महाभारत · अध्याय 12.197
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.197.1
कालमृत्युयमानां ते इक्ष्वाकोर्ब्राह्मणस्य च ।
विवादो व्याहृतः पूर्वं तद्भवान्वक्तुमर्हति ॥ १२.१९७.१ ॥
काल, मृत्यू आणि यम यांच्याशी, तसेच इक्ष्वाकु आणि एका ब्राह्मणामध्ये पूर्वी झालेला वाद आपण सांगण्यास योग्य आहात.
12.197.2
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
इक्ष्वाकोः सूर्यपुत्रस्य यद्वृत्तं ब्राह्मणस्य च ॥ १२.१९७.२ ॥
येथेही लोक सूर्यपुत्र इक्ष्वाकु आणि एका ब्राह्मणाच्या बाबतीत घडलेला हा प्राचीन इतिहास सांगतात.
12.197.3
कालस्य मृत्योश्च तथा यद्वृत्तं तन्निबोध मे ।
यथा स तेषां संवादो यस्मिन्स्थानेऽपि चाभवत्।
येनैव कारणेनात्र धर्मवादसमन्वितः ॥ १२.१९७.३ ॥
काल आणि मृत्यू यांच्याबाबत जे घडले ते माझ्याकडून ऐका: त्यांचा संवाद कसा झाला, कोणत्या स्थानी झाला, आणि कोणत्या कारणाने येथे धर्मवचनांनी युक्त ते बोलणे झाले.
12.197.4
ब्राह्मणो जापकः कश्चिद्धर्मवृत्तो महायशाः ।
षडङ्गविन्महाप्राज्ञः पैप्पलादिः स कौशिकः ॥ १२.१९७.४ ॥
एक ब्राह्मण होता; तो जप करणारा, धर्माचरणी, महायशस्वी, षडंगवेद जाणणारा, महाप्रज्ञ आणि पैप्पलादि कुळातील कौशिक होता.
12.197.5
तस्यापरोक्षं विज्ञानं षडङ्गेषु वभूव ह ।
वेदेषु चैव निष्णातो हिमवत्पादसंश्रयः ॥ १२.१९७.५ ॥
त्याला षडंगांचे प्रत्यक्ष ज्ञान प्राप्त झाले होते; वेदांतही तो निपुण होता, हिमालयाच्या पायथ्याशी तो राहत होता.
12.197.6
सोयं ब्राह्मं पस्तेपे संहितां संयतो जपन् ।
तस्य वर्षसहस्रं तु नियमेन तथा गतम् ॥ १२.१९७.६ ॥
त्याने संयमाने संहिता जपत ब्रह्मतप केले; अशा प्रकारे नियमाने त्याची हजार वर्षे व्यतीत झाली.
12.197.7
स देव्या दर्शितः साक्षात्प्रीतास्मीति तदा किल ।
जप्यमावर्तयंस्तूष्णीं न स तां किंचिदब्रवीत् ॥ १२.१९७.७ ॥
देवीने त्याला साक्षात् दर्शन दिले आणि म्हटले, 'मी प्रसन्न आहे.' तेव्हा तो जप मौनपणे पुन्हा पुन्हा करत राहिला; तिला काहीही बोलला नाही.
12.197.8
तस्यानुकम्पया देवी प्रीता समभवत्तदा ।
वेदमाता ततस्तस्य तज्जप्यं समपूजयत् ॥ १२.१९७.८ ॥
त्याच्यावरील कृपेने देवी तेव्हा प्रसन्न झाली. मग वेदमाता त्याच्या त्या जपाचा सन्मान करती झाली.
12.197.9
चतुर्भिरक्षरैर्युक्ता सोमपानेऽक्षराष्टका ।
जगद्बीजसमायुक्ता चनुर्विशाक्षरात्मिका ॥ १२.१९७.९ ॥
सोमपानात चार अक्षरांनी युक्त अक्षराष्टक होते; ते जगाच्या बीजाने युक्त आणि चोवीस अक्षरस्वरूप होते.
12.197.10
समाप्य जप्यं तूत्थाय शिरसा पादयोस्तदा ।
पपात देव्या धर्मात्मा वचनं चेदमब्रवीत् ॥ १२.१९७.१० ॥
जप संपवून तो उठला आणि मस्तकाने देवीच्या चरणांवर पडला; तेव्हा त्या धर्मात्म्याने हे वचन म्हटले.
12.197.11
दिष्ट्या देवि प्रसन्ना त्वं दर्शनं चागता मम ।
यदि चापि प्रसन्नासि जप्ये मे रमतां मनः ॥ १२.१९७.११ ॥
'हे देवी, सुदैवाने तू प्रसन्न होऊन मला दर्शन द्यायला आलीस. आणि तू खरोखर प्रसन्न असशील तर माझे मन जपात रमो.'
12.197.12
किं प्रार्थयसि विप्रर्षे किं चेष्टं करवाणि ते ।
प्रब्रूहि जपतां श्रेष्ठ सर्वं तत्ते भविष्यति ॥ १२.१९७.१२ ॥
'हे विप्रर्षी, तू काय मागतोस? तुझ्यासाठी मी कोणते इष्ट करू? हे जप करणाऱ्यांत श्रेष्ठा, सांग; ते सर्व तुला प्राप्त होईल.'
12.197.13
इत्युक्तः स तदा देव्या विप्रः प्रोवाच धर्मवित् ।
जप्यं प्रति ममेच्छेयं वर्धत्विति पुनः पुनः ॥ १२.१९७.१३ ॥
देवीने असे सांगितल्यावर धर्म जाणणारा तो ब्राह्मण वारंवार म्हणाला, "जपाविषयी माझी इच्छा वाढो."
12.197.14
मनसश्च समाधिर्मे वर्धेताहरहः शुभे ।
तत्तथेति ततो देवी मधुरं प्रत्यभाषत ॥ १२.१९७.१४ ॥
"हे शुभे, माझ्या मनाची समाधी दिवसेंदिवस वाढो." तेव्हा देवी गोडपणे म्हणाली, "तसेच होवो."
12.197.15
इदं चैवापरं प्राह देवी तत्प्रियकाम्यया ।
निरयं नैव याता त्वं यत्र याता द्विजर्षभाः ॥ १२.१९७.१५ ॥
नंतर देवीने त्याच्या हितेच्छेने आणखी एक गोष्ट सांगितली, "हे द्विजश्रेष्ठांनो, श्रेष्ठ द्विज गेले त्या नरकात तू कधीही जाणार नाहीस."
12.197.16
यास्यसि ब्रह्मणः स्थानमनिमित्तमतन्द्रितः ।
साधु ते भविता चैतद्यत्त्वयाऽहमिहार्थिता ॥ १२.१९७.१६ ॥
तू न थकता, कोणत्याही कारणाशिवाय ब्रह्मलोकी जाशील. येथे तू माझ्याकडे जे मागितलेस ते तुझ्यासाठी शुभ ठरेल.
12.197.17
नियतो जप चैकाग्रो धर्मस्त्वां समुपैष्यति ।
कालो मृत्युर्यमश्चैव समायास्यन्ति तेऽन्तिकम्।
भविता च विवादोऽत्र तव तेषां च धर्मतः ॥ १२.१९७.१७ ॥
संयमाने आणि एकाग्रतेने जप कर; धर्म तुझ्याजवळ येईल. काल, मृत्यू आणि यम तुझ्याजवळ येतील, आणि धर्मानुसार त्यांच्याशी तुझा वाद होईल.
12.197.18
एवमुक्त्वा भगवती जगाम भवनं स्वकम् ॥ १२.१९७.१८ ॥
असे सांगून भगवती आपल्या भवनाकडे निघून गेली.
12.197.19
ब्राह्मणोऽपि जपन्नास्ते दिव्यं वर्षशतं तथा ।
सदा दान्तो जितक्रोधः सत्यसन्धोऽनसूयकः ॥ १२.१९७.१९ ॥
तो ब्राह्मणही दिव्य शंभर वर्षे असाच जप करीत राहिला; सदा संयमी, क्रोधावर विजय मिळवलेला, सत्यनिष्ठ आणि असूयारहित.
12.197.20
समाप्ते नियमे तस्मिन्नथ विप्रस्य धीमतः ।
साक्षात्प्रीतस्तदा धर्मो दर्शयामास तं द्विजम् ॥ १२.१९७.२० ॥
ते व्रत संपल्यावर, त्या बुद्धिमान ब्राह्मणाला धर्म स्वतः प्रसन्न होऊन प्रकट झाला आणि त्या द्विजाला दर्शन दिले.
12.197.21
द्विजाते पश्य मां धर्ममहं त्वां द्रष्टुमागतः ।
जप्यस्यास्य फलं यत्तत्प्रंप्राप्तं तच्च मे शृणु ॥ १२.१९७.२१ ॥
हे द्विजा, मला पाहा — मी धर्म आहे; तुला भेटण्यासाठीच आलो आहे. या जपाचे जे फळ तुला मिळाले, ते माझ्याकडून ऐक.
12.197.22
जिता लोकास्त्वया सर्वे ये दिव्या ये च मानुषाः ।
देवानां निलयान्साधो सर्वानुत्क्रम्य यास्यसि ॥ १२.१९७.२२ ॥
तू सर्व दिव्य आणि मानव लोक जिंकले आहेस. हे साधो, देवांचे निवास सर्व ओलांडून तू जाशील.
12.197.23
प्राणत्यागं कुरु मुने गच्छ लोकान्यथेप्सितान् ।
त्यक्त्वाऽऽत्मनः शरीरं च ततो लोकानवाप्स्यसि ॥ १२.१९७.२३ ॥
हे मुने, प्राणत्याग कर. तुला हवी असलेल्या लोकांत जा. आपला देह त्यागल्यानंतर तू लोक प्राप्त करशील.
12.197.24
कृतं लोकेन मे धर्म गच्छ त्वं च यथासुखम् ।
बहुदुःखमहं देहं नोत्सृजेयमहं विभो ॥ १२.१९७.२४ ॥
लोकांसाठीचे माझे कर्तव्य पूर्ण झाले. हे धर्मा, तू सुखाने जा. हे प्रभो, बहुदुःखी अशा या देहाचा मी त्याग करणार नाही.
12.197.25
अचलं ते मनः कृत्वा त्यज देहं महामते ।
अनेन किं ते संयोगः कथं मोहं गमिष्यसि ॥ १२.१९७.२५ ॥
तुझे मन अचल करून, हे महामते, देहाचा त्याग कर. या देहाशी तुझा काय संबंध? तू मोहात कसा पडशील?
12.197.26
अवश्यं भोः शरीरं ते त्यक्तव्यं मुनिपुङ्गव ।
स्वर्गमारोह भो विप्र किं वा वै रोचतेऽनघ ॥ १२.१९७.२६ ॥
हे मुनिश्रेष्ठा, तुझा देह अवश्य त्यागावा लागेल. हे विप्रा, स्वर्गात आरोहण कर; हे निष्पापा, तुला काय आवडते?
12.197.27
किमुक्तं धर्म किं नेति कस्मान्मां प्रोक्तवानसि ।
त्यज देहं द्विजेति त्वं ससंबुध्यात्र मे यदि ॥ १२.१९७.२७ ॥
हे धर्मा, काय सांगितले गेले, काय सांगितले गेले नाही? तू माझ्याशी असे का सांगितलेस? हे द्विजा, देह त्याग — जर तू हे माझ्यासाठी येथे नीट जाणत असशील.
12.197.28
न रोचये स्वर्गवासं विना देहमहं विभो ।
गच्छ धर्म न मे श्रद्धा स्वर्गं गन्तुं विनाऽऽत्मना ॥ १२.१९७.२८ ॥
हे विभो, देहाशिवाय स्वर्गवास मला इच्छित नाही. हे धर्मा, जा; स्वतःशिवाय स्वर्गाला जाण्याची माझी श्रद्धा नाही.
12.197.29
अलं देहे मनः कृत्वा त्यक्त्वा देहं सुखी भव ।
गच्छ लोकानरजसो यत्र गत्वा न शोचसि ॥ १२.१९७.२९ ॥
देहात मन ठेवणे पुरे झाले; देह त्यागून सुखी हो. रजोगुणरहित त्या लोकांत जा, जिथे गेल्यावर तू शोक करणार नाहीस.
12.197.30
रमे जपन्महाभाग कृतं लोकैः सनातनैः ।
सशरीरेण गन्तव्यं मया स्वर्गं न चान्यथा ॥ १२.१९७.३० ॥
हे महाभागा, जप करत मी रमतो; सनातन लोकांनी निर्माण केलेल्या (स्वर्गात). मला देहासह स्वर्गात जावे लागेल, अन्यथा नाही.
12.197.31
एवं ते कायसंप्रातिर्वर्तते मुनिसत्तम ।
यदि त्वं नेच्छसि त्यक्तुं शरीरं पश्य वै द्विज।
एष कालस्तथा मृत्युर्यमश्च त्वामुपागताः ॥ १२.१९७.३१ ॥
हे मुनिश्रेष्ठा, तुझ्या शरीराची स्थिती अशीच चालू आहे. जर तुला शरीर सोडायचे नसेल, तर हे द्विजा, पाहा — हे काल, मृत्यू आणि यम तुझ्याजवळ आले आहेत.
12.197.32
अथ वैवस्वतः कालो मृत्युश्च त्रितयं विभो ।
ब्राह्मणं तं महाभागमुपगम्येदमब्रवन् ॥ १२.१९७.३२ ॥
मग वैवस्वत यम, काल आणि मृत्यू — हे तिघे, हे विभो, त्या महाभाग्यवान ब्राह्मणाजवळ जाऊन असे म्हणाले.
12.197.33
तपसोऽस्य सुतप्तस्य तथा सुचरितस्य च ।
फलप्राप्तिस्तव श्रेष्ठा यमोऽहं त्वामुपब्रुवे ॥ १२.१९७.३३ ॥
या सुतप्त तपाचे आणि सदाचाराचे तुला श्रेष्ठ फल प्राप्त झाले आहे. मी यम आहे, तुला हे सांगतो.
12.197.34
यथावदस्य जप्यस्य फलं प्राप्तस्त्वमुत्तमम् ।
कालस्ते स्वर्गमारोढुं कालोऽहं त्वामुपागतः ॥ १२.१९७.३४ ॥
या जपाचे यथावत आणि उत्तम फल तुला प्राप्त झाले आहे. स्वर्गारोहणाचा काल तुझ्यासाठी आला आहे; काळ असा मी तुझ्याजवळ आलो आहे.
12.197.35
मृत्युं मां विद्धि धर्मज्ञ रूपिणं स्वयमागतम् ।
कालेन चोदितो विप्र त्वामितो नेतुमद्य वै ॥ १२.१९७.३५ ॥
हे धर्मज्ञा, रूप धारण करून स्वतः आलेला मला मृत्यू म्हणून जाण. हे विप्रा, कालाने प्रेरित होऊन आज तुला येथून नेण्यासाठी मी आलो आहे.
12.197.36
स्वागतं सूर्यपुत्राय कालाय च महात्मने ।
मृत्यवे चाथ धर्माय किं कार्यं करवाणि वः ॥ १२.१९७.३६ ॥
सूर्यपुत्र यमाचे, महात्मा कालाचे, मृत्यूचे आणि धर्माचे स्वागत असो. तुमच्यासाठी मी काय करू?
12.197.37
अर्ध्यं पाद्यं च दत्त्वा स तेभ्यस्तत्र समागम ।
अब्रवीत्परमप्रीतः स्वशक्त्या किं करोमि वः ॥ १२.१९७.३७ ॥
त्यांना अर्घ्य आणि पाद्य देऊन, तेथे भेट झाल्यावर अत्यंत प्रसन्न होऊन तो म्हणाला, मी माझ्या शक्तीनुसार तुमच्यासाठी काय करू?
12.197.38
स्वकार्यनिर्भरा यूयं परोपद्रवहेतवः ।
भवन्तो लोकसामान्याः किमर्थं ब्रूत सत्तमाः ॥ १२.१९७.३८ ॥
तुम्ही आपल्या कार्यात गुंतलेले आहात, इतरांच्या त्रासाचे कारण होता. तुम्ही जगातील सामान्य लोक आहात; हे सत्तमहो, कशासाठी आलात ते सांगा.
12.197.39
वयमप्येवमत्युग्रा धातुराज्ञापुरः सराः ।
चोदिता धावमाना वै कर्मभावमनुव्रताः ॥ १२.१९७.३९ ॥
आम्ही देखील असेच अत्यंत उग्र आहोत; धातृराजाच्या आज्ञेने पुढे जाणारे, प्रेरित होऊन धावणारे, कर्मस्वभावाचे अनुसरण करणारे.
12.197.40
तस्मिन्नेवाथ काले तु तीर्थयात्रामुपागतः ।
इक्ष्वाकुरगमत्तत्र समेता यत्र ते विभो ॥ १२.१९७.४० ॥
त्याच वेळी तीर्थयात्रा करीत आलेला इक्ष्वाकू तेथे गेला, जिथे ते सर्व एकत्र होते, हे विभो.
12.197.41
सर्वानेव तु राजर्षिः संपूज्याथ प्रणम्य च ।
कुशलप्रश्नमकरोत्सर्वेषां राजसत्तमः ॥ १२.१९७.४१ ॥
राजर्षीने सर्वांचा सन्मान आणि नमस्कार करून सर्वांची कुशलता विचारली; तो राजश्रेष्ठ.
12.197.42
तस्मै सोऽथासनं दत्त्वा पाद्यमर्ध्यं तथैव च ।
अब्रवीद्ब्राह्मणो वाक्यं कृत्वा कुशलसंविदम् ॥ १२.१९७.४२ ॥
त्याला आसन, पाद्य आणि अर्घ्य देऊन, कुशल-संवाद करून तो ब्राह्मण हे वचन बोलला.
12.197.43
स्वागतं ते महाराज ब्रूहि यद्यदिहेच्छसि ।
स्वशक्त्या किं करोमीह तद्भवान्प्रब्रवीतु माम ॥ १२.१९७.४३ ॥
महाराज, आपले स्वागत असो. येथे आपली जी जी इच्छा असेल ती सांगा. माझ्या सामर्थ्यानुसार येथे मी काय करू शकतो? ते आपण मला सांगावे.
12.197.44
राजाऽहं ब्राह्मणश्च त्वं यदा षट्कर्मसंस्थितः ।
ददानि वसु किंचित्ते प्रार्थितं तद्वदस्व मे ॥ १२.१९७.४४ ॥
मी राजा आहे आणि आपण षट्कर्मात स्थित असलेले ब्राह्मण आहात. मी आपल्याला काही धन देईन; आपण जे मागितले आहे ते मला सांगा.
12.197.45
द्विविधो ब्राह्मणो राजन्धर्मश्च द्विविधः स्मृतः ।
प्रवृत्तश्च निवृत्तश्च निवृत्तोऽह प्रतिग्रहात् ॥ १२.१९७.४५ ॥
हे राजा, ब्राह्मण दोन प्रकारचे असतात आणि धर्मही दोन प्रकारचा सांगितला आहे. प्रवृत्त आणि निवृत्त. मी प्रतिग्रहापासून निवृत्त आहे.
12.197.46
तेभ्यः प्रयच्छ दानानि ये प्रवृत्ता नराधिप ।
अहं न प्रतिगृह्णामि किमिष्टं किं ददामि ते।
ब्रूहि त्वं नृपतिश्रेष्ठ तपसा साधयामि किम् ॥ १२.१९७.४६ ॥
हे नराधिपा, जे प्रवृत्त आहेत त्यांना दान द्या. मी प्रतिग्रह घेत नाही. आपल्याला काय इष्ट आहे आणि मी आपल्याला काय देऊ? हे नृपश्रेष्ठा, आपणच सांगा; तपाने मी काय साधावे?
12.197.47
क्षत्रियोऽहं न जानामि देहीति वचनं क्वचित् ।
प्रयच्छ युद्धमित्येवंवादी चास्मि द्विजोत्तम ॥ १२.१९७.४७ ॥
मी क्षत्रिय आहे; 'द्या' हे वचन मी कुठेही जाणत नाही. 'युद्ध द्या' असेच मी म्हणतो, हे द्विजोत्तमा.
12.197.48
तुष्यसि त्वं स्वधर्मेण तथा तुष्टा वयं नृप ।
अन्योन्यस्योत्तरं नास्ति यदिष्टं तत्समाचर ॥ १२.१९७.४८ ॥
आपण आपल्या स्वधर्माने संतुष्ट आहात; तसेच आम्हीही संतुष्ट आहोत, हे नृपा. एकमेकांना उत्तर नाही. आपल्याला जे इष्ट असेल ते आचरावे.
12.197.49
स्वशक्त्याऽहं ददानीति त्वया पूर्वमुदाहृतम् ।
याचे त्वां दीयतां मह्यं जप्यस्यास्य फलं द्विज ॥ १२.१९७.४९ ॥
'तुझ्या शक्तीप्रमाणे मी देईन असे तू पूर्वी सांगितलेस. हे द्विजा, या जपाचे फल मला दे अशी मी तुझ्याकडे याचना करतो.'
12.197.50
युद्धं मम सदा वाणी याचतीति विकत्थसे ।
न च युद्धं मया सार्धं किमर्थं याचसे पुनः ॥ १२.१९७.५० ॥
'माझी वाणी सदैव युद्धाची इच्छा करते असे म्हणून तू बढाई मारतोस. पण माझ्याशी युद्ध न करता तू पुन्हा कशासाठी मागतोस?'
12.197.51
वाग्वज्राब्राह्मणाः प्रोक्ताः क्षत्रिया बाहुजीविनः ।
वाग्युद्धं तदिदं तीव्रं मम विप्र त्वया सह ॥ १२.१९७.५१ ॥
'ब्राह्मण हे वाणीरूपी वज्र आणि क्षत्रिय हे बाहुबलाने जगणारे असे म्हटले आहे. हे विप्रा, हे तुझ्याबरोबर माझे तीव्र वाग्युद्ध आहे.'
12.197.52
सेयमद्य प्रतिज्ञा मे स्वशक्त्या किं प्रदीयताम् ।
ब्रूहि दास्यामि राजेन्द्र विभवे सति माचिरम् ॥ १२.१९७.५२ ॥
'आज ही माझी प्रतिज्ञा आहे: माझ्या शक्तीनुसार काय द्यावे? सांग, हे राजेंद्रा, वैभव असताना मी विलंब न करता देईन.'
12.197.53
यत्तद्वर्षशतं पूर्णं जप्यं वै जपता त्वया ।
फलं प्राप्तं तत्प्रयच्छ मम दित्सुर्भवान्यदि ॥ १२.१९७.५३ ॥
'शंभर वर्षे पूर्ण जप करून तू मिळवलेले ते फल, तुला देण्याची इच्छा असेल तर मला दे.'
12.197.54
परमं गृह्यतां तस्य फलं यज्जपितं मया ।
अर्धं त्वमविचारेण फलं तस्य ह्यवाप्नुहि ॥ १२.१९७.५४ ॥
'मी जपलेल्या त्या फलाचा परम भाग तू घे. अर्धे फल विचार न करता तू मिळव.'
12.197.55
अथवा सर्वमेवेह मामकं जापकं फलम् ।
राजन्प्राप्नुहि कामं त्वं यदि सर्वमिहेच्छसि ॥ १२.१९७.५५ ॥
किंवा तुला येथे माझ्या जपाचे सर्व फळ हवे असेल तर, हे राजा, इच्छेप्रमाणे सर्व मिळव.
12.197.56
कृतं सर्वेण भद्रं ते जप्यं यद्याचितं मया ।
स्वस्ति तेऽस्तु गमिष्यामि किंच तस्य फलं वद ॥ १२.१९७.५६ ॥
तुझे कल्याण होवो. मी मागितलेला जप सर्व पूर्ण झाला. तुला स्वस्ति असो, मी जातो; पण त्याचे फळ काय ते सांग.
12.197.57
फलप्राप्तिं न जानामि दत्तं यज्जपितं मया ।
अयं धर्मश्च कालश्च यमो मृत्युश्च साक्षिणः ॥ १२.१९७.५७ ॥
मी दिलेल्या आणि जपलेल्या जपाच्या फलप्राप्तीविषयी मला माहीत नाही. हा धर्म, काल, यम आणि मृत्यू साक्षी आहेत.
12.197.58
अज्ञातमस्य धर्मस्य फलं किं मे करिष्यति ।
फलं ब्रवीषि धर्मस्य न चेज्जप्यकृतस्य माम्।
प्राप्नोतु तत्फलं विप्रो नाहमिच्छे ससंशयम् ॥ १२.१९७.५८ ॥
या धर्माचे फळ अज्ञात आहे, ते माझे काय करील? जपाने घडलेल्या धर्माचे फळ तू मला सांगत नसशील तर ते फळ ब्राह्मणाला मिळो; संशयाने मी इच्छित नाही.
12.197.59
नाददेऽपरदत्तं वै दत्तं वा चाफलं मया ।
वाक्यं प्रमाणं राजर्षे ममाद्य तव चैव हि ॥ १२.१९७.५९ ॥
दुसऱ्याने दिलेले मी घेत नाही; मी दिलेलेही निष्फळ नसते. हे राजर्षी, आज माझे आणि तुझे वचनच प्रमाण आहे.
12.197.60
सकृदंशो निपतति सकृत्कन्या प्रदीतये ।
सकृदेव ददानीति त्रीण्येतानि सकृत्सकृत् ॥ १२.१९७.६० ॥
वाटा एकदाच पडतो; कन्या एकदाच दिली जाते; 'देतो' हेही एकदाच. ही तीन्ही प्रत्येकी एकदाच घडतात.
12.197.61
नाभिसंधिर्मया जप्ये कृतपूर्वः कदाचन ।
जप्यस्य राजशार्दूल कथं वेत्स्याम्यहं फलम् ॥ १२.१९७.६१ ॥
हे राजशार्दूल, मी जपात पूर्वी कधीही कोणता हेतू ठेवला नाही; मग जपाचे फळ मी कसे जाणू?
12.197.62
ददस्वेति त्वया चोक्तं दत्तं वाचा फलं मया ।
न वाचं दूषयिष्यामि सत्यं रक्ष स्थिरो भव ॥ १२.१९७.६२ ॥
'दे' असे तू म्हणालास, मी वचनाने फळ दिले आहे. मी वचन दूषित करणार नाही; सत्याचे रक्षण कर, स्थिर राहा.
12.197.63
अथैवं वदतो मेऽद्य वचनं न करिष्यसि ।
महानधर्मो भविता तव राजन्मृषा कृतः ॥ १२.१९७.६३ ॥
असे मी बोलत असताना आज तू माझे वचन पूर्ण करणार नाहीस, तर हे राजा, खोटे केल्यामुळे तुला मोठे अधर्म लागेल.
12.197.64
न युक्ता तु मृषावाणी त्वया वक्तुमरिंदम ।
तथा मयाऽप्यभिहितं मिथ्या कर्तुं न शक्यते ॥ १२.१९७.६४ ॥
हे अरिंदमा, तुला खोटे बोलणे योग्य नाही; आणि मी सांगितलेले खोटे करणेही शक्य नाही.
12.197.65
संश्रुतं च मया पूर्वं ददानीत्यविचारितम् ।
तद्गृह्णीष्वाविचारेण यदि सत्ये स्थितो भवान् ॥ १२.१९७.६५ ॥
मी पूर्वी 'देईन' असे विचार न करता वचन दिले होते; तू सत्यात स्थिर असशील तर ते विचाराविना स्वीकार.
12.197.66
इहागम्य हि मां राजञ्जाप्यं फलमयाचथाः ।
तन्मे निसृष्टं गृह्णीष्व भव सत्येस्थितोपि च ॥ १२.१९७.६६ ॥
हे राजा, येथे माझ्याकडे येऊन तू जपाचे फळ मागितलेस; ते माझे दिलेले फळ स्वीकार आणि सत्यात स्थिर राहा.
12.197.67
नायं लोकोऽस्ति न परो न च पूर्वान्स तारयेत् ।
कुत एवापरान्राजन्मृषावादपरायणः ॥ १२.१९७.६७ ॥
हे राजा, जो असत्यभाषणात रत आहे त्याला हा लोकही नाही आणि परलोकही नाही; तो पूर्वजांनाही तारू शकत नाही, मग पुढील पिढ्यांना कसा तारील?
12.197.68
न यज्ञाध्ययने दानं नियमास्तारयन्ति हि ।
यथा सत्यं परे लोके तथेह पुरुषर्षभ ॥ १२.१९७.६८ ॥
हे पुरुषश्रेष्ठा, यज्ञ, वेदाध्ययन, दान आणि नियम परलोकात सत्य तारते तसे तारत नाहीत; येथेही तसेच आहे.
12.197.69
तपांसि यानि चीर्णानि चरिष्यन्ति च यत्तपः ।
समाशतैः सहस्रैश्च तत्सत्यान्न विशिष्यते ॥ १२.१९७.६९ ॥
जी तपे केली गेली आहेत, जी केली जातील, आणि शेकडो-हजारो वर्षे जी केली जातील, ती सत्यापेक्षा श्रेष्ठ नाहीत.
12.197.70
सत्यमेकं परं ब्रह्म सत्यमेकं परं तपः ।
सत्यमेकं परो यज्ञः सत्यमेकं परं श्रुतम् ॥ १२.१९७.७० ॥
सत्य हेच एकमेव परब्रह्म, सत्य हेच एकमेव परम तप, सत्य हेच एकमेव परम यज्ञ, सत्य हेच एकमेव परम श्रुत.
12.197.71
सत्यं वेदेषु जागर्ति फलं सत्ये परं स्मृतम् ।
तपो धर्मो दमश्चैव सर्वं सत्ये प्रतिष्ठितम् ॥ १२.१९७.७१ ॥
सत्य वेदांमध्ये जागृत असते; सत्यातच परम फल स्मृत आहे. तप, धर्म आणि दम—सर्व काही सत्यात प्रतिष्ठित आहे.
12.197.72
सत्यं वेदास्तथाङ्गानि सत्यं यज्ञास्तथा विधिः ।
व्रतचर्या तथा सत्यमोंकारः सत्यमेव च ॥ १२.१९७.७२ ॥
सत्य हेच वेद आणि त्यांची अंगेही सत्य; सत्य हेच यज्ञ आणि त्यांचे विधानही सत्य; व्रताचरणही सत्य, आणि ओंकारही सत्यच.
12.197.73
प्राणिनां जननं सत्यं सत्यं सन्ततिरेव च ।
सत्येन वायुरभ्येति सत्येन तपते रविः ॥ १२.१९७.७३ ॥
प्राण्यांचा जन्म सत्य आहे, संतती देखील सत्य आहे. सत्याने वारा वाहतो; सत्याने सूर्य तापतो.
12.197.74
सत्येन चाग्निर्दहति स्वर्गः सत्ये प्रतिष्ठितः ।
सत्यं यज्ञस्तपो वेदाः स्तोभा मन्त्राः सरस्वती ॥ १२.१९७.७४ ॥
सत्याने अग्नी जाळतो; स्वर्ग सत्यात प्रतिष्ठित आहे. सत्य हाच यज्ञ, तप, वेद, स्तोभ, मंत्र आणि सरस्वती.
12.197.75
तुलामारोपितो धर्मः सत्यं चैवेति नः श्रुतम् ।
समां कक्षां धारयतो यः सत्यं ततोऽधिकम् ॥ १२.१९७.७५ ॥
धर्म तराजूत ठेवला गेला, सत्यही तसेच — असे आम्ही ऐकले आहे. समान पारडे धरणाऱ्याला सत्य त्याहूनही अधिक आहे.
12.197.76
यतो धर्मस्ततः सत्यं सर्वं सत्येन वर्धते ।
किमर्थमनृतं कर्म कर्तुं राजंस्त्वमिच्छसि ॥ १२.१९७.७६ ॥
जिथे धर्म तिथे सत्य; सर्व काही सत्याने वाढते. हे राजन, असत्य कर्म करण्याची तू इच्छा का करतोस?
12.197.77
सत्ये कुरु स्थिरं भावं मा राजन्ननृतं कृथाः ।
कस्मात्त्वमनृतं वाक्यं देहीति कुरुषेऽशुभम् ॥ १२.१९७.७७ ॥
सत्यात स्थिर भाव ठेव; हे राजन, असत्य करू नकोस. 'दे' असे म्हणून असत्य वाक्य तू का बोलतोस, हे अशुभ कर्म का करतोस?
12.197.78
यदि जप्यफलं दत्तं मया नेच्छसि वै नृप ।
स्वधर्मेभ्यः परिभ्रष्टो लोकाननुचरिष्यसि ॥ १२.१९७.७८ ॥
माझ्याकडून दिलेले जपफल तू इच्छित नसशील, हे नृपा, तर तू स्वधर्मापासून भ्रष्ट होऊन लोकांमध्ये भटकशील.
12.197.79
संश्रुत्य यो न दित्सेत याचित्वा यश्च नेच्छति ।
उभावानृतिकावेतो न मृपा कर्तुमर्हसि ॥ १२.१९७.७९ ॥
वचन देऊनही जो देत नाही, आणि मागितल्यावरही जो घ्यायला इच्छित नाही — हे दोघेही असत्यवादी आहेत. तू असत्य करू नये.
12.197.80
योद्धव्यं रक्षितव्यं च क्षत्रधर्मः किल द्विज ।
दातारः क्षत्रियाः प्रोक्ता गृह्णीयां भवतः कथम् ॥ १२.१९७.८० ॥
हे द्विजा, युद्ध करणे आणि रक्षण करणे हाच क्षत्रियधर्म; क्षत्रिय हे दाते म्हणवले जातात. मी तुमच्याकडून कसे घेऊ?
12.197.81
न च्छन्दयामि ते राजन्नापि ते गृहमाव्रजम् ।
इहागम्य तु याचित्वा न गृह्णीषे पुनः कथम् ॥ १२.१९७.८१ ॥
हे राजा, मी तुझ्याकडे काही इच्छित नाही, तुझ्या घरीही येऊ इच्छित नाही. इथे येऊन मागूनही तू पुन्हा का घेत नाहीस?
12.197.82
अविवादोऽस्तु युवयोर्वित्तं मां धर्ममागतम् ।
द्विजो दानफलैर्युक्तो राजा सत्यफलेन च ॥ १२.१९७.८२ ॥
तुमच्या दोघांमध्ये वाद न होवो. वित्ताच्या रूपाने आलेल्या मला धर्म म्हणून जाणा. द्विज दानफलाने, आणि राजा सत्यफलाने युक्त आहे.
12.197.83
स्वर्गं मां विद्धि राजेन्द्र रूपिणं स्वयमागतम् ।
अविवादोऽस्तु युवयोरुमौ तुल्यफलौ युवाम् ॥ १२.१९७.८३ ॥
हे राजेंद्रा, मला स्वर्ग म्हणून जाण; मी स्वतःच रूप धारण करून आलो आहे. तुमच्या दोघांमध्ये वाद न होवो; तुम्ही दोघेही समान फलाचे आहात.
12.197.84
कृतं स्वर्गेण मे कार्यं गच्छ स्वर्ग यथागतम् ।
विप्रो यदीच्छते दातुं चीर्णं गृह्णातु मे फलम् ॥ १२.१९७.८४ ॥
मला स्वर्गाचे प्रयोजन नाही. जसा आलास तसा स्वर्गाला परत जा. ब्राह्मणाची देण्याची इच्छा असेल, तर त्याने माझ्या संचित पुण्याचे फळ घ्यावे.
12.197.85
बाल्ये यदि स्मादज्ञानान्मया हस्तः प्रसारितः ।
निवृत्तलक्षणं धर्ममुपासे संहितां जपन् ॥ १२.१९७.८५ ॥
बालपणी अज्ञानाने माझा हात पसरला असेल, तरी मी निवृत्तीच्या लक्षणांचा धर्म पाळतो आणि संहिता जपतो.
12.197.86
निवृत्तं मां चिराद्राजन्विप्रलोभयसे कथम् ।
स्वेन कार्यं करिष्यामि त्वत्तो नेच्छे फलं नृप।
तपःस्वाध्यायशीलोऽहं निवृत्तश्च प्रतिग्रहात् ॥ १२.१९७.८६ ॥
हे राजा, मी फार पूर्वीपासून निवृत्त आहे; तुम्ही ब्राह्मणाला कसे लुभावता? मी माझेच कर्म करीन; हे नृपा, मी तुमच्याकडून फळ इच्छित नाही. मी तप व स्वाध्यायात निष्ठ आहे आणि दान घेण्यापासून निवृत्त आहे.
12.197.87
यदि विप्र विसृष्टं ते जप्यस्य फलमुत्तमम् ।
आवयोर्यत्फलं किंचित्सहितं नौ तदस्त्विह ॥ १२.१९७.८७ ॥
हे विप्रा, जपाचे उत्तम फळ तुला अर्पण केले असेल, तर आपल्या दोघांचे जे काही फळ असेल ते येथे आपल्या दोघांचे सामायिक असो.
12.197.88
द्विजाः प्रतिग्रहे युक्ता दातारो राजवंशजाः ।
यदि धर्मः क्षुतो विप्र सहैव फलमस्तु नौ ॥ १२.१९७.८८ ॥
द्विज दान स्वीकारण्यात गुंतलेले असतात; दाते राजवंशात जन्मलेले असतात. हे विप्रा, जर धर्म क्षुब्ध झाला असेल, तर आपल्या दोघांचे फळ एकत्रच असो.
12.197.89
मा वा भूत्सह भोज्यं नौ मदीयं फलमाप्नुहि ।
प्रतीच्छ मत्कृतं धर्मं यदि ते मय्यनुग्रहः ॥ १२.१९७.८९ ॥
किंवा आपल्या दोघांचे भोजनही एकत्र न होवो; माझे फळ तू मिळव. मी केलेला धर्म स्वीकार, जर माझ्यावर तुझी कृपा असेल तर.
12.197.90
ततो विकृतवैषौ द्वौ पुरुषौ समुपस्थितौ ।
गृहीत्वाऽन्योन्यमावेष्ठ्य कुचेलावूचतुर्वचः ॥ १२.१९७.९० ॥
तेव्हा विकृत वेषाचे दोन पुरुष उपस्थित झाले. एकमेकांना धरून व वेढून घेऊन, मळलेल्या वस्त्रांचे ते दोघे हे शब्द बोलले.
12.197.91
न मे धारयसीत्येको धारयामीति चापरः ।
इहास्ति नौ विवादोऽयमयं राजाऽनुशासकः ॥ १२.१९७.९१ ॥
"तू माझे कर्ज फेडत नाहीस" असे एकाने म्हटले; "मी फेडतो" असे दुसऱ्याने म्हटले. येथे आमच्यात हा वाद आहे; हा राजा शासक आहे.
12.197.92
सत्यं ब्रवीम्यहमिदं न मे धारयते भवान् ।
अनृतं वदसीह त्वमृणं ते धारयाम्यहम्। ॥ १२.१९७.९२ ॥
"मी सत्य सांगतो: तू माझे कर्ज फेडत नाहीस. येथे तू खोटे बोलतोस; मी तुझे कर्ज फेडतो."
12.197.93
तावुभौ सुभृशं तप्तौ राजानमिदमृचतुः ।
परीक्ष्यौ तु यथा स्याव नावामिह विगर्हितौ ॥ १२.१९७.९३ ॥
दोघेही अत्यंत व्यथित होऊन राजाला म्हणाले: "आमची परीक्षा घ्या, म्हणजे आम्ही येथे निंदित होऊ नये."
12.197.94
घारयामि नरव्याघ्र विकृतस्येह गोः फलम् ।
ददतश्च न गृह्णाति विकृतो मे महीपते ॥ १२.१९७.९४ ॥
"हे नरव्याघ्रा, मी येथे विकृताच्या गायीचे फळ फेडतो. हे महीपते, मी देतो तरी विकृत माझ्याकडून घेत नाही."
12.197.95
न मे धारयते किंचिद्विरूपोऽयं नराधिप ।
मिथ्या ब्रवीत्ययं हि त्वां सत्याभासं नराधिप ॥ १२.१९७.९५ ॥
"हे नराधिपा, हा विरूप माझे काहीही कर्ज फेडत नाही. हा तुमच्याशी खोटे बोलतो, हे नराधिपा, सत्यासारखे भासणारे खोटे."
12.197.96
विरूप किं धारयते भवानस्य ब्रवीतु मे ।
श्रुत्वा तथा करिष्येऽहमिति मे धीयते मनः ॥ १२.१९७.९६ ॥
"विरूपा, तू याला काय फेडतोस? मला सांग. ऐकून मी तसेच करीन, असे माझे मन ठरवत आहे."
12.197.97
शृणुष्वावहितो राजन्यथैतद्धारयाम्यहम् ।
विकृतस्यास्य राजर्षे निखिलेन नराधिप ॥ १२.१९७.९७ ॥
राजा, मी हे जसे धारण करतो तसे लक्षपूर्वक ऐक. राजर्षी, नराधिपा, या विकृत पुरुषाविषयी मी सर्व सांगतो.
12.197.98
अनेन धर्मप्राप्त्यर्थं शुभा दत्ता पुराऽनघ ।
धेनुर्विप्राय राजर्षे तपःस्वाध्यायशीलिने ॥ १२.१९७.९८ ॥
हे निष्पाप, धर्मफल मिळवण्यासाठी याने पूर्वी एक शुभ गाय दिली होती. राजर्षी, तप आणि स्वाध्यायात रत असलेल्या ब्राह्मणाला ती दिली गेली.
12.197.99
तस्याश्चायं मया राजन्फलमभ्येत्य याचितः ।
विकृतेन च मे दत्तं विशुद्धेनान्तरात्मना ॥ १२.१९७.९९ ॥
राजा, त्या गाईचे हे फळ माझ्याकडे येऊन मागितले गेले. विकृत पुरुषाने शुद्ध अंतरात्म्याने ते मला दिले.
12.197.100
ततो मे सुकृतं कर्म कृतमात्मविशुद्धये ।
गावौ च कपिले क्रीत्वा वत्सले बहुदोहने ॥ १२.१९७.१०० ॥
मग माझ्या आत्मशुद्धीसाठी मी एक पुण्यकर्म केले. वासरे असलेल्या, भरपूर दूध देणाऱ्या दोन कपिला गाई मी विकत घेतल्या.
12.197.101
ते चोञ्छवृत्तये राजन्मया समुपवर्जिते ।
यथाविधि यथाश्रद्धं तदस्याहं पुनः प्रभो ॥ १२.१९७.१०१ ॥
राजा, ती दोन्ही गाय उञ्छवृत्तीने जगणाऱ्या त्याला मी सोडली होती. प्रभो, यथाविधि आणि श्रद्धेनुसार मी ती पुन्हा त्याला देत आहे.
12.197.102
इहाद्यैव प्रयच्छामि गृहीत्वा द्विगुणां फलम् ।
एवं स्यात्पुरुषव्याघ्र कःशुद्धः कोऽत्र दोषवान् ॥ १२.१९७.१०२ ॥
आजच येथे दुप्पट फळ घेऊन मी ते त्याला देतो. असेच होवो, हे पुरुषव्याघ्रा. येथे कोण शुद्ध आणि कोण दोषी आहे?
12.197.103
एवं विवदमानौ स्वस्त्यामिहाभ्यागतौ नृप ।
कुरु धर्ममधर्मं वा विनये नौ समादध ॥ १२.१९७.१०३ ॥
असे वाद घालत आम्ही दोघे इथे आलो आहोत, हे राजा. धर्म किंवा अधर्म, आमच्या दोघांच्या बाबतीत निर्णय करा.
12.197.104
यदि नेच्छति मे दानं यथा दत्तमनेन वै ।
भवानत्र स्थिरो भूत्वा मार्गे स्थापयिताऽद्य नौ ॥ १२.१९७.१०४ ॥
याला माझे दान नको असेल, तर याने जसे दिले तसेच, तुम्ही इथे स्थिर राहून आज आम्हा दोघांना मार्गावर स्थापन करा.
12.197.105
दीयमानं न गृह्णासि ऋणं कस्मात्त्वमद्य वै ।
यथैव तेऽभ्यनुज्ञातं यथा गृह्णीष्व माचिरम् ॥ १२.१९७.१०५ ॥
दिले जात आहे ते तू का घेत नाहीस? हे कर्ज आज तुला अनुज्ञेनुसार घे, उशीर करू नकोस.
12.197.106
दीयतामित्यनेनोक्तं ददानीति तथा मया ।
नायं मे धारयत्यत्र गच्छतां यत्र वाञ्छति ॥ १२.१९७.१०६ ॥
'दिले जावे' असे याने म्हटले, आणि 'मी देतो' असे मी म्हटले; पण हा माझे धारण करत नाही. ज्या ठिकाणी त्याला हवे तिकडे तो जावो.
12.197.107
ददतोऽस्य न गृह्णासि विषमं प्रतिभाति मे ।
दणड्यो हि त्वं मम मतो नास्त्यत्र खलु संशयः ॥ १२.१९७.१०७ ॥
हा देत असतानाही तू घेत नाहीस, हे मला अन्यायी वाटते. माझ्या मते तू दंडास पात्र आहेस; यात निश्चितच संशय नाही.
12.197.108
मयाऽस्य दत्तं राजर्षे गृह्णीयां तत्कथं पुनः ।
को ममात्रापराधो मे दण्डमाज्ञापय प्रभो ॥ १२.१९७.१०८ ॥
हे राजर्षी, मी याला दिलेले मी पुन्हा कसे घेऊ? यात माझा अपराध काय? हे प्रभो, मला दंडाची आज्ञा द्या.
12.197.109
दीयमानं यदि मया न गृह्णासि कथंचन ।
नियच्छति त्वां नृपतिरयं धर्मानुशासकः ॥ १२.१९७.१०९ ॥
मी देत असलेले हे तू कोणत्याही प्रकारे स्वीकारले नाहीस, तर धर्माचा अनुशासक हा राजा तुला शिक्षा करील.
12.197.110
स्वयं मया याचितेन दत्तं कथमिहाद्य तत् ।
गृह्णीयां गच्छतु भवानभ्यनुज्ञां ददानि ते ॥ १२.१९७.११० ॥
मी स्वतः मागितलेले, तुम्ही दिलेले ते आज येथे मी कसे स्वीकारू? तुम्ही जा, मी तुम्हाला अनुमती देतो.
12.197.111
श्रुतमेतत्त्वया राजन्ननयोः कथितं द्वयोः ।
प्रतिज्ञातं मया यत्ते तद्गृहाणाविचारितम् ॥ १२.१९७.१११ ॥
हे राजा, या दोघांचे बोलणे तू ऐकलेस. मी तुला दिलेले वचन विचार न करता स्वीकार.
12.197.112
प्रस्तुतं सुमहत्कार्यमनयोर्गह्वरं यथा ।
जापकस्य दृढीकारः कथमेतद्भविष्यति ॥ १२.१९७.११२ ॥
या दोघांचे हे मोठे प्रकरण गुहेसारखे गुंतागुंतीचे पुढे आले आहे. जपकर्त्याचा निश्चय हे कसे होईल?
12.197.113
यदि तावन्न गृह्णामि जापकेनापवर्जितम् ।
कथं न लिप्येयमहं पापेन महताऽद्य वै ॥ १२.१९७.११३ ॥
जपकर्त्याने नाकारलेले मी घेतले नाही, तर आज या मोठ्या पापाने मी लिप्त कसा होणार नाही?
12.197.114
तौ चोवाच स राजर्षिः कृतकार्यौ गमिष्यथः ।
नेदानीं मामिहासाद्य राजधर्मो भवेन्मृषा ॥ १२.१९७.११४ ॥
त्या दोघांना तो राजर्षी म्हणाला, 'तुम्ही दोघे तुमचे कार्य पूर्ण करून जाल. आता येथे मला गाठून राजधर्म खोटा ठरेल.'
12.197.115
स्वधर्मः परिपाल्यस्तु राज्ञामिति विनिश्चयः ।
विप्रधर्मश्च गहनो मामनात्मानमाविशत् ॥ १२.१९७.११५ ॥
राजांनी आपल्या धर्माचे पालन केले पाहिजे, हाच निश्चय आहे. ब्राह्मणधर्म गहन आहे; तो आत्मसंयम नसलेल्या माझ्यात शिरला.
12.197.116
गृहाण धारयेऽहं च याचितं संश्रुतं मया ।
न चेद्भहीष्यसे राजञ्शपिष्ये त्वां न संशयः ॥ १२.१९७.११६ ॥
घे, मीही ते धारण करतो; मी मागितलेले आणि मला वचन दिलेले तेच आहे. हे राजा, जर तू ते स्वीकारले नाहीस तर निःसंशय मी तुला शाप देईन.
12.197.117
धिग्राजधर्मं यस्यायं कार्यस्येह विनिश्चयः ।
इत्यर्थं मे ग्रहीतव्यं कथं तुल्यं भवेदिति ॥ १२.१९७.११७ ॥
राजधर्माला धिक्कार असो! ज्या कार्याचा येथील हाच निश्चय आहे. या हेतूने मला हे स्वीकारायला हवे; पण हे समान कसे होऊ शकेल?
12.197.118
एष पाणिरपूर्वं मे निक्षेपार्थं प्रसारितः ।
यन्मे धारयसे विप्र तदिदानीं प्रदीयताम् ॥ १२.१९७.११८ ॥
हा माझा हात आहे, अभूतपूर्वपणे निक्षेपासाठी पुढे केला आहे. हे विप्रा, जे माझे तू धारण करतोस ते आता दिले जावे.
12.197.119
संहितां जपता यावान्गुणः कश्चित्कृतो मया ।
तत्सर्वं प्रतिगृह्णीष्व यदि किंचिदिहास्ति मे ॥ १२.१९७.११९ ॥
संहिता जपून मी जे काही पुण्य मिळवले आहे ते सर्व स्वीकार; येथे माझे काही असेल तर.
12.197.120
जलमेतन्निपतितं मम पाणौ द्विजोत्तम ।
सममस्तु सहैवास्तु प्रतिगृह्णातु वै भवान् ॥ १२.१९७.१२० ॥
हे द्विजोत्तमा, हे पाणी माझ्या तळहातावर पडले आहे. हे समान होवो, सोबतच होवो; आपण नक्की ते स्वीकारावे.
12.197.121
कामक्रोधौ विद्धि नौ त्वमावाभ्यां कारितो भवान् ।
जिज्ञासमानौ युवयोर्मनोत्थं तु द्विजोत्तम ॥ १२.१९७.१२१ ॥
हे द्विजोत्तमा, काम आणि क्रोध हे आम्ही दोघे आहोत हे जाण. आम्हा दोघांनीच तुला प्रवृत्त केले आहे. तुम्हा दोघांच्या मनातून उत्पन्न झालेली ही जिज्ञासा आहे.
12.197.122
सहेति च यदुक्तं ते समा लोकास्तवास्य च ।
नायं धारयते किंचिज्जिज्ञासा त्वत्कृते कृता ॥ १२.१९७.१२२ ॥
'सह' असे जे तू म्हणालास, आणि तुझे व याचे लोक समान असोत असे म्हणालास, त्यासाठी तुझ्यामुळेच ही जिज्ञासा केली गेली; ही काहीही धारण करत नाही.
12.197.123
कालो धर्मस्तथा मृत्युः कामक्रोधौ तथा युवाम् ।
सर्वमन्योन्यनिष्कर्षे निकृष्टं पश्यतस्तव ॥ १२.१९७.१२३ ॥
काळ, धर्म, तसाच मृत्यू, काम-क्रोध, तसेच तुम्ही दोघे; हे सर्व एकमेकांना ओढण्यात — तू पाहत असताना — निकृष्ट आहेत.
12.197.124
सर्वेषामुपरिस्थानं ब्रह्मणो व्यक्तजन्मनः ।
युवयोः स्थानमूलं निर्द्वन्द्वममलात्मकम् ॥ १२.१९७.१२४ ॥
सर्वांच्या वर असलेले स्थान व्यक्तजन्मा ब्रह्माचे आहे; तुम्हा दोघांच्या स्थानाचे मूळ द्वंद्वातीत आणि निर्मल स्वरूपाचे आहे.
12.197.125
सर्वे गच्छाम यत्र स्वान्स्वाँल्लोकांश्च तथा वयम् ।
गच्छ लोकाञ्जितान्स्वेन कर्मणा यत्र वाञ्छसि ॥ १२.१९७.१२५ ॥
आपण सर्व जिथे आपापल्या लोकांत जातो, तिथेच आपणही जाऊ. तू आपल्या कर्माने जिंकलेल्या लोकांत जा, जिथे तुला हवे आहे तिथे.
12.197.126
ततो धर्मयमाद्यास्ते वाक्यमूचुर्नपर्द्विजौ ।
अस्माकं यः स्मृतो मूर्धा ब्रह्मलोकमिति स्मृतं ॥ १२.१९७.१२६ ॥
तेव्हा धर्म, यम इत्यादी ते शब्द बोलले — हे राजा, आम्ही दोघे द्विज; आमच्यात जे मस्तक म्हणून स्मरले जाते, ते ब्रह्मलोक म्हणून स्मरले जाते.
12.197.127
तत्रस्थौ हि भवन्तौ हि युवाभ्यां निर्जिता वयम् ।
युवयोः काम आपन्नस्तत्काम्यमविशङ्कया ॥ १२.१९७.१२७ ॥
तिथे उभे राहिलेल्या तुम्ही दोघांनीच आम्हाला जिंकले आहे. तुमच्या दोघांची इच्छा उत्पन्न झाली आहे; ती इच्छित गोष्ट निःशंकपणे सांगा.
12.197.128
जापकानां फलावाप्तिर्मया ते संप्रदर्शिता ।
गतिः स्थानं च लोकाश्च जापकेन यथा जिताः ॥ १२.१९७.१२८ ॥
जप करणाऱ्यांना मिळणारे फल मी तुला दाखवले आहे—त्यांची गती, स्थान आणि लोक, आणि जपकर्ता कसा जिंकतो.
12.197.129
प्रयाति संहिताध्यायी ब्रह्माणं परमेष्ठिनम् ।
अथवाऽग्निं समायाति सूर्यमाविशतेऽपि वा ॥ १२.१९७.१२९ ॥
संहिता अध्ययन करणारा परमेष्ठी ब्रह्मदेवाकडे जातो; किंवा अग्नीकडे पोहोचतो, किंवा सूर्यात प्रवेश करतो.
12.197.130
स तैजसेन भावेन यदि तत्र रमत्युत ।
गुणांस्तेषां समाधत्ते रागेण प्रतिमोहितः ॥ १२.१९७.१३० ॥
तो तेजोमय भावात तिथे रमला, तर रागाने अत्यंत मोहित होऊन त्यांचे गुण स्वीकारतो.
12.197.131
एवं सोमे तथा वायौ भूम्याकाशशरीरगः ।
सरागस्तत्र वसति गुणांस्तेषां समाचरन् ॥ १२.१९७.१३१ ॥
याचप्रमाणे चंद्रात आणि वायूत, पृथ्वी व आकाश यांचे शरीर धारण करून, आसक्तीने तिथे राहतो आणि त्यांचे गुण आचरतो.
12.197.132
अथ तत्र विरागी स परं गच्छत्यसंशयम् ।
परमव्ययमिच्छन्स तमेवाविशते पुनः ॥ १२.१९७.१३२ ॥
मग तिथे जो विरागी आहे तो निःसंशय परमाला प्राप्त होतो. अव्यय परमाची इच्छा करून तो पुन्हा त्यातच प्रवेश करतो.
12.197.133
अमृताच्चामृतं प्राप्तः शान्तीभूतो निरात्मवान् ।
ब्रह्मभूतः स निर्द्वन्द्वः सुखी शान्तो निरामयः ॥ १२.१९७.१३३ ॥
अमृतापासून अमृत प्राप्त करून, शांत होऊन, आत्मभावरहित होऊन, ब्रह्मस्वरूप होऊन, द्वंद्वांपासून मुक्त, सुखी, शांत आणि निरामय होतो.
12.197.134
ब्रह्मस्थानमनावर्तमेकमक्षरसंज्ञकम् ।
अदुःखमजरं शान्तं स्थानं तत्प्रतिपद्यते ॥ १२.१९७.१३४ ॥
तो ते ब्रह्मस्थान प्राप्त करतो; जे अनावर्त, एक, अक्षर नावाचे, दुःखरहित, जरारहित आणि शांत आहे.
12.197.135
चतुर्भिर्लक्षणैर्हीनं तथा पड्भिः सषोडशैः ।
पुरुषं तमतिक्रम्य आकाशं प्रतिपद्यते ॥ १२.१९७.१३५ ॥
चार, सहा आणि सोळा लक्षणांनी रहित त्या पुरुषाला ओलांडून तो आकाश प्राप्त करतो.
12.197.136
अथ नेच्छति रागात्मा सर्वं तदधितिष्ठति ।
यच्च प्रार्थयते तच्च मनसा प्रतिपद्यते ॥ १२.१९७.१३६ ॥
रागात्मा इच्छा करत नसला तरी सर्व त्याच्यावर अधिष्ठित असते; तो मनाने जे इच्छितो तेही प्राप्त करतो.
12.197.137
अथवा चेक्षते लोकान्सर्वान्निरयसंज्ञितान् ।
निस्पृहः सर्वतो मुक्तस्तत्र वै रमते सुखम् ॥ १२.१९७.१३७ ॥
किंवा नरक नावाने ओळखल्या जाणाऱ्या सर्व लोकांकडे तो पाहतो; पण निःस्पृह आणि सर्वतः मुक्त होऊन तो तेथेच सुखाने रमतो.
12.197.138
एवमेषा महाराज जापकस्य गतिर्यथा ।
एतत्ते सर्वमाख्यातं किं भूयः श्रोतुमर्हसि ॥ १२.१९७.१३८ ॥
महाराजा, जपकर्त्याची गती अशीच आहे. हे सर्व तुम्हाला सांगितले; आता आणखी काय ऐकू इच्छिता?