി കാണുന്നു; എന്നാൽ അത്യന്തം തീക്ഷ്ണവും സൂക്ഷ്മവുമായതിനാൽ അതിന്റെ പ്രസ്ഥാനം വ്യക്തമാകുന്നില്ല.
12.192.71
प्रपद्य तच्छ्रुताह्नानि चिन्मयं स्वीकृतं विना ।
विज्ञाय तद्धि मन्यन्ते कृतकृत्या मनीषिणः ॥ १२.१९२.७१ ॥
കേട്ട ദിവസങ്ങളെ ആശ്രയിച്ച്, ചിന്മയമായതിനെ സ്വീകരിക്കാതെ തന്നെ അറിഞ്ഞ്, ആ ജ്ഞാനികൾ അതിനെ കരുതി കൃതകൃത്യരാകുന്നു.
12.192.72
न भवति विदुषां ततो भयं ।
यदविदुषां सुमहद्भयं भवेत्।
न हि गतिरधिकास्ति कस्यचि ।
त्सति हि गुणे प्रवदन्त्यतुल्यताम् ॥ १२.१९२.७२ ॥
അറിവുള്ളവർക്ക് അറിവില്ലാത്തവർക്കുണ്ടാകുന്ന വലിയ ഭയം ഉണ്ടാകുന്നില്ല; കാരണം ആർക്കും ഇതിനേക്കാൾ ശ്രേഷ്ഠമായ ഗതിയില്ല, ഗുണമുള്ളപ്പോൾ മാത്രമാണ് അതുല്യത എന്ന് പറയുന്നത്.
12.192.73
यः करोत्यनभिसन्धिपूर्वकं ।
तच्च निर्णुदति यत्पुरा कृतम्।
नाप्रियं तदुभयं कुतः प्रियं ।
तस्य तज्जनयतीह सर्वतः ॥ १२.१९२.७३ ॥
മുൻകൂട്ടിയുള്ള ഉദ്ദേശ്യമില്ലാതെ കർമ്മം ചെയ്യുന്നവൻ, മുമ്പ് ചെയ്ത കർമ്മത്തെയും നീക്കിക്കളയുന്നു. അവന് അപ്പോൾ അപ്രിയവുമില്ല, പ്രിയവുമില്ല; ഇവിടെ അവൻ അതിനെത്തന്നെ എല്ലാ വശങ്ങളിൽ നിന്നും ഉളവാക്കുന്നു.
12.192.74
ये विदुस्तदुभयं पदं सताम् ॥ १२.१९२.७४ ॥
ആ രണ്ടിനെയും അറിയുന്നവർ സജ്ജനങ്ങളുടെ സ്ഥാനത്ത് നിൽക്കുന്നു.