Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

महाभारत · अध्याय 12.2

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

12.2.1

स एवमुक्तस्तु तदा नारदो वदतांवरः ।
कथयामास तत्सर्वं यथा शप्तः स सूतजः ॥ १२.२.१ ॥

ऐसा कहे जाने पर तब वक्ताओं में श्रेष्ठ नारद ने वह सब कह सुनाया, कि किस प्रकार उस सूतपुत्र को शाप मिला था।

12.2.2

एवमेतन्महाबाहो यथा वदसि भारत ।
न कर्णार्जुनयोः किंचिदविषह्यं भवेद्रणे ॥ १२.२.२ ॥

हे महाबाहु भारत, जैसा आप कहते हैं वैसा ही है; युद्ध में कर्ण और अर्जुन के बीच कुछ भी असहनीय नहीं होगा।

12.2.3

गुह्यमेतत्तु देवानां कथयिष्यामि ते नृप ।
तन्निबोध महाबाहो यथावृत्तमिदं पुरा ॥ १२.२.३ ॥

हे राजन, देवताओं का यह गुप्त रहस्य मैं आपसे कहूँगा; हे महाबाहु, सुनिए कि यह पहले जैसा घटित हुआ था।

12.2.4

क्षत्रं स्वर्गं कथं गच्छेच्छस्त्रपूतमिति प्रभो ।
संघर्षजननस्तस्मात्कन्यागर्भो विसर्जितः ॥ १२.२.४ ॥

हे प्रभु, शस्त्रों से पवित्र क्षत्रिय स्वर्ग कैसे जाए? इसलिए संघर्ष से उत्पन्न, कन्या से जन्मा वह गर्भ त्याग दिया गया।

12.2.5

स बालस्तेजसा युक्तः सूतपुत्रत्वमागतः ।
चकाराङ्गिरसां श्रेष्ठे धनुर्वेदं गुरौ तव ॥ १२.२.५ ॥

वह बालक तेज से युक्त होकर सूतपुत्र के रूप में आया; उसने आपके श्रेष्ठ आंगिरस गुरु से धनुर्वेद सीखा।

12.2.6

स बलं भीमसेनस्य फल्गुनस्यास्त्रलाघवम् ।
बुद्धिं च तव राजेन्द्र यमयोर्विनयं तथा ॥ १२.२.६ ॥

उसने भीमसेन का बल, फाल्गुन (अर्जुन) की शस्त्र-कुशलता, हे राजेंद्र, आपकी बुद्धि तथा यमों (नकुल-सहदेव) की विनम्रता भी (जानी)।

12.2.7

सख्यं च वासुदेवेन बाल्ये गाण्डीवधन्वनः ।
राजानामनुरागं च चिन्तयानो व्यदह्यत ॥ १२.२.७ ॥

बचपन में गाण्डीवधारी की वासुदेव के साथ मित्रता और राजाओं के प्रति उनके अनुराग का विचार करते हुए वह भीतर ही भीतर जल उठा।

12.2.8

स सख्यमगमद्बाल्ये राज्ञा दुर्योधनेन च ।
युष्माभिर्नित्यसंघृष्टो दैवाच्चापि स्वभावतः ॥ १२.२.८ ॥

बचपन में उसकी मित्रता राजा दुर्योधन से हुई। आप लोगों से वह सदा टकराता रहा, भाग्य से और स्वभाव से भी।

12.2.9

विद्याधिकमथालक्ष्य धनुर्वेदे धनञ्जयम् ।
द्रोणं रहस्युपागम्य कर्णो वचनमब्रवीत् ॥ १२.२.९ ॥

धनुर्वेद में धनंजय को विद्या में श्रेष्ठ देखकर कर्ण ने एकांत में द्रोण के पास जाकर यह वचन कहा।

12.2.10

ब्रह्मास्त्रं वेत्तुमिच्छामि सरहस्यनिवर्तनम् ।
अर्जुनेन समो युद्धे भवेयमिति मे मतिः ॥ १२.२.१० ॥

मैं ब्रह्मास्त्र को उसके निवर्तन के रहस्य सहित जानना चाहता हूँ, ताकि युद्ध में मैं अर्जुन के समान हो सकूँ — यही मेरा विचार है।

12.2.11

समः पुत्रेषु च स्नेहः शिष्येषु च तव ध्रुवम् ।
त्वत्प्रसादान्न मा ब्रूयुरकृतास्त्रं विचक्षणाः ॥ १२.२.११ ॥

आपका स्नेह पुत्रों और शिष्यों में निश्चय ही समान है। आपकी कृपा से विद्वान लोग मुझे अस्त्रविहीन न कहें।

12.2.12

द्रोणस्तथोक्तः कर्णेन सापेक्षः फल्गुनं प्रति ।
दौरात्म्यं चैव कर्णस्य विदित्वा तमुवाच ह ॥ १२.२.१२ ॥

कर्ण के ऐसा कहने पर द्रोण ने अर्जुन के प्रति पक्षपात रखते हुए भी, कर्ण की दुष्टता को जानकर उससे यह कहा।

12.2.13

ब्रह्मास्त्रं ब्राह्मणो विद्याद्यथावच्चरितव्रतः ।
क्षत्रियो वा तपस्वी यो नान्यो विद्यात्कथंचन ॥ १२.२.१३ ॥

जो ब्राह्मण विधिपूर्वक व्रतों का पालन करता है, या जो क्षत्रिय तपस्वी है, वही ब्रह्मास्त्र को जान सकता है; अन्य कोई किसी प्रकार से नहीं जान सकता।

12.2.14

इत्युक्तोऽङ्गिरसां श्रेष्ठमामन्त्र्य प्रतिपूज्य च ।
जगाम सहसा राजन्महेन्द्रं पर्वतं प्रति ॥ १२.२.१४ ॥

ऐसा कहे जाने पर, अङ्गिराओं में श्रेष्ठ उन (गुरु) से विदा लेकर और उनका सम्मान करके, हे राजन्, वह तुरंत महेन्द्र पर्वत की ओर चल पड़ा।

12.2.15

स तु राममुपागम्य शिरसाऽभिप्रणम्य च ।
ब्राह्मणो भार्गवोऽस्मीति गौरवेणाभ्यवन्दत ॥ १२.२.१५ ॥

वह राम के पास जाकर, सिर झुकाकर प्रणाम करके, "मैं भार्गव ब्राह्मण हूँ" ऐसा कहकर आदरपूर्वक उन्हें नमस्कार किया।

12.2.16

रामस्तं प्रतिजग्राह पृष्ट्वा गोत्रादि सर्वशः ।
उष्यतां स्वागतं चेति प्रीतिमांश्चाभवद्भृशम् ॥ १२.२.१६ ॥

राम ने उसे स्वीकार किया, उसका गोत्र आदि सब कुछ पूछा, "यहाँ ठहरो, स्वागत है" कहा, और वे अत्यंत प्रसन्न हुए।

12.2.17

तत्र कर्णस्य वसतो महेन्द्रे स्वर्गसंमिते ।
गन्धर्वै राक्षसैर्यक्षैर्देवैश्चासीत्समागमः ॥ १२.२.१७ ॥

वहाँ स्वर्ग-सदृश महेन्द्र पर्वत पर कर्ण के निवास के समय गन्धर्वों, राक्षसों, यक्षों और देवताओं का समागम हुआ।

12.2.18

स तत्रेष्वस्त्रमकरोद्भृगुश्रेष्ठाद्यथाविधि ।
प्रियश्चाभवदत्यर्थं देवदानवरक्षसाम् ॥ १२.२.१८ ॥

वहाँ उसने भृगुश्रेष्ठ (परशुराम) से विधिपूर्वक अस्त्र-विद्या सीखी, और देवताओं, दानवों तथा राक्षसों का अत्यन्त प्रिय हो गया।

12.2.19

स कदाचित्समुद्रान्ते विचरन्नाश्रमान्तिके ।
एकः खङ्गधनुष्पाणिः परिचक्राम सूतजः ॥ १२.२.१९ ॥

वह कभी समुद्र के किनारे, आश्रम के समीप विचरते हुए, अकेले, हाथ में तलवार और धनुष लिए घूम रहा था, सूत का पुत्र।

12.2.20

सोऽग्निहोत्रप्रसक्तस्य कस्यचिद्ब्रह्मवादिनः ।
जघानाज्ञानतः पार्थ होमधेनुं यदृच्छया ॥ १२.२.२० ॥

हे पार्थ! उसने किसी अग्निहोत्र में लगे ब्रह्मवादी ब्राह्मण की होमधेनु को अज्ञानवश, संयोगवश मार डाला।

12.2.21

तदज्ञानकृतं मत्वा ब्राह्मणाय न्यवेदयत् ।
कर्णः प्रसादयंश्चैनमिदमित्यब्रवीद्वचः ॥ १२.२.२१ ॥

उसे अज्ञानकृत मानकर कर्ण ने ब्राह्मण से यह बात निवेदन की, और उसे प्रसन्न करते हुए यह वचन बोला।

12.2.22

अबुद्धिपूर्वं भगवन्धेनुरेषा हता तव ।
मया तत्र प्रसादं मे कुरुष्वेति पुनः पुनः ॥ १२.२.२२ ॥

हे भगवन्! बिना जाने-बूझे आपकी यह धेनु मेरे द्वारा मारी गई। कृपया मुझ पर प्रसन्न होइए, ऐसा वे बार-बार कहते रहे।

12.2.23

तं स विप्रोऽब्रवीत्क्रुद्धो वाचा निर्भर्त्सयन्निव ।
दुराचार वधार्हस्त्वं फलं प्राप्स्यसि दुर्मते ॥ १२.२.२३ ॥

क्रुद्ध होकर उस ब्राह्मण ने मानो वाणी से उसे धिक्कारते हुए उससे कहा: हे दुराचारी! तू मृत्युदंड के योग्य है; हे दुर्बुद्धि! तू इसका फल पाएगा।

12.2.24

येन विस्पर्धसे नित्यं यदर्थं घटसेऽनिशम् ।
युध्यतस्तेन ते पाप भूमिश्चक्रं ग्रसिष्यति ॥ १२.२.२४ ॥

जिसके साथ तू सदा स्पर्धा करता है, और जिसके लिए दिन-रात प्रयास करता है, हे पापी! युद्ध करते समय तेरे रथ का चक्र उसी के द्वारा धरती निगल लेगी।

12.2.25

ततश्चक्रे महीग्रस्ते मूर्धानं ते विचेष्टतः ।
पातयिष्यति विक्रम्य शत्रुर्गच्छ नराधम ॥ १२.२.२५ ॥

तब पृथ्वी द्वारा ग्रस्त चक्र से तुम्हारा सिर, जो संघर्ष कर रहा होगा, शत्रु बलपूर्वक गिरा देगा। जाओ, हे नराधम।

12.2.26

यथेयं गौर्हता मूढ प्रमत्तस्य त्वया मम ।
प्रमत्तस्यैव मे वाचा शिरस्ते पातयिष्यति ॥ १२.२.२६ ॥

जैसे तुमने असावधान होकर मेरी यह गाय मार डाली, वैसे ही असावधान मेरे वचन से तुम्हारा सिर गिर जाएगा, हे मूढ़।

12.2.27

शप्तः प्रसादयामास कर्णस्तं द्विजसत्तमम् ।
गोभिर्धनैश्च रत्नैश्च स चैनं पुनरब्रवीत् ॥ १२.२.२७ ॥

शापित कर्ण ने उस श्रेष्ठ ब्राह्मण को गायों, धन और रत्नों से प्रसन्न करने का प्रयत्न किया। तब उसने फिर उससे कहा।

12.2.28

नेदमव्याहृतं कुर्याद्ब्रह्मलोकेऽपि केवलम् ।
गच्छ वा तिष्ठ वा यद्वा कार्यं यत्तत्समाचर ॥ १२.२.२८ ॥

यह कहा गया वचन व्यर्थ न करे, ब्रह्मलोक में भी केवल यही। जाओ या रुको, या जो कार्य हो वही करो।

12.2.29

इत्युक्तो ब्राह्मणेनाथ कर्णो दैन्यादधोमुखः ।
राममभ्यागमद्भीतस्तदेव मनसा स्मरन् ॥ १२.२.२९ ॥

ब्राह्मण के ऐसा कहने पर कर्ण दीनता से सिर झुकाए हुए भयभीत होकर, उसी को मन में स्मरण करते हुए राम के पास गया।