મહાભારત · અધ્યાય 12.200
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.200.1
अक्षरात्खं ततो वायुस्ततो ज्योतिस्ततो जलम् ।
जलात्प्रसूता जगती जगत्या जायते जगत् ॥ १२.२००.१ ॥
અક્ષરથી આકાશ, પછી વાયુ, પછી જ્યોતિ, પછી જળ. જળથી પૃથ્વી ઉત્પન્ન થઈ; પૃથ્વીથી આ જગત્ ઉત્પન્ન થાય છે.
12.200.2
इमे शरीरैर्जलमेव गत्वा ।
जलाच्च तेजः पवनान्तरिक्षम्।
खाद्वै निवर्तन्ति न भाविनस्ते ।
ये भाविनस्ते परमाप्नुवन्ति ॥ १२.२००.२ ॥
શરીરધારીઓ જળમાં લીન થઈ, જળથી તેજ, વાયુ અને અંતરિક્ષ સુધી જાય છે; આકાશથી તેઓ પાછા ફરે છે. ભાવી પાછા ફરતા નથી; અભાવી પરમને પામે છે.
12.200.3
नोष्णं न शीतं मृदु नापि तीक्ष्णं ।
नाम्लं कषायं मधुरं न तिक्तम्।
न शब्दवन्नापि च गन्धवत्त ।
न्न रूपवत्तत्परमस्वभावम् ॥ १२.२००.३ ॥
ગરમ નહીં, ઠંડું નહીં; કોમળ નહીં, તીક્ષ્ણ પણ નહીં; ખાટું નહીં, તૂરું નહીં, મીઠું નહીં, કડવું પણ નહીં; શબ્દવાળું નહીં, ગંધવાળું નહીં, રૂપવાળું પણ નહીં — તે પરમ એવા સ્વભાવનું નથી.
12.200.4
स्पर्शं तनुर्वेद रसं च जिह्वा ।
घ्राणं च गन्धाञ्श्रवणे च शब्दान्।
रूपाणि चक्षुर्नच तत्परं य ।
द्गृह्णन्त्यनध्यात्मविदो मनुष्याः ॥ १२.२००.४ ॥
ત્વચા સ્પર્શ જાણે છે, જીભ રસ, નાક ગંધ, કાન શબ્દ, આંખ રૂપ; પરંતુ તે પરમ નહીં — અધ્યાત્મને ન જાણનારા મનુષ્યો તેને ગ્રહણ કરે છે.
12.200.5
निवर्तयित्वा रसनां रसेभ्यो ।
घ्राणं च गन्धाच्छ्रवणे च शब्दात्।
स्पर्शात्तनुं रूपगुणात्तु चक्षु ।
स्ततः परं पश्यति तत्स्वभावम् ॥ १२.२००.५ ॥
જીભને રસોથી, નાકને ગંધથી, કાનને શબ્દથી, શરીરને સ્પર્શથી, આંખને રૂપગુણથી પાછી વાળીને — પછી તે તે પરમને તેના સ્વભાવ સહિત જુએ છે.
12.200.6
यतो गृहीत्वा हि करोति यच्च ।
यस्मिंश्च यामारभते प्रवृत्तिम्।
यस्मै च यद्येन च यश्च कर्ता ।
यत्कारणं तं स्वमुपेयमाहुः ॥ १२.२००.६ ॥
જેમાંથી ગ્રહણ કરીને જે કરે છે, જેમાં જે પ્રવૃત્તિ આરંભે છે, જેને માટે, જેના વડે અને જે કર્તા છે — તે કારણ જ પોતાનું પ્રાપ્ય છે એમ કહે છે.
12.200.7
यद्वाऽप्यभूद्व्यापकं साधकं च ।
यन्मन्त्रवत्स्थास्यति चापि लोके।
यः सर्वहेतुः परमार्थकारी ।
तत्कारणं कार्यमतो यदन्यत् ॥ १२.२००.७ ॥
જે વ્યાપક અને સાધક થયું, અથવા જે મંત્રની જેમ લોકમાં સ્થિર રહેશે, જે સર્વહેતુ અને પરમાર્થને સાધનાર છે — તે કારણ; તેનાથી અન્ય તે કાર્ય.
12.200.8
यथा हि कश्चित्सुकृतैर्मनुष्यः ।
शुभाशुभं प्राप्नुते चाविरोधात्।
एवं शरीरेषु शुभाशुभेषु ।
स्वकर्मभिर्ज्ञानमिदं निवद्धम् ॥ १२.२००.८ ॥
જેમ કોઈ મનુષ્ય પોતાનાં સુકૃતોથી શુભ-અશુભ વિરોધ વિના પામે છે, તેમ શરીરોમાં શુભ-અશુભ પોતાનાં કર્મોથી — આ જ્ઞાન આ રીતે બંધાયેલું છે.
12.200.9
यथा प्रदीप्तः पुरतः प्रदीपः ।
प्रकाशमन्यस्य करोति दीप्यन्।
तथेह पञ्चेन्द्रियदीपवृक्षा ।
ज्ञानप्रदीप्ताः परवन्त एव ॥ १२.२००.९ ॥
સામે બળતો દીપક પ્રકાશતો હોવા છતાં બીજાને પ્રકાશ આપે છે, તેમ અહીં પાંચ ઇન્દ્રિયો — દીપવૃક્ષો — જ્ઞાનથી પ્રજ્વલિત હોવા છતાં પરાધીન છે.
12.200.10
यथा च राज्ञो बहवो ह्यमात्याः ।
पृथक् प्रमाणं प्रवदन्ति युक्ताः।
तद्वच्छरीरेषु भवन्ति पञ्च ।
ज्ञानैकदेशाः परमः स तेभ्यः ॥ १२.२००.१० ॥
જેમ રાજાના ઘણા અમાત્યો યોગ્ય રીતે જુદાં જુદાં પ્રમાણ કહે છે, તેમ શરીરોમાં પાંચ જ્ઞાનના એકદેશ છે; પરમ તેમનાથી ભિન્ન છે.
12.200.11
यथार्चिषोऽग्नेः पवनस्य वेगा ।
मरीचयोऽर्कस्य नदीषु चापः।
गच्छन्ति चायान्ति च संयताश्च ।
तद्वच्छरीराणि शरीरिणां तु ॥ १२.२००.११ ॥
જેમ અગ્નિની જ્વાળાઓ, પવનના વેગ, સૂર્યના કિરણો, નદીઓમાં પાણી જાય છે અને આવે છે તથા નિયંત્રિત રહે છે, તેમ દેહધારીઓનાં શરીર પણ.
12.200.12
यथा च कश्चित्परशुं गृहीत्वा ।
धूमं न पश्येज्ज्वलनं च काष्ठे।
तद्वच्छरीरोदरपाणिपादं ।
छित्त्वा न पश्यन्ति ततो यदन्य ॥ १२.२००.१२ ॥
જેમ કોઈ કુહાડી લઈને લાકડામાં ધુમાડો કે અગ્નિ ન જુએ, તેમ શરીર, પેટ, હાથ, પગ છેદીને તેઓ તેમનાથી ભિન્ન કંઈ જોતા નથી.
12.200.13
तान्येव काष्ठानि यथा विमथ्य ।
धूमं च पश्येज्ज्वलनं च योगात्।
तद्वत्सुबुद्धिः सममिन्द्रियार्थै ।
र्बुद्धः परं पश्यति तत्स्वभावम् ॥ १२.२००.१३ ॥
એ જ લાકડાંને મથવાથી પ્રયત્નથી ધુમાડો અને અગ્નિ દેખાય છે, તેમ સુબુદ્ધિ પુરુષ ઇન્દ્રિયવિષયોમાં સમભાવે જાગૃત થઈ તે સ્વભાવવાળા પરમને જુએ છે.
12.200.14
यथात्मनोऽङ्गं पतितं पृथिव्यां ।
स्वप्नान्तरे पश्यति चात्मनोऽन्यत्।
श्रोत्रादियुक्तः सुमनाः सुबुद्धि ।
र्लिङ्गात्तथा गच्छति लिङ्गमन्यत् ॥ १२.२००.१४ ॥
સ્વપ્નમાં માણસ પોતાનું અંગ ભૂમિ પર પડેલું અને પોતાનાથી ભિન્ન કંઈ જુએ છે, તેમ શ્રવણાદિ ઇન્દ્રિયોથી યુક્ત, પ્રસન્નમન અને સુબુદ્ધિ જીવ લિંગથી બીજા લિંગમાં જાય છે.
12.200.15
उत्पत्तिवृद्धिक्षयमसन्निपातै ।
र्न युज्यतेऽसौ परमः शरीरी।
अनेन लिङ्गेन तु लिङ्गमन्य ।
द्गच्छत्यदृष्टः प्रतिसन्धियोगात् ॥ १२.२००.१५ ॥
જન્મ, વૃદ્ધિ, ક્ષય અને સંયોગ-વિયોગ સાથે તે પરમ શરીરી જોડાતો નથી. આ સૂક્ષ્મ દેહથી તે બીજા સૂક્ષ્મ દેહમાં જાય છે, પ્રતિસંધિના યોગથી અદૃશ્ય રહીને.
12.200.16
न चक्षुषा पश्यति रूपमात्मनो ।
न चापि संस्पर्शमुपैति किंचित्।
न चापि तैः साधयते स्वकार्यं ।
ते तं न पश्यन्ति स पश्यते तान् ॥ १२.२००.१६ ॥
આત્માનું રૂપ તે આંખથી જોતો નથી, અને કોઈ સ્પર્શ પણ પામતો નથી. તેમના દ્વારા પોતાનું કાર્ય પણ સાધતો નથી. તેઓ તેને જોતા નથી; તે તેમને જુએ છે.
12.200.17
यथा समीपे ज्वलतोऽनलस्य ।
संतापजं रूपमुपैति कश्चित्।
न चान्तरा रूपगुणं बिभर्ति ।
तथैव तद्दृश्यते रूपमस्य ॥ १२.२००.१७ ॥
બળતી આગની નજીક કોઈ જેમ તાપથી જન્મેલું રૂપ પામે છે, વચ્ચે તે રૂપગુણ ધારણ કરતું નથી. તેમ જ આનું તે રૂપ દેખાય છે.
12.200.18
तथा मनुष्यः परिमुच्य काय ।
मदृश्यमन्यद्विशते शरीरम्।
विसृज्य भूतेषु महत्सु देहं ।
तदाश्रयं चैव बिभर्ति रूपम् ॥ १२.२००.१८ ॥
એ જ રીતે માણસ પોતાનું શરીર છોડીને અદૃશ્ય બીજા શરીરમાં પ્રવેશે છે. મહાભૂતોમાં પોતાનો દેહ છોડીને, તેમનો જ આશ્રય લઈને તે રૂપ ધારણ કરે છે.
12.200.19
खं वायुमग्निं सलिलं तथोर्वी ।
समन्ततोऽभ्याविशते शरीरी।
नान्याश्रयाः कर्मसु वर्तमानाः ।
श्रोत्रादयः पञ्चगुणाञ्श्रयन्ते ॥ १२.२००.१९ ॥
આકાશ, વાયુ, અગ્નિ, જળ અને પૃથ્વીમાં ચારે તરફથી દેહધારી પ્રવેશે છે. કર્મોમાં લાગેલી શ્રવણ આદિ ઇન્દ્રિયો, બીજો આશ્રય ન હોવાથી, પાંચ ગુણોનો આશ્રય લે છે.
12.200.20
श्रोत्रं नभो घ्राणमथो पृथिव्या ।
स्तेजोमयं रूपमथो विपाकः।
जलाश्रयं तेज उक्तं रसं च ।
वाय्वात्मकः स्पर्शकृतो गुणश्च ॥ १२.२००.२० ॥
શ્રોત્ર આકાશથી, ઘ્રાણ પૃથ્વીથી; રૂપ તેજોમય છે, અને પરિપાક પણ; જળાશ્રિત તેજ કહેવાયું છે, અને રસ; વાયુસ્વરૂપ, સ્પર્શથી ઉત્પન્ન થતો ગુણ પણ.
12.200.21
महत्सु भूतेषु च सन्ति पञ्च ।
पञ्चेन्द्रियार्थेषु तथेन्द्रियाणि।
सर्वाणि चैतानि मनोनुगानि ।
बुद्धिं मनोऽन्वेति मतिः स्वभावम् ॥ १२.२००.२१ ॥
મહાભૂતોમાં પાંચ છે; પાંચ ઇન્દ્રિયવિષયોમાં, તેમ જ ઇન્દ્રિયો પણ છે. આ બધાં મનને અનુસરે છે; મન બુદ્ધિને અનુસરે છે, મતિ સ્વભાવને અનુસરે છે.
12.200.22
शुभाशुभं कर्म कृतं यदस्य ।
तदेव प्रेत्याददतेऽन्यदेहे।
मनोऽनुवर्तन्ति परावराणि ।
जलौकसः स्रोत इवानुकूलम् ॥ १२.२००.२२ ॥
આણે કરેલું શુભ-અશુભ જે કર્મ, તે જ મૃત્યુ પછી બીજા દેહમાં ગ્રહણ થાય છે. ઊંચું અને નીચું બધું મનને અનુસરે છે, જળચરો માટે અનુકૂળ પ્રવાહની જેમ.
12.200.23
चलं यथा दृष्टिपथं परैति ।
सूक्ष्मं महद्रूपमिवावभाति।
तातप्यमानो न पतेच्च धीरः ।
परं तथा बुद्धिपथं परैति ॥ १२.२००.२३ ॥
ચાલતી વસ્તુ દૃષ્ટિપથથી પર જાય છે, સૂક્ષ્મ છતાં મોટા રૂપ જેવી દેખાય છે; તપતો છતાં ધીર માણસ ન પડે. એ જ રીતે પરમ બુદ્ધિપથથી પર જાય છે.