महाभारत · अध्याय 12.199
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.199.1
किं फलं ज्ञानयोगस्य वेदानां नियमस्य च ।
भूतात्मा च कथं ज्ञेयस्तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १२.१९९.१ ॥
ज्ञानयोगाचे, वेदांचे आणि नियमाचे फळ काय? भूतात्मा कसा जाणावा? हे पितामहा, ते मला सांगा.
12.199.2
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
मनोः प्रजापतेर्वादं महर्षेश्च बृहस्पतेः ॥ १२.१९९.२ ॥
येथेही लोक हा प्राचीन इतिहास सांगतात—मनू, प्रजापती आणि महर्षी बृहस्पती यांचा संवाद.
12.199.3
प्रजापतिं श्रेष्ठतमं प्रजानां ।
देवर्षिसङप्रवरो महर्षिः।
बृहस्पतिः प्रश्नमिमं पुराणं ।
प्रपच्छ शिष्योऽथ गुरुं प्रणम्य ॥ १२.१९९.३ ॥
प्रजांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या प्रजापतीला, देवर्षिसमूहात श्रेष्ठ असलेल्या महर्षी बृहस्पतीने शिष्य म्हणून गुरूला नमन करून हा प्राचीन प्रश्न विचारला.
12.199.4
यत्कारणं मन्त्रविधिः प्रवृत्तो ।
ज्ञाने फलं यत्प्रवदन्ति विप्राः।
यन्मन्त्रशब्दैरकृतप्रकाशं ।
तदुच्यतां मे भगवन्यथावत् ॥ १२.१९९.४ ॥
मंत्रविधी कोणत्या कारणाने प्रवृत्त झाला, ज्ञानाचे फळ ब्राह्मण कशाला म्हणतात, मंत्रशब्दांनी जे प्रकट केले नाही—हे भगवन्, ते मला यथार्थ सांगा.
12.199.5
यत्स्तोत्रशास्त्रागममन्त्रिविद्भि ।
र्यज्ञैरनेकैरथ गोप्रदानैः।
फलं महद्भिर्यदुपास्यते च ।
किं तत्कथं वा भविता क्व वा तत् ॥ १२.१९९.५ ॥
स्तोत्र, शास्त्र, आगम आणि मंत्र जाणणारे अनेक यज्ञांनी व गोदानाने जे महान फल शोधतात—ते काय, ते कसे होईल, किंवा ते कुठे होईल?
12.199.6
मही महीजाः पवनोऽन्तरिक्षं ।
जलौकसश्चैव जलं तथा द्यौः।
दिवौकसश्चापि यतः प्रसूता ।
स्तदुच्यतां मे भगवन्पुराणम् ॥ १२.१९९.६ ॥
पृथ्वी, पृथ्वीपासून जन्मलेले, वायू, अंतरिक्ष, जलचर आणि जल, तसेच स्वर्ग व स्वर्गवासी देव ज्यापासून उत्पन्न झाले, ते पुराण मला सांगावे, हे भगवन्.
12.199.7
ज्ञानं यतः प्रार्थयते नरो वै ।
ततस्तदर्था भवति प्रवृत्तिः।
न चाप्यहं वेद परं पुराणं ।
मिथ्याप्रवृत्तिं च कथं नु कुर्याम् ॥ १२.१९९.७ ॥
माणूस ज्या ज्ञानाची इच्छा करतो, त्यासाठीच त्याची प्रवृत्ती होते. पण मी ते परम पुराण जाणत नाही; मग व्यर्थ प्रवृत्ती मी कशी करू?
12.199.8
ऋक्सामसङ्घांश्च यजूंषि चाहं ।
छन्दांसि नक्षत्रगतिं निरुक्तम्।
अधीत्य च व्याकरणं सकल्पं ।
शिक्षां च भूतप्रकृतिं न वेद्मि ॥ १२.१९९.८ ॥
मी ऋक्, साम, यजुर्मंत्रसमूह, छंद, नक्षत्रगती, निरुक्त, कल्पासह व्याकरण आणि शिक्षा अभ्यासली आहे, तरीही भूतांची प्रकृती मला कळत नाही.
12.199.9
स मे भवाञ्शंसतु सर्वमेत ।
त्सामान्यशब्दैश्च विशेषणैश्च।
स मे भवाञ्शंसतु तावदेत ।
ज्ज्ञाने फलं कर्मणि वा यदस्ति ॥ १२.१९९.९ ॥
आपण हे सर्व सामान्य आणि विशेष शब्दांत मला सांगावे. ज्ञानात किंवा कर्मात जे फळ आहे, तेही आपण मला सांगावे.
12.199.10
यथा च देहाच्च्यवते शरीरी ।
पुनः शरीरं च यथाऽभ्युपैति।
यद्यत्प्रियं यस्य सुखं तदाहु ।
स्तदेव दुःखं प्रवदन्त्यनिष्टम् ॥ १२.१९९.१० ॥
जीव जसा देहापासून च्युत होऊन पुन्हा नवा देह प्राप्त करतो, तसेच ज्याला जे प्रिय व सुखकर असते, त्यालाच लोक सुख म्हणतात; आणि तेच अप्रिय झाल्यावर दुःख म्हणतात.
12.199.11
इष्टं च मे स्यादितरच्च न स्या ।
देतत्कृते कर्मविधिः प्रवृत्तः।
इष्टं त्वनिष्टं च न मां भजेते ।
त्येतत्कृते ज्ञानविधिः प्रवृत्तः ॥ १२.१९९.११ ॥
जे इष्ट ते माझ्यासाठी असो, इतर नसो. यासाठीच कर्मविधी प्रवृत्त झाला. इष्ट आणि अनिष्ट मला भजू नयेत. यासाठीच ज्ञानविधी प्रवृत्त झाला.
12.199.12
कामात्मकाश्छन्दसि कर्मयोगा ।
एभिर्विमुक्तः परमश्नुवीत्।
नानाविधे कर्मपथे सुखार्थी ।
नरः प्रवृत्तो निरयं प्रयाति।
इष्टं त्वनिष्टं च सुखासुखे च ।
साशीस्तपश्छन्दति कर्मभिश्च ॥ १२.१९९.१२ ॥
वेदछंदातील कर्मयोग कामस्वरूप आहेत. यांपासून मुक्त होऊन माणसाने परमाला प्राप्त करावे. सुखार्थी माणूस नाना प्रकारच्या कर्ममार्गात प्रवृत्त होऊन नरकात जातो. इष्ट-अनिष्ट, सुख-दुःख, आणि फलाशेसह तप व कर्मेही (छंदात) विधान करतात.
12.199.13
एभिर्विमुक्तः परमाविवेश ।
एतत्कृते कर्मविधिः प्रवृत्तः।
कामात्मकांश्छन्दति कर्मयोग ।
एभिर्विमुक्तः परमाददीत ॥ १२.१९९.१३ ॥
यांपासून मुक्त होऊन (माणसाने) परमात प्रवेश करावा. यासाठीच कर्मविधी प्रवृत्त झाला. छंद कामस्वरूप कर्मयोगांचे विधान करतो. यांपासून मुक्त होऊन (माणसाने) परमाला स्वीकारावे.
12.199.14
आत्मादिभिः कर्मभिरिध्यमानो ।
धर्मे प्रवृत्तो द्युतिमान्सुखार्थी।
परं हि तत्कर्मफलादपेतं ।
निराशिषो यत्पदमाप्नुवन्ति ॥ १२.१९९.१४ ॥
आत्मा इत्यादी कर्मांनी प्रज्वलित होऊन, धर्मात प्रवृत्त, तेजस्वी व सुखार्थी माणूस परमाला प्राप्त करतो. ते परम कर्मफलरहित आहे; निराश लोक जे पद प्राप्त करतात ते हेच आहे.
12.199.15
प्रजाः सृष्टा मनसा कर्मणा च ।
द्वावेवैतौ सत्पथौ लोकजुष्टौ।
दृष्टं कर्माशाश्वतं चान्तवच्च ।
मनस्त्यागे कारणं नान्यदस्ति ॥ १२.१९९.१५ ॥
मन आणि कर्माने निर्माण झालेले प्राणी. लोकांनी अनुसरलेले सत्पथ हे दोनच. दिसणारे कर्म अशाश्वत व अंतयुक्त आहे. मनत्यागाचे कारण दुसरे काही नाही.
12.199.16
निराशिषो ब्रह्म परं ह्युपेतम् ॥ १२.१९९.१६ ॥
निष्काम पुरुष परब्रह्म प्राप्त करतात.
12.199.17
स्वेनात्मना चक्षुरिव प्रणेता ।
निशात्यये तमसा संवृतात्मा।
ज्ञानं तु विज्ञानगुणेन युक्तं ।
कर्माशुभं पश्यति वर्जनीयम् ॥ १२.१९९.१७ ॥
स्वतःच्या आत्म्याने, डोळ्याप्रमाणे मार्गदर्शक; रात्रीच्या शेवटी अंधाराने आच्छादलेला आत्मा असलेला. परंतु विज्ञानगुणाने युक्त ज्ञान त्याज्य अशुभ कर्म पाहते.
12.199.18
सर्पान्कृशाग्राणि तथोदपानं ।
त्वा मनुष्याः परिवर्जयन्ति।
अज्ञामतस्तत्र पतन्ति मूढा ।
ज्ञाने फलं पश्य यथा विशिष्टम् ॥ १२.१९९.१८ ॥
माणसे साप, धारदार गवताची टोके आणि विहीर टाळतात तसे; अज्ञान आणि विवेकाच्या अभावाने मूर्ख लोक तेथेच पडतात. ज्ञानाचे फळ पाहा, ते किती श्रेष्ठ आहे.
12.199.19
कृत्स्नस्तु मन्त्रो विधिवत्प्रयुक्तो ।
यज्ञा यथोक्तास्त्विह दक्षिणाश्च।
अन्नप्रदानं मनसः समाधिः ।
पञ्चात्मकं कर्मफलं वदन्ति ॥ १२.१९९.१९ ॥
पूर्ण मंत्र विधिपूर्वक योजला असता, सांगितल्याप्रमाणे यज्ञ, येथे दक्षिणा, अन्नदान आणि मनाची समाधी — या पंचात्मक कर्मफलाला लोक सांगतात.
12.199.20
गुणात्मकं कर्म वदन्ति वेदा ।
स्तस्मान्मन्त्रो मन्नपूर्वं हि कर्म।
विधिर्विधेयं मनसोपपत्तिः ।
फलस्य भोक्ता तु तथा शरीरी ॥ १२.१९९.२० ॥
वेद कर्माला गुणात्मक म्हणतात. म्हणून मंत्र आणि कर्म मनाला पुढे ठेवून होते. विधी, विधेय आणि मनाने सिद्धी असते; फलाचा भोक्ता देहधारीच असतो.
12.199.21
शब्दाश्च रूपाणि रसाश्च पुण्याः ।
स्पर्शाश्च गन्धाश्च शुभास्तथैव।
नरोऽत्र हि स्थानगतः प्रभुः स्या ।
देतत्फलं सिद्ध्यति कर्मणोऽस्य ॥ १२.१९९.२१ ॥
शब्द, रूपे, पुण्य रस, स्पर्श, गंध आणि शुभ गोष्टीही तसेच. येथे आपल्या स्थानी असलेला मनुष्य प्रभू होऊ शकतो; या कर्माचे हे फळ सिद्ध होते.
12.199.22
यद्यच्छरीरेण करोति कर्म ।
शरीरयुक्तः समुपाश्नुते तत्।
शरीरमेवायतनं सुखस्य ।
दुःखस्य चाप्यायतनं शरीरम् ॥ १२.१९९.२२ ॥
शरीराने जे जे कर्म करतो, शरीरयुक्त माणूस ते पूर्णपणे अनुभवतो. शरीरच सुखाचे आश्रयस्थान आहे; दुःखाचेही आश्रयस्थान शरीरच आहे.
12.199.23
वाचा तु यत्कर्म करोति किंचि ।
द्वाचैव सर्वं समुपाश्नुते तत्।
मनस्तु यत्कर्म करोति किंचि ।
न्मनःस्थ एवायमुपाश्नुते तत् ॥ १२.१९९.२३ ॥
वाणीने जे काही कर्म करतो, ते वाणीनेच पूर्णपणे अनुभवतो. मनाने जे काही कर्म करतो, मनात स्थित असलेला हा ते अनुभवतो.
12.199.24
यथायथा कर्मगुणां फलार्थी ।
करोत्ययं कर्मफले निविष्टः।
तथातथाऽयं गुणसंप्रयुक्तः ।
शुभाशुभं कर्मफलं भुनस्ति ॥ १२.१९९.२४ ॥
जसजसे फलाच्या इच्छेने हा कर्माच्या गुणांनुसार कर्म करतो आणि कर्मफलात गुंततो, तसतसा गुणांनी युक्त होऊन हा शुभ-अशुभ कर्मफल भोगतो.
12.199.25
मत्स्यो यथा स्रोत इवाभिपाती ।
तथा कृतं पूर्वमुपैति कर्म।
शुभे त्वसौ तुष्यति दुष्कृते तु ।
न तुष्यते वै परमः शरीरी ॥ १२.१९९.२५ ॥
मासा जसा प्रवाहाविरुद्ध पोहतो, तसे पूर्वी केलेले कर्म (जीवापर्यंत) पोहोचते. तो शुभ कर्माने संतुष्ट होतो, दुष्कर्माने होत नाही; परंतु परम शरीरी संतुष्ट होत नाही.
12.199.26
यतो जगत्सर्वमिदं प्रसूतं ।
ज्ञात्वाऽऽत्मवन्तो ह्युपयान्ति शान्तिम्।
यन्मन्त्रशब्देरकृतप्रकाशं ।
तदुच्यमानं शणु मे परं यत् ॥ १२.१९९.२६ ॥
हे सर्व जग ज्याच्यापासून उत्पन्न झाले, ते जाणून आत्मसंयमी लोक शांती प्राप्त करतात. मंत्रशब्दांनी प्रकट न झालेले, जे मी सांगत आहे ते परम तत्त्व ऐक.
12.199.27
रसैर्विमुक्तं विविधैश्च गन्धै ।
रशब्दमस्पर्शमरूपवच्च।
अग्राह्यमव्यक्तमवर्णमेकं ।
पञ्चप्रकारान्ससृजे प्रजानाम् ॥ १२.१९९.२७ ॥
रस आणि विविध गंधांपासून मुक्त, ज्याला शब्द, स्पर्श, रूप नाही; अग्राह्य, अव्यक्त, वर्णहीन, एकमेव असलेल्याने प्रजांचे पाच प्रकार निर्माण केले.
12.199.28
न स्त्री पुमान्नापि नपुंसकं च ।
न सन्न चासत्सदसच्च तन्न।
पश्यन्ति तद्ब्रह्मविदो मनुष्या ।
स्तदक्षरं न क्षरतीति विद्धि ॥ १२.१९९.२८ ॥
ते स्त्री नाही, पुरुष नाही, नपुंसकही नाही; सत् नाही, असत् नाही, सत्-असत्ही नाही. ब्रह्मज्ञ मनुष्य त्याला पाहतात. ते अक्षर आहे, क्षीण होत नाही, हे जाण.