મહાભારત · અધ્યાય 12.199
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.199.1
किं फलं ज्ञानयोगस्य वेदानां नियमस्य च ।
भूतात्मा च कथं ज्ञेयस्तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १२.१९९.१ ॥
જ્ઞાનયોગનું, વેદોનું અને નિયમનું ફળ શું છે? ભૂતાત્મા કેવી રીતે જાણવો? હે પિતામહ, તે મને કહો.
12.199.2
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
मनोः प्रजापतेर्वादं महर्षेश्च बृहस्पतेः ॥ १२.१९९.२ ॥
અહીં પણ લોકો આ પ્રાચીન ઇતિહાસ કહે છે—મનુ, પ્રજાપતિ અને મહર્ષિ બૃહસ્પતિનો સંવાદ.
12.199.3
प्रजापतिं श्रेष्ठतमं प्रजानां ।
देवर्षिसङप्रवरो महर्षिः।
बृहस्पतिः प्रश्नमिमं पुराणं ।
प्रपच्छ शिष्योऽथ गुरुं प्रणम्य ॥ १२.१९९.३ ॥
પ્રજાઓમાં શ્રેષ્ઠ પ્રજાપતિને, દેવર્ષિઓમાં શ્રેષ્ઠ મહર્ષિ બૃહસ્પતિએ શિષ્ય તરીકે ગુરુને પ્રણામ કરીને આ પ્રાચીન પ્રશ્ન પૂછ્યો.
12.199.4
यत्कारणं मन्त्रविधिः प्रवृत्तो ।
ज्ञाने फलं यत्प्रवदन्ति विप्राः।
यन्मन्त्रशब्दैरकृतप्रकाशं ।
तदुच्यतां मे भगवन्यथावत् ॥ १२.१९९.४ ॥
મંત્રવિધિ જે કારણથી પ્રવર્તી, જ્ઞાનનું જે ફળ બ્રાહ્મણો કહે છે, મંત્રશબ્દોથી જે પ્રગટ થયું નથી—હે ભગવન્, તે મને યથાર્થ કહો.
12.199.5
यत्स्तोत्रशास्त्रागममन्त्रिविद्भि ।
र्यज्ञैरनेकैरथ गोप्रदानैः।
फलं महद्भिर्यदुपास्यते च ।
किं तत्कथं वा भविता क्व वा तत् ॥ १२.१९९.५ ॥
સ્તોત્ર, શાસ્ત્ર, આગમ અને મંત્ર જાણનારાઓ અનેક યજ્ઞો તથા ગોદાનથી જે મહાન ફળ શોધે છે—તે શું છે, તે કેવી રીતે થશે, કે ક્યાં થશે?
12.199.6
मही महीजाः पवनोऽन्तरिक्षं ।
जलौकसश्चैव जलं तथा द्यौः।
दिवौकसश्चापि यतः प्रसूता ।
स्तदुच्यतां मे भगवन्पुराणम् ॥ १२.१९९.६ ॥
પૃથ્વી, પૃથ્વીથી જન્મેલા જીવો, વાયુ, અંતરિક્ષ, જળચર અને જળ, તેમજ સ્વર્ગ અને સ્વર્ગવાસી દેવો જેમાંથી ઉત્પન્ન થયા તે પુરાણ મને કહો, હે ભગવન્.
12.199.7
ज्ञानं यतः प्रार्थयते नरो वै ।
ततस्तदर्था भवति प्रवृत्तिः।
न चाप्यहं वेद परं पुराणं ।
मिथ्याप्रवृत्तिं च कथं नु कुर्याम् ॥ १२.१९९.७ ॥
મનુષ્ય જે જ્ઞાનની પ્રાર્થના કરે છે, તેના માટે જ તેની પ્રવૃત્તિ થાય છે. પરંતુ હું તે પરમ પુરાણ જાણતો નથી; તો મિથ્યા પ્રવૃત્તિ હું કેવી રીતે કરું?
12.199.8
ऋक्सामसङ्घांश्च यजूंषि चाहं ।
छन्दांसि नक्षत्रगतिं निरुक्तम्।
अधीत्य च व्याकरणं सकल्पं ।
शिक्षां च भूतप्रकृतिं न वेद्मि ॥ १२.१९९.८ ॥
મેં ઋક્, સામ, યજુર્ મંત્રસમૂહો, છંદો, નક્ષત્રગતિ, નિરુક્ત, કલ્પસહિત વ્યાકરણ અને શિક્ષાનો અભ્યાસ કર્યો છે, છતાં ભૂતોની પ્રકૃતિ હું જાણતો નથી.
12.199.9
स मे भवाञ्शंसतु सर्वमेत ।
त्सामान्यशब्दैश्च विशेषणैश्च।
स मे भवाञ्शंसतु तावदेत ।
ज्ज्ञाने फलं कर्मणि वा यदस्ति ॥ १२.१९९.९ ॥
આપ આ બધું સામાન્ય શબ્દો અને વિશેષ શબ્દોમાં મને કહો. જ્ઞાનમાં કે કર્મમાં જે ફળ છે, તે પણ આપ મને કહો.
12.199.10
यथा च देहाच्च्यवते शरीरी ।
पुनः शरीरं च यथाऽभ्युपैति।
यद्यत्प्रियं यस्य सुखं तदाहु ।
स्तदेव दुःखं प्रवदन्त्यनिष्टम् ॥ १२.१९९.१० ॥
જીવ શરીરથી છૂટો પડીને ફરી નવું શરીર પ્રાપ્ત કરે છે, તેમ જેને જે પ્રિય અને સુખકર છે, તેને જ લોકો સુખ કહે છે; અને તે અનિષ્ટ થાય ત્યારે દુઃખ કહે છે.
12.199.11
इष्टं च मे स्यादितरच्च न स्या ।
देतत्कृते कर्मविधिः प्रवृत्तः।
इष्टं त्वनिष्टं च न मां भजेते ।
त्येतत्कृते ज्ञानविधिः प्रवृत्तः ॥ १२.१९९.११ ॥
જે ઇષ્ટ છે તે મારે હો, અને બીજું ન હો. આને માટે કર્મવિધિ પ્રવૃત્ત થયો છે. ઇષ્ટ અને અનિષ્ટ મને ન ભજો. આને માટે જ્ઞાનવિધિ પ્રવૃત્ત થયો છે.
12.199.12
कामात्मकाश्छन्दसि कर्मयोगा ।
एभिर्विमुक्तः परमश्नुवीत्।
नानाविधे कर्मपथे सुखार्थी ।
नरः प्रवृत्तो निरयं प्रयाति।
इष्टं त्वनिष्टं च सुखासुखे च ।
साशीस्तपश्छन्दति कर्मभिश्च ॥ १२.१९९.१२ ॥
વેદના છંદમાં કર્મયોગો કામસ્વરૂપ છે. આમાંથી મુક્ત થઈને માણસ પરમને પામે. સુખાર્થી માણસ અનેક પ્રકારના કર્મમાર્ગમાં પ્રવૃત્ત થઈને નરકે જાય છે. ઇષ્ટ-અનિષ્ટ, સુખ-દુઃખ અને ફળાશા સહિતનાં તપ તથા કર્મો પણ (છંદમાં) વિધાન કરે છે.
12.199.13
एभिर्विमुक्तः परमाविवेश ।
एतत्कृते कर्मविधिः प्रवृत्तः।
कामात्मकांश्छन्दति कर्मयोग ।
एभिर्विमुक्तः परमाददीत ॥ १२.१९९.१३ ॥
આમાંથી મુક્ત થઈને (માણસ) પરમમાં પ્રવેશે. આને માટે કર્મવિધિ પ્રવૃત્ત થયો છે. છંદ કામસ્વરૂપ કર્મયોગોનું વિધાન કરે છે. આમાંથી મુક્ત થઈને (માણસ) પરમને ગ્રહણ કરે.
12.199.14
आत्मादिभिः कर्मभिरिध्यमानो ।
धर्मे प्रवृत्तो द्युतिमान्सुखार्थी।
परं हि तत्कर्मफलादपेतं ।
निराशिषो यत्पदमाप्नुवन्ति ॥ १२.१९९.१४ ॥
આત્માદિ કર્મોથી પ્રજ્વલિત, ધર્મમાં પ્રવૃત્ત, તેજસ્વી અને સુખાર્થી (માણસ) પરમને પામે છે. તે પરમ કર્મફળથી રહિત છે; નિરાશી લોકો જે પદ પામે છે તે એ જ છે.
12.199.15
प्रजाः सृष्टा मनसा कर्मणा च ।
द्वावेवैतौ सत्पथौ लोकजुष्टौ।
दृष्टं कर्माशाश्वतं चान्तवच्च ।
मनस्त्यागे कारणं नान्यदस्ति ॥ १२.१९९.१५ ॥
મન અને કર્મથી સર્જાયેલા પ્રાણીઓ. લોકે સેવેલા સત્પથ આ બે જ છે. દેખાતું કર્મ અશાશ્વત અને અંતવાળું છે. મનના ત્યાગનું કારણ બીજું કંઈ નથી.
12.199.16
निराशिषो ब्रह्म परं ह्युपेतम् ॥ १२.१९९.१६ ॥
નિષ્કામ જનો પરમ બ્રહ્મને પ્રાપ્ત કરે છે.
12.199.17
स्वेनात्मना चक्षुरिव प्रणेता ।
निशात्यये तमसा संवृतात्मा।
ज्ञानं तु विज्ञानगुणेन युक्तं ।
कर्माशुभं पश्यति वर्जनीयम् ॥ १२.१९९.१७ ॥
પોતાના આત્માથી, આંખ સમાન માર્ગદર્શક; રાત્રિના અંતે અંધકારથી આચ્છાદિત આત્મા ધરાવનાર. પરંતુ વિજ્ઞાનગુણથી યુક્ત જ્ઞાન ત્યજવા યોગ્ય અશુભ કર્મને જુએ છે.
12.199.18
सर्पान्कृशाग्राणि तथोदपानं ।
त्वा मनुष्याः परिवर्जयन्ति।
अज्ञामतस्तत्र पतन्ति मूढा ।
ज्ञाने फलं पश्य यथा विशिष्टम् ॥ १२.१९९.१८ ॥
મનુષ્યો સાપ, તીક્ષ્ણ ઘાસના અગ્રભાગ અને કૂવાને ટાળે છે તેમ; અજ્ઞાન અને વિવેકના અભાવે મૂઢ લોકો ત્યાં જ પડે છે. જ્ઞાનનું ફળ જુઓ, તે કેટલું શ્રેષ્ઠ છે.
12.199.19
कृत्स्नस्तु मन्त्रो विधिवत्प्रयुक्तो ।
यज्ञा यथोक्तास्त्विह दक्षिणाश्च।
अन्नप्रदानं मनसः समाधिः ।
पञ्चात्मकं कर्मफलं वदन्ति ॥ १२.१९९.१९ ॥
સંપૂર્ણ મંત્ર વિધિપૂર્વક પ્રયોજાય, કહ્યા પ્રમાણે યજ્ઞો, અહીં દક્ષિણાઓ, અન્નદાન અને મનની સમાધિ — આ પાંચ સ્વરૂપના કર્મફળને તેઓ કહે છે.
12.199.20
गुणात्मकं कर्म वदन्ति वेदा ।
स्तस्मान्मन्त्रो मन्नपूर्वं हि कर्म।
विधिर्विधेयं मनसोपपत्तिः ।
फलस्य भोक्ता तु तथा शरीरी ॥ १२.१९९.२० ॥
વેદો કર્મને ગુણાત્મક કહે છે. તેથી મંત્ર અને કર્મ મનને આગળ રાખીને થાય છે. વિધિ, વિધેય અને મનથી સિદ્ધિ છે; ફળનો ભોક્તા દેહધારી જ છે.
12.199.21
शब्दाश्च रूपाणि रसाश्च पुण्याः ।
स्पर्शाश्च गन्धाश्च शुभास्तथैव।
नरोऽत्र हि स्थानगतः प्रभुः स्या ।
देतत्फलं सिद्ध्यति कर्मणोऽस्य ॥ १२.१९९.२१ ॥
શબ્દો, રૂપો, પુણ્ય રસો, સ્પર્શો, ગંધો અને શુભ વિષયો પણ એવા જ છે. અહીં પોતાના સ્થાને રહેલો માણસ સ્વામી બની શકે છે; આ કર્મનું આ ફળ સિદ્ધ થાય છે.
12.199.22
यद्यच्छरीरेण करोति कर्म ।
शरीरयुक्तः समुपाश्नुते तत्।
शरीरमेवायतनं सुखस्य ।
दुःखस्य चाप्यायतनं शरीरम् ॥ १२.१९९.२२ ॥
શરીરથી જે જે કર્મ કરે છે, શરીરયુક્ત તે સંપૂર્ણ ભોગવે છે. શરીર જ સુખનું આશ્રયસ્થાન છે; દુઃખનું પણ આશ્રયસ્થાન શરીર જ છે.
12.199.23
वाचा तु यत्कर्म करोति किंचि ।
द्वाचैव सर्वं समुपाश्नुते तत्।
मनस्तु यत्कर्म करोति किंचि ।
न्मनःस्थ एवायमुपाश्नुते तत् ॥ १२.१९९.२३ ॥
વાણીથી જે કંઈ કર્મ કરે છે, તે વાણીથી જ સંપૂર્ણ ભોગવે છે. મનથી જે કંઈ કર્મ કરે છે, મનમાં સ્થિત આ તે ભોગવે છે.
12.199.24
यथायथा कर्मगुणां फलार्थी ।
करोत्ययं कर्मफले निविष्टः।
तथातथाऽयं गुणसंप्रयुक्तः ।
शुभाशुभं कर्मफलं भुनस्ति ॥ १२.१९९.२४ ॥
જેમ જેમ ફળની ઇચ્છાથી આ કર્મના ગુણો મુજબ કર્મ કરે છે, અને કર્મફળમાં લાગેલો રહે છે, તેમ તેમ ગુણોથી યુક્ત થઈને તે શુભ-અશુભ કર્મફળ ભોગવે છે.
12.199.25
मत्स्यो यथा स्रोत इवाभिपाती ।
तथा कृतं पूर्वमुपैति कर्म।
शुभे त्वसौ तुष्यति दुष्कृते तु ।
न तुष्यते वै परमः शरीरी ॥ १२.१९९.२५ ॥
માછલી પ્રવાહની સામે તરે તેમ, પૂર્વે કરેલું કર્મ (જીવ સુધી) પહોંચે છે. તે શુભ કર્મથી પ્રસન્ન થાય છે, દુષ્કર્મથી થતો નથી; પરંતુ પરમ શરીરી પ્રસન્ન થતો નથી.
12.199.26
यतो जगत्सर्वमिदं प्रसूतं ।
ज्ञात्वाऽऽत्मवन्तो ह्युपयान्ति शान्तिम्।
यन्मन्त्रशब्देरकृतप्रकाशं ।
तदुच्यमानं शणु मे परं यत् ॥ १२.१९९.२६ ॥
આ સમગ્ર જગત જેમાંથી ઉત્પન્ન થયું છે તે જાણીને આત્મસંયમી લોકો શાંતિ પામે છે. મંત્રશબ્દોથી પ્રગટ ન થયેલું, જે હું કહું છું તે પરમ તત્ત્વ સાંભળ.
12.199.27
रसैर्विमुक्तं विविधैश्च गन्धै ।
रशब्दमस्पर्शमरूपवच्च।
अग्राह्यमव्यक्तमवर्णमेकं ।
पञ्चप्रकारान्ससृजे प्रजानाम् ॥ १२.१९९.२७ ॥
રસ અને વિવિધ ગંધથી મુક્ત, જેને શબ્દ, સ્પર્શ, રૂપ નથી; અગ્રાહ્ય, અવ્યક્ત, વર્ણરહિત, એક એવા તેણે પ્રજાઓના પાંચ પ્રકાર સર્જ્યા.
12.199.28
न स्त्री पुमान्नापि नपुंसकं च ।
न सन्न चासत्सदसच्च तन्न।
पश्यन्ति तद्ब्रह्मविदो मनुष्या ।
स्तदक्षरं न क्षरतीति विद्धि ॥ १२.१९९.२८ ॥
તે સ્ત્રી નથી, પુરુષ નથી, નપુંસક પણ નથી; સત્ નથી, અસત્ નથી, સદસત્ પણ નથી. બ્રહ્મજ્ઞ મનુષ્યો તેને જુએ છે. તે અક્ષર છે, ક્ષય પામતું નથી, એમ જાણ.