มหาภารตะ · อัธยายะ 12.192
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.192.1
अध्यात्मं नाम यदिदं पुरुषस्येह चिन्त्यते ।
यदध्यात्मं यथा चैतत्तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १२.१९२.१ ॥
ที่เรียกว่าอัธยาตมะนี้ คือสิ่งที่ถูกพิจารณากันในเรื่องของบุรุษ อัธยาตมะคืออะไร และเป็นอย่างไร ขอท่านโปรดบอกข้าพเจ้าเถิด ปิตามหะ
12.192.2
कुतः सृष्टमिदं सर्वं ब्रह्मन्स्थावरजङ्गमम् ।
प्रलये च कमभ्येति तन्मे वक्तुमिहार्हसि ॥ १२.१९२.२ ॥
โลกทั้งสิ้นนี้ ทั้งที่ไม่เคลื่อนที่และที่เคลื่อนที่ ถูกสร้างขึ้นจากสิ่งใด และเมื่อถึงกาลปราลัย สิ่งนี้ย่อมกลับไปสู่สิ่งใด ข้าแต่พราหมณ์ ท่านควรบอกข้าพเจ้าในเรื่องนี้
12.192.3
अध्यात्ममिति मां पार्थ यदेतदनुपृच्छसि ।
तद्व्याख्यास्यामि ते तात श्रेयस्करतमं शुभम् ॥ १२.१९२.३ ॥
โอ้บุตรแห่งปฤถา สิ่งที่เจ้าถามข้าพเจ้าว่าอัธยาตมะนั้น ข้าพเจ้าจะอธิบายให้เจ้าฟัง ลูกรัก ซึ่งเป็นสิ่งที่เป็นประโยชน์สูงสุดและเป็นมงคล
12.192.4
सृष्टिप्रलयसंयुक्तमाचार्यैः परिदर्शितम् ।
यज्ज्ञात्वा पुरुषो लेके प्रीतिं सौख्यं च विन्दति।
फललाभश्च तस्य स्यात्सर्वभूतहितं च तत् ॥ १२.१९२.४ ॥
สิ่งที่ประกอบด้วยการสร้างและการดับ ตามที่บรรดาอาจารย์ได้แสดงไว้ เมื่อรู้สิ่งนั้นแล้ว บุคคลย่อมพบความยินดีและความสุขในโลก และได้รับผลของสิ่งนั้น และสิ่งนั้นเป็นประโยชน์แก่สรรพสัตว์ทั้งปวง
12.192.5
आत्मानममलं राजन्नावृत्यैवं व्यवस्थितम् ।
तस्मिन्प्रकाशते नित्यं तमः सोमो यथैव तत् ॥ १२.१९२.५ ॥
โอ้พระราชา อาตมันอันบริสุทธิ์ถูกปกคลุมไว้ดังนี้และดำรงอยู่ ในอาตมันนั้นย่อมส่องแสงเสมอ ดุจดวงจันทร์ส่องแสงในความมืด
12.192.6
तद्विद्वान्नष्टयाप्मैष ब्रह्मभूयाय कल्पते ।
अण्डावरणभूतानां पर्यन्तं हि यथा तमः ॥ १२.१९२.६ ॥
ผู้มีปัญญาที่รู้สิ่งนั้น เมื่อบาปถูกทำลายแล้ว ย่อมสมควรบรรลุภาวะแห่งพรหมัน ดุจความมืดที่แผ่ไปจนสุดขอบแห่งสัตว์ทั้งหลายที่อยู่ภายในเปลือกไข่
12.192.7
पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिश्च पञ्चमम् ।
महाभूतानि भूतानां सर्वेषां प्रभवाप्ययौ ॥ १२.१९२.७ ॥
ดิน ลม อากาศ น้ำ และแสงไฟเป็นอันดับที่ห้า สิ่งเหล่านี้คือมหาภูต เป็นที่มาและที่สิ้นสุดของสัตว์ทั้งปวง
12.192.8
यतः सृष्टानि तत्रैव तानि यान्ति पुनःपुनः ।
महाभूतानि भूतेभ्यः सागरस्योर्मयो यथा ॥ १२.१९२.८ ॥
จากที่ใดสิ่งเหล่านั้นถูกสร้างขึ้น ก็กลับไปยังที่นั้นอีกครั้งแล้วอีกครั้ง มหาภูตเกิดขึ้นจากสัตว์และกลับเข้าสู่สัตว์ ดุจคลื่นของมหาสมุทร
12.192.9
प्रसार्य च यथाङ्गानि कूर्मः संहरते पुनः ।
तद्वद्भूतानि भूतात्मा सृष्ट्वा संहरते पुनः ॥ १२.१९२.९ ॥
เช่นเต่าที่เหยียดอวัยวะออกแล้วดึงกลับเข้าไปอีก อาตมาแห่งสัตว์ก็เช่นนั้น สร้างแล้วก็ดึงกลับเข้าไปอีก
12.192.10
स तेषां गुणसंघातः शरीरे भरतर्षभ ।
सततं प्रविलीयन्ते गुणास्ते प्रभवन्ति च ॥ १२.१९२.१० ॥
โอ้ผู้เป็นยอดแห่งภรตะ กลุ่มคุณสมบัติเหล่านั้นย่อมละลายลงในร่างกายอยู่เสมอ และคุณสมบัติเหล่านั้นก็เกิดขึ้นอีก
12.192.11
यद्विना नैव शृणुते न पश्यति न दीप्यते ।
यदधीनं यतस्तस्मादध्यात्ममिति कथ्यते ॥ १२.१९२.११ ॥
สิ่งที่ขาดเสียแล้วไม่อาจได้ยิน ไม่อาจเห็น ไม่อาจส่องแสง สิ่งที่ทุกสิ่งนี้ขึ้นอยู่กับ และจากสิ่งนั้นทุกสิ่งเกิดขึ้น เพราะฉะนั้นจึงเรียกว่าอัธยาตมะ คือตัวตนภายใน
12.192.12
ज्ञानं तदेकरूपाख्यं नानाप्रज्ञान्वितं तदा ।
न तेवाचाऽनुरूपं स्याद्यया रासविवर्जितम् ॥ १२.१९२.१२ ॥
ความรู้นั้นเรียกว่ามีรูปเดียว แต่ก็ประกอบด้วยปัญญาต่างๆ มากมาย ไม่อาจทำให้สอดคล้องกับถ้อยคำได้อย่างสมบูรณ์ จึงกล่าวว่าเป็นสิ่งที่ปราศจากความอึกทึกแห่งถ้อยคำ
12.192.13
आकाशात्खलु याज्येषु भवन्ति सुमहागुणाः ।
इति तन्मयमेवैतत्सर्वं स्थावरजङ्गमम्। ॥ १२.१९२.१३ ॥
แท้จริง จากอากาศย่อมเกิดคุณสมบัติอันยิ่งใหญ่ในสิ่งที่ควรถวาย ดังนี้ สิ่งทั้งปวงนี้ ทั้งที่ไม่เคลื่อนที่และที่เคลื่อนที่ ล้วนประกอบขึ้นจากสิ่งนั้นเท่านั้น
12.192.14
प्रलये च तमभ्येति तस्मादुत्सृज्यते पुनः ।
महाभूतेषु भूतात्मा सृष्ट्वा संहरते पुनः ॥ १२.१९२.१४ ॥
เมื่อถึงกาลปราลัย สิ่งนั้นย่อมกลับไปยังสิ่งนั้น เพราะฉะนั้นจึงถูกปล่อยออกมาอีก อาตมาแห่งสัตว์ เมื่อสร้างในมหาภูตแล้ว ก็ดึงกลับเข้าไปอีก
12.192.15
महाभूतानि पञ्चैव सर्वभूतेषु भूतकृत् ।
अकरोत्तेषु वैषम्य तत्तु जीवो न पश्यति ॥ १२.१९२.१५ ॥
มหาภูตทั้งห้าเท่านั้นอยู่ในสัตว์ทั้งปวง ผู้สร้างสัตว์ได้ทำให้เกิดความแตกต่างในสิ่งเหล่านั้น แต่ชีวาตมาย่อมไม่เห็นสิ่งนั้น
12.192.16
शब्दः श्रोत्रं तथा खानि त्रयमाकाशसंभवम् ।
वायोः स्पर्शस्तथा चेष्टा त्वक्चैव त्रितयं स्मृतम् ॥ १२.१९२.१६ ॥
เสียง การได้ยิน และช่องทั้งหลาย สามสิ่งนี้เกิดจากอากาศ การสัมผัส การเคลื่อนไหว และผิวหนัง สามสิ่งนี้ถือว่าเป็นของลม
12.192.17
रूपं चक्षुस्तथा पाकस्त्रिविधं तेज उच्यते ।
रसः क्लेदश्च जिह्वा च त्रयो जलगुणाः स्मृताः ॥ १२.१९२.१७ ॥
รูป ตา และความร้อนในการย่อย ไฟสามอย่างนี้กล่าวว่าเป็นสิ่งเหล่านี้ รส ความชุ่มชื้น และลิ้น สามสิ่งนี้จดจำว่าเป็นคุณสมบัติของน้ำ
12.192.18
घ्रेयं घ्राणं शरीरं च एते भूमिगुणास्त्रयः ।
महाभूतानि पञ्चैव षष्ठं च मन उच्यते ॥ १२.१९२.१८ ॥
กลิ่น จมูก และร่างกาย สามสิ่งนี้เป็นคุณสมบัติของดิน มหาภูตทั้งห้าก็เป็นเช่นนั้น และที่หกกล่าวว่าเป็นใจ
12.192.19
इन्द्रियाणि मनश्चैव विज्ञानान्यस्य भारत ।
सप्तमी बुद्धिरित्याहुः क्षेत्रज्ञः पुनरष्टमः ॥ १२.१९२.१९ ॥
โอ้ภรตะ อินทรีย์ทั้งหลายและใจ ก็เป็นการรับรู้ของสิ่งนั้น ที่เจ็ดเรียกว่าปัญญา และที่แปดคือผู้รู้ในเขต
12.192.20
चक्षुरालोचनायैव संशयं कुरुते मनः ।
बुद्धिरध्यवसानाय क्षेत्रज्ञः साक्षिवत्स्थितः ॥ १२.१९२.२० ॥
ตาเพื่อการเห็นเท่านั้น ใจก่อให้เกิดความสงสัย ปัญญาเพื่อการตัดสิน ผู้รู้ในเขตดำรงอยู่ดุจพยาน
12.192.21
चिच्छक्त्याधिष्ठिता बुद्धिश्चेतनेत्यभिविश्रुता ।
चेतनानन्तरो जीवस्तदा वेत्ति च लक्ष्यते ॥ १२.१९२.२१ ॥
พุทธิที่ถูกควบคุมด้วยพลังแห่งจิตสำนึก เป็นที่รู้จักกันทั่วไปว่าเป็นความรู้สึกตัว ถัดจากความรู้สึกตัวคือชีวาตมัน ซึ่งเมื่อนั้นย่อมรู้และปรากฏให้เห็น
12.192.22
नोत्सृजन्विसृजंश्चैव शरीरं दृश्यते तमः ।
तस्मिंश्चेतोपलब्धिः स्यात्तमो वा सारयन्त्युत ॥ १२.१९२.२२ ॥
ไม่ปล่อยวางและไม่ขับไล่ร่างกายจึงปรากฏอยู่ ความมืด (ตมัส) ก็ปรากฏอยู่ ในสิ่งนั้นอาจมีการรับรู้ของจิตสำนึก หรือกล่าวกันว่าความมืดพัดพาสิ่งนั้นไป
12.192.23
ऊर्ध्वं पादतलाभ्यां यदर्वाक्चोर्ध्वं च पश्यति ।
एतेन सर्वमेवेदं बिद्ध्यभिव्याप्तमन्तरम् ॥ १२.१९२.२३ ॥
สิ่งที่มองเห็นตั้งแต่ฝ่าเท้าขึ้นไป และมองลงมาแล้วมองขึ้นไปอีก จงรู้ว่าทุกสิ่งนี้ถูกแผ่ซ่านอยู่ภายในด้วยสิ่งนี้
12.192.24
पुरुषैरिन्द्रियाणीह विजेतव्यानि कृत्स्नशः ।
तमो रजश्च सत्वं च तेऽपि भावास्तदाश्रिताः ॥ १२.१९२.२४ ॥
ที่นี่มนุษย์ต้องเอาชนะอินทรีย์ทั้งหมดให้สิ้นเชิง ความมืด ความกระตือรือร้น (รชัส) และความดี (สัตตวะ) ก็เป็นภาวะของการดำรงอยู่ที่ขึ้นอยู่กับอินทรีย์เหล่านั้นเช่นกัน
12.192.25
एतां बुद्ध्वा नरो बुद्ध्या भूतानामागतिं गतिम् ।
समवेक्ष्य शनैश्चैव लभते शममुत्तमम् ॥ १२.१९२.२५ ॥
เมื่อรู้สิ่งนี้แล้ว มนุษย์ด้วยปัญญา พิจารณาการมาและการไปของสรรพสัตว์อย่างรอบคอบ ย่อมค่อย ๆ บรรลุความสงบอันสูงสุด
12.192.26
गुणैर्नेनीयते बुद्धिर्बुद्धिरेवेन्द्रियाण्यपि ।
मनःषष्ठानि सर्वाणि बुद्ध्यभावे कुतो गुणाः ॥ १२.१९२.२६ ॥
พุทธิไม่ถูกคุณะนำไป แต่พุทธินั่นเองนำอินทรีย์ทั้งหลายไป อินทรีย์ทั้งหมดโดยมีใจเป็นลำดับที่หก (ล้วนถูกพุทธิควบคุม) เมื่อไม่มีพุทธิ คุณะทั้งหลายจะดำรงอยู่ได้อย่างไร
12.192.27
इति तन्मयमेवैतत्सर्वं स्थावरजङ्गमम् ।
प्रलीयते चोद्भवति तस्मान्निर्दिश्यते तथा ॥ १२.१९२.२७ ॥
ดังนั้น ทุกสิ่งนี้ ทั้งที่อยู่กับที่และที่เคลื่อนไหว ล้วนประกอบขึ้นจากสิ่งนั้น สิ่งเหล่านี้ย่อยยับและเกิดขึ้นอีก เหตุนี้จึงได้ประกาศไว้เช่นนั้น
12.192.28
येन पश्यति तच्चक्षुः शृणोति श्रोत्रमुच्यते ।
जिघ्रति घ्राणमित्याहू रसं जानाति जिह्वया ॥ १२.१९२.२८ ॥
ด้วยสิ่งที่ใช้มองเห็นนั้นคือดวงตา สิ่งที่ใช้ได้ยินนั้นเรียกว่าหู พวกเขากล่าวว่าจมูกคือสิ่งที่ใช้ดมกลิ่น และรับรู้รสด้วยลิ้น
12.192.29
त्वचा स्पर्शयते स्पर्शं बुद्धिर्विक्रियतेऽसकृत् ।
येन संकल्पयत्यर्थं किंचिद्भवति तन्मनः ॥ १२.१९२.२९ ॥
ผิวกายรับรู้การสัมผัส พุทธิถูกแปรเปลี่ยนซ้ำแล้วซ้ำอีก สิ่งที่ทำให้เกิดความปรารถนาต่อวัตถุใด ๆ นั่นคือใจ
12.192.30
अधिष्ठानानि बुद्धेर्हि पृथगर्थानि पञ्चधा ।
पञ्चेन्द्रियाणि यान्याहुस्तान्यदृश्योऽधितिष्ठति ॥ १२.१९२.३० ॥
ฐานของพุทธิมีห้าประการ แต่ละประการมีวัตถุของตนเอง อินทรีย์ทั้งห้าที่เรียกกันนั้น มีสิ่งที่มองไม่เห็นเป็นผู้ควบคุม
12.192.31
पुरुषाधिष्ठिता बुद्धिस्त्रिषु भावेषु वर्तते ।
कदाचिल्लभते प्रीतिं कदाचिदनुशोचति ॥ १२.१९२.३१ ॥
พุทธิที่บุรุษควบคุม ดำรงอยู่ในภาวะทั้งสาม บางคราวได้รับความยินดี บางคราวก็โศกเศร้า
12.192.32
न सुखेन न दुःखेन कदाचिदपि वर्तते ।
एवं नराणां मनसि त्रिषु भावेष्ववस्थिता ॥ १२.१९२.३२ ॥
พุทธิไม่เคยดำรงอยู่ด้วยความสุขหรือความทุกข์เพียงอย่างเดียว ดังนี้ ในจิตของมนุษย์ พุทธิตั้งมั่นอยู่ในภาวะทั้งสาม
12.192.33
सेयं भावात्मिका भावांस्त्रीनेतानतिवर्तते ।
सरितां सागरो भर्ता महावेलामिवोर्मिमान् ॥ १२.१९२.३३ ॥
พุทธินี้ซึ่งประกอบด้วยภาวะ ย่อมล่วงพ้นภาวะทั้งสามนี้ ดังมหาสมุทร เจ้าแห่งแม่น้ำทั้งหลาย พร้อมด้วยคลื่น ย่อมข้ามฝั่งอันยิ่งใหญ่
12.192.34
अविभागगता बुद्धिर्भावे मनसि वर्तते ।
प्रवर्तमानं तु रजस्तद्भावमनुवर्तते ॥ १२.१९२.३४ ॥
พุทธิที่เข้าถึงความไม่แบ่งแยก ดำรงอยู่ในภาวะภายในจิต แต่รชัสที่ปรากฏขึ้นย่อมตามภาวะนั้นไป
12.192.35
इन्द्रियाणि हि सर्वाणि प्रवर्तयति सा तदा ।
ततः सत्वं तमो भावः प्रातियोगात्प्रवर्तते ॥ १२.१९२.३५ ॥
ครั้งนั้นพุทธิย่อมทำให้อินทรีย์ทั้งหมดเคลื่อนไหว จากนั้นสัตตวะและภาวะแห่งตมัสก็เกิดขึ้นโดยอาศัยการต่อต้านซึ่งกันและกัน
12.192.36
प्रीतिः सत्वं रजः शोकस्तमो मोहस्तु ते त्रयः ।
येये च भावा लोकेऽस्मिन्सर्वेष्वेतेषु वै त्रिषु ॥ १२.१९२.३६ ॥
ความยินดีคือสัตตวะ ความกระตือรือร้นคือรชัส ความโศกคือ และความหลงคือตมัส ทั้งสามนี้ และภาวะทั้งหลายที่มีอยู่ในโลกนี้ ล้วนอยู่ภายในทั้งสามนี้
12.192.37
इति बुद्धिगतिः सर्वा व्याख्याता तव भारत ।
इन्द्रियाणि च सर्वाणि विजेतव्यानि धीमता ॥ १२.१९२.३७ ॥
ดังนี้ ลำดับการดำเนินไปของพุทธิทั้งหมดได้ถูกอธิบายแก่ท่านแล้ว ข้าแต่ภารตะ อินทรีย์ทั้งหมดผู้มีปัญญาต้องพิชิตให้ได้
12.192.38
सत्वं रजस्तमश्चैव प्राणिनां संश्रिताः सदा ।
त्रिविधा वेदना चैव सर्वसत्वेषु दृश्यते ॥ १२.१९२.३८ ॥
สัตตวะ รชัส และตมัส ย่อมดำรงอยู่ในสรรพสัตว์เสมอ และการรับรู้สามประการก็ปรากฏในสัตว์ทั้งปวง
12.192.39
सात्विकी राजसी चैव तामसी चेति भारत ।
सुखस्पर्शः सत्त्वगुणो दुःखस्पर्शो रजोगुणः।
तमोगुणेन संयुक्तौ भवतो व्यावहारिकौ ॥ १२.१९२.३९ ॥
ข้าแต่ภารตะ มีสามประเภท คือ สาตวิกี ราชสี และตามสี การสัมผัสความสุขคือคุณลักษณะของสัตตวะ การสัมผัสความทุกข์คือคุณลักษณะของรชัส เมื่อประกอบกับคุณลักษณะของตมัส ทั้งสองนี้ย่อมกลายเป็นเรื่องของการดำเนินชีวิตในโลก
12.192.40
तत्र यत्प्रीतिसंयुक्तं काये मनसि वा भवेत् ।
वर्तते सात्विको भाव इत्युपेक्षेत तत्तथा ॥ १२.१९२.४० ॥
ในบรรดานี้ สิ่งใดที่ประกอบด้วยความยินดี ไม่ว่าในกายหรือในใจ และเกิดเป็นภาวะสาตวิก พึงพิจารณาสิ่งนั้นด้วยใจที่วางเฉยในแบบเดียวกัน
12.192.41
अथ यद्दुःखसंयुक्तमप्रीतिकरमात्मनः ।
प्रवृत्तं रज इत्येव तन्न संरभ्य चिन्तयेत् ॥ १२.१९२.४१ ॥
ส่วนสิ่งใดที่ประกอบด้วยทุกข์ ไม่น่ายินดีแก่ตน และเกิดขึ้นจากรชัส สิ่งนั้นไม่ควรพิจารณาด้วยความกระวนกระวาย
12.192.42
अथ यन्मोहसंयुक्तमव्यक्तविषयं भवेत् ।
अप्रतर्क्यमविज्ञेयं तमस्तदुपधारयेत्। ॥ १२.१९२.४२ ॥
ส่วนสิ่งใดที่ประกอบด้วยโมหะ มีอัพยักตะ (สิ่งที่ยังไม่ปรากฏ) เป็นวิสัย ไม่อาจหยั่งด้วยเหตุผล และไม่อาจรู้ได้ พึงรู้ว่าสิ่งนั้นคือตมัส
12.192.43
प्रहर्षः प्रीतिरानन्दः सुखं संशान्तचित्तता ।
कथंचिदभिवर्तन्त इत्येते सात्विका गुणा ॥ १२.१९२.४३ ॥
ความยินดี ความชื่นชม ความสุขใจ ความสุข และความสงบของจิต คุณสมบัติสัตตวิกะเหล่านี้เกิดขึ้นได้ด้วยประการใดประการหนึ่ง
12.192.44
अतुष्टिः परितापश्च शोको लोभस्तथाऽक्षमा ।
लिङ्गानि रजसस्तानि दृश्यन्ते हेत्वहेतुभिः ॥ १२.१९२.४४ ॥
ความไม่พอใจ ความทรมานใจ ความโศก ความโลภ และความอดทนไม่ได้ สิ่งเหล่านี้เป็นเครื่องหมายของรชัส ปรากฏให้เห็นทั้งจากเหตุและไม่มีเหตุ
12.192.45
अभिमानस्तथा मोहः प्रमादः स्वप्नतन्द्रिता ।
कथंचिदभिवर्तन्ते विविधास्तामसा गुणाः ॥ १२.१९२.४५ ॥
ความถือตัว ความหลง ความประมาท การหลับและความเซื่องซึม คุณสมบัติตมสิกะหลายประการเหล่านี้เกิดขึ้นได้ด้วยประการใดประการหนึ่ง
12.192.46
दूरगं बहुधागामि प्रार्थनासंशयात्मकम् ।
मनः सुनियतं यस्य स सुखी प्रेत्य चेह च ॥ १२.१९२.४६ ॥
ผู้ใดมีใจที่เตลิดไปไกล แล่นไปหลายทาง เต็มไปด้วยความปรารถนาและความสงสัย แต่ควบคุมใจไว้ได้เป็นอย่างดี ผู้นั้นย่อมมีความสุขทั้งในโลกนี้และหลังจากตาย
12.192.47
सत्वक्षेत्रज्ञयोरेतदन्तरं पश्य सूक्ष्मयोः ।
सृजते तु गुणानेक एको न सृजते गुणान् ॥ १२.१९२.४७ ॥
จงเห็นความแตกต่างระหว่างสัตตวะกับผู้รู้เขตแดน ทั้งสองเป็นหลักธรรมอันละเอียดอ่อน สัตตวะย่อมสร้างคุณสมบัติทั้งหลาย ส่วนผู้รู้เขตแดนไม่สร้างคุณสมบัติเลย
12.192.48
मशकोदुम्बरौ वाऽपि संप्रयुक्तौ यथा सदा ।
अन्योन्यमेतौ स्यातां च संप्रयोगस्तथा तयोः ॥ १२.१९२.४८ ॥
เหมือนยุงกับต้นมะเดื่อที่ประกอบกันอยู่เสมอ ทั้งสองพึ่งพากันและกัน การประกอบกันของทั้งสองก็เป็นเช่นนั้น
12.192.49
पृथग्भूतौ प्रकृत्या तौ संप्रयुक्तौ च सर्वदा ।
यथा मत्स्यो जलं चैव संप्रयुक्तौ तथैव तौ ॥ १२.१९२.४९ ॥
แม้โดยธรรมชาติจะแยกจากกัน ทั้งสองก็ประกอบกันอยู่เสมอ เหมือนปลากับน้ำที่ประกอบกันอยู่ ทั้งสองก็เป็นเช่นนั้น
12.192.50
न गुणा विदुरात्मानं स गुणान्वेति सर्वशः ।
परिद्रष्टा गुणानां स संसृष्टान्मन्यते तथा ॥ १२.१९२.५० ॥
คุณสมบัติไม่รู้จักอาตมัน ส่วนอาตมันรู้จักคุณสมบัติทั้งหมด ผู้เป็นผู้เห็นคุณสมบัติทั้งหลาย ย่อมเข้าใจว่าคุณสมบัติเหล่านั้นปนเปกับตน
12.192.51
इन्द्रियैस्तु प्रदीपार्थं कुरुते बुद्धिसप्तमैः ।
निर्विचेष्टैरजानद्भिः परमात्मा प्रदीपवत् ॥ १२.१९२.५१ ॥
ด้วยอินทรีย์ทั้งหลาย โดยมีพุทธิเป็นองค์ที่เจ็ด ปรมาตมันทรงกระทำการเพื่อให้เกิดแสงสว่าง เหมือนประทีป แม้อินทรีย์เหล่านั้นจะไม่เคลื่อนไหวและไม่รู้สิ่งใด
12.192.52
सृजते हि गुणान्सत्वं क्षेत्रज्ञः परिपश्यति ।
संप्रयोगस्तयोरेष सत्वक्षेत्रज्ञयोर्ध्रुवः ॥ १२.१९२.५२ ॥
สัตตวะย่อมสร้างคุณสมบัติทั้งหลาย ส่วนผู้รู้เขตแดนย่อมเฝ้าดู การประกอบกันของสัตตวะและผู้รู้เขตแดนนี้เป็นสิ่งแน่นอน
12.192.53
आश्रयो नास्ति सत्वस्य क्षेत्रज्ञस्य च कश्चन ।
सत्वं मनः संसृजते न गुणान्वै कदाचन ॥ १२.१९२.५३ ॥
ทั้งสัตตวะและผู้รู้เขตแดนไม่มีที่พึ่งอาศัยใด สัตตวะย่อมสร้างใจ แต่ไม่เคยสร้างคุณสมบัติเลย
12.192.54
रश्मीस्तेषां स मनसा यदा सम्यङ्गियच्छति ।
तदा प्रकाशतेऽस्यात्मा घटे दीपो ज्वलन्निव ॥ १२.१९२.५४ ॥
เมื่อผู้นั้นควบคุมรัศมีทั้งหลายของสัตตวะด้วยใจอย่างสมบูรณ์ ตนของเขาก็ส่องสว่างขึ้น เหมือนประทีปที่จุดอยู่ในหม้อ
12.192.55
त्यक्त्वा यः प्राकृतं कर्म नित्यमात्मरतिर्मुनिः ।
सर्वभूतात्मभूस्तस्मात्स गच्छेदुत्तमां गतिम् ॥ १२.१९२.५५ ॥
มุนีผู้ละการงานทางโลก ยินดีในอาตมันอยู่เสมอ และเป็นอาตมันของสรรพสัตว์ ย่อมไปถึงคติอันสูงสุด
12.192.56
यथा वारिचरः पक्षी सलिलेन न लिप्यते ।
एवमेव कृतप्रज्ञो भूतेषु परिवर्तते ॥ १२.१९२.५६ ॥
เหมือนนกที่หากินในน้ำไม่เปื้อนด้วยน้ำ ฉันใด ผู้มีปัญญาที่สำเร็จแล้วก็ฉันนั้น ย่อมเป็นไปท่ามกลางสรรพสัตว์โดยไม่เปื้อน
12.192.57
एवं स्वभावमेवैतत्स्वबुद्ध्या विहरेन्नरः ।
अशोचन्नप्रहृष्यंश्च चरेद्विगतमत्सरः ॥ १२.१९२.५७ ॥
ธรรมชาติเป็นเช่นนี้เอง มนุษย์พึงดำเนินชีวิตด้วยปัญญาของตนเองดังนี้ ไม่โศกเศร้า ไม่ดีใจเกินเหตุ และประพฤติตนปราศจากความริษยา
12.192.58
स्वभावसिद्ध्या युक्तस्तु स नित्यं सृजत गुणान् ।
ऊर्णनाभिर्यथा सूत्रं विज्ञेयास्तन्तुवद्गुणाः ॥ १२.१९२.५८ ॥
ผู้ประกอบด้วยความสำเร็จแห่งธรรมชาติของตน ย่อมสร้างคุณสมบัติอยู่เป็นนิตย์ เหมือนแมงมุมสร้างใย คุณสมบัติพึงเข้าใจว่าเป็นดุจเส้นด้าย
12.192.59
प्रध्वस्ता न निवर्न्तते निवृत्तिर्नोपलभ्यते ।
प्रत्यक्षेण परोक्षं तदनुमानेन सिध्यति ॥ १२.१९२.५९ ॥
สิ่งที่ดับไปแล้วย่อมไม่กลับคืนมา และความดับไม่อาจรับรู้ได้ด้วยประสาทสัมผัสโดยตรง สิ่งที่มองไม่เห็นนั้นย่อมพิสูจน์ได้ด้วยการอนุมานจากสิ่งนั้น
12.192.60
एवमेकेऽध्यवस्यन्ति निवृत्तिरिति चापरे ।
उभयं संप्रधार्यैतद्व्यवस्येत यथामति ॥ १२.१९२.६० ॥
บางท่านตัดสินเช่นนี้ ส่วนบางท่านกล่าวว่านี่คือความดับ เมื่อพิจารณาทั้งสองความเห็นแล้ว พึงตัดสินตามปัญญาของตน
12.192.61
इतीमं हृदयग्रत्थिं बुद्धिभेदमयं दृढम् ।
विमुच्य सुखमासीत न शोचेच्छिन्नसंशयः ॥ १२.१९२.६१ ॥
เมื่อคลายปมแห่งหัวใจนี้ที่มั่นคงและประกอบด้วยการแตกแยกของปัญญาเช่นนี้แล้ว ควรนั่งอย่างสบายใจ ผู้ที่ตัดความสงสัยได้แล้วไม่ควรโศกเศร้า
12.192.62
मलिनाः प्राप्नुयुः शुद्धिं यथा पूर्णां नदीं नराः ।
अवगाह्य सुविद्वांसो विद्धि ज्ञानमिदं तथा ॥ १२.१९२.६२ ॥
เหมือนคนที่มีมลทินย่อมได้ความบริสุทธิ์เมื่ออาบในแม่น้ำที่เต็มฝั่ง ผู้มีความรู้อันลึกซึ้งก็เช่นนั้น เมื่อได้ดื่มด่ำในความรู้นี้แล้วย่อมบริสุทธิ์ จงรู้ไว้เช่นนี้
12.192.63
महानद्या हि पारज्ञस्तप्यते न तदन्यथा ।
न तु तप्यति तत्त्वज्ञः फले ज्ञाते तरत्युत ॥ १२.१९२.६३ ॥
ผู้ที่รู้ฝั่งอีกฟากของแม่น้ำใหญ่ย่อมไม่เดือดร้อนเลย ไม่เป็นอย่างอื่นไปได้ แต่ผู้รู้ความจริงย่อมไม่เดือดร้อน และเมื่อรู้ผลแล้วก็ข้ามพ้นไปได้
12.192.64
एवं ये विदुराध्यात्मं केवलं ज्ञानमुत्तमम् ॥ १२.१९२.६४ ॥
ผู้ที่รู้อาตมันภายในเช่นนี้ ย่อมรู้เพียงความรู้อันสูงสุดเท่านั้น
12.192.65
एतां बुद्धा नरः सर्वां भूतानामागतिं गतिम् ।
अवेक्ष्य च शनैर्बुद्ध्या लभते शममुत्तमम् ॥ १२.१९२.६५ ॥
เมื่อเข้าใจทั้งหมดนี้แล้ว และพิจารณาการมาและการไปของสรรพสัตว์โดยรอบคอบ คนผู้นั้นย่อมค่อย ๆ บรรลุความสงบอันสูงสุดด้วยปัญญา
12.192.66
त्रिवर्गो यस्य विदितः प्रेक्ष्य तं स विमुच्यते ।
अन्वीक्ष्य मनसा युक्तस्तत्त्वदर्शी निरुत्सुकः ॥ १२.१९२.६६ ॥
ผู้ที่รู้ธรรมทั้งสามประการ ย่อมพ้นได้เมื่อเห็นสิ่งนั้น ผู้เห็นความจริงซึ่งพิจารณาด้วยใจอย่างดี ประกอบด้วยโยคะ ย่อมปราศจากความกระหายใคร่รู้
12.192.67
न चात्मा शक्यते द्रष्टुमिन्द्रियेषु विभागशः ।
तत्रतत्र विसृष्टेषु दुर्वार्येष्वकृतात्मभिः ॥ १२.१९२.६७ ॥
อาตมันไม่อาจเห็นได้ทีละส่วนในอินทรีย์ทั้งหลาย ซึ่งกระจายไปยังที่นั่นที่นี่และยากจะควบคุม สำหรับผู้ที่ยังไม่ได้ฝึกตนเอง
12.192.68
एतद्बुद्धा भवेद्बुद्धः किमन्यद्बुद्धिलक्षणम् ।
प्रतिगृह्य च निह्नोति ह्यन्यथा च प्रदृश्यते ॥ १२.१९२.६८ ॥
เพียงแต่รู้สิ่งนี้จึงจะเป็นผู้มีปัญญา จะมีเครื่องหมายของปัญญาอย่างอื่นอีกเล่า ผู้ที่รับไว้แล้วกลับปิดบังเสีย ย่อมปรากฏเป็นอย่างอื่น
12.192.69
न सर्पति च यं प्राहुः सर्वत्र प्रतिहन्यते ।
धूमेन चाप्रसन्नोऽग्निर्यथाऽर्कं न प्रवर्तयेत् ॥ १२.१९२.६९ ॥
สิ่งที่เขาเรียกว่าไม่เคลื่อนไหว ย่อมถูกขัดขวางทุกหนทุกแห่ง เหมือนไฟที่หม่นหมองด้วยควันไม่อาจทำให้ดวงอาทิตย์เคลื่อนไปได้
12.192.70
धिष्ण्याधिपे प्रसन्ने तु स्थितिमेतां निरीक्षते ।
अतिक्षूराच्च सूक्ष्मत्वात्प्रस्थानं न प्रकाशते ॥ १२.१९२.७० ॥
เมื่อเจ้าแห่งดาวฤกษ์เป็นมงคล ย่อมเห็นตำแหน่งนี้ได้ แต่เพราะคมยิ่งและละเอียดยิ่ง การเคลื่อนออกไปจึงไม่ปรากฏ
12.192.71
प्रपद्य तच्छ्रुताह्नानि चिन्मयं स्वीकृतं विना ।
विज्ञाय तद्धि मन्यन्ते कृतकृत्या मनीषिणः ॥ १२.१९२.७१ ॥
เมื่อพึ่งพิงวันทั้งหลายที่ได้ยินมาแล้ว และรู้โดยไม่ยึดถือสิ่งที่เป็นจิตสำนึกล้วน ผู้มีปัญญาย่อมถือว่านั่นคือความจริง และกลายเป็นผู้ทำกิจสำเร็จแล้ว
12.192.72
न भवति विदुषां ततो भयं ।
यदविदुषां सुमहद्भयं भवेत्।
न हि गतिरधिकास्ति कस्यचि ।
त्सति हि गुणे प्रवदन्त्यतुल्यताम् ॥ १२.१९२.७२ ॥
ผู้รอบรู้ย่อมไม่มีความกลัวนั้น ความกลัวที่ใหญ่หลวงยิ่งสำหรับผู้ไม่รู้ เพราะไม่มีใครมีทางไปที่สูงกว่า และเมื่อมีคุณธรรมนั้น ผู้คนจึงกล่าวถึงความไม่มีใครเทียบเท่า
12.192.73
यः करोत्यनभिसन्धिपूर्वकं ।
तच्च निर्णुदति यत्पुरा कृतम्।
नाप्रियं तदुभयं कुतः प्रियं ।
तस्य तज्जनयतीह सर्वतः ॥ १२.१९२.७३ ॥
ผู้ที่กระทำโดยไม่มีเจตนาล่วงหน้า ย่อมลบล้างแม้สิ่งที่ได้กระทำไปแล้วในก่อนหน้า สำหรับเขาจึงไม่มีทั้งสิ่งไม่น่ารักและน่ารัก ณ ที่นี้เขาย่อมให้สิ่งนั้นเกิดขึ้นทุกด้าน
12.192.74
ये विदुस्तदुभयं पदं सताम् ॥ १२.१९२.७४ ॥
ผู้ที่รู้ทั้งสองสิ่งนี้ ย่อมดำรงอยู่ในฐานะของผู้ประเสริฐ