ਮਹਾਂਭਾਰਤ · ਅਧਿਆਇ 12.200
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.200.1
अक्षरात्खं ततो वायुस्ततो ज्योतिस्ततो जलम् ।
जलात्प्रसूता जगती जगत्या जायते जगत् ॥ १२.२००.१ ॥
ਅਕਸ਼ਰ ਤੋਂ ਆਕਾਸ਼, ਫਿਰ ਵਾਯੂ, ਫਿਰ ਜੋਤਿ, ਫਿਰ ਜਲ। ਜਲ ਤੋਂ ਧਰਤੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ; ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਇਹ ਜਗਤ ਜੰਮਦਾ ਹੈ।
12.200.2
इमे शरीरैर्जलमेव गत्वा ।
जलाच्च तेजः पवनान्तरिक्षम्।
खाद्वै निवर्तन्ति न भाविनस्ते ।
ये भाविनस्ते परमाप्नुवन्ति ॥ १२.२००.२ ॥
ਸਰੀਰਧਾਰੀ ਜਲ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ, ਜਲ ਤੋਂ ਤੇਜ, ਵਾਯੂ, ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਤੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਉਹ ਮੁੜਦੇ ਹਨ। ਭਾਵੀ ਨਹੀਂ ਮੁੜਦੇ; ਅਭਾਵੀ ਪਰਮ ਨੂੰ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ।
12.200.3
नोष्णं न शीतं मृदु नापि तीक्ष्णं ।
नाम्लं कषायं मधुरं न तिक्तम्।
न शब्दवन्नापि च गन्धवत्त ।
न्न रूपवत्तत्परमस्वभावम् ॥ १२.२००.३ ॥
ਨਾ ਗਰਮ, ਨਾ ਠੰਡਾ; ਨਾ ਨਰਮ, ਨਾ ਤਿੱਖਾ; ਨਾ ਖੱਟਾ, ਨਾ ਕਸੈਲਾ, ਨਾ ਮਿੱਠਾ, ਨਾ ਕੌੜਾ; ਨਾ ਸ਼ਬਦ ਵਾਲਾ, ਨਾ ਗੰਧ ਵਾਲਾ, ਨਾ ਰੂਪ ਵਾਲਾ — ਉਹ ਪਰਮ ਐਸੇ ਸੁਭਾਅ ਦਾ ਨਹੀਂ।
12.200.4
स्पर्शं तनुर्वेद रसं च जिह्वा ।
घ्राणं च गन्धाञ्श्रवणे च शब्दान्।
रूपाणि चक्षुर्नच तत्परं य ।
द्गृह्णन्त्यनध्यात्मविदो मनुष्याः ॥ १२.२००.४ ॥
ਚਮੜੀ ਛੋਹ ਨੂੰ, ਜੀਭ ਰਸ ਨੂੰ, ਨੱਕ ਗੰਧ ਨੂੰ, ਕੰਨ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ, ਅੱਖ ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਉਸ ਪਰਮ ਨੂੰ ਨਹੀਂ — ਅਧਿਆਤਮ ਨੂੰ ਨਾ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਉਸਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦੇ ਹਨ।
12.200.5
निवर्तयित्वा रसनां रसेभ्यो ।
घ्राणं च गन्धाच्छ्रवणे च शब्दात्।
स्पर्शात्तनुं रूपगुणात्तु चक्षु ।
स्ततः परं पश्यति तत्स्वभावम् ॥ १२.२००.५ ॥
ਜੀਭ ਨੂੰ ਰਸਾਂ ਤੋਂ, ਨੱਕ ਨੂੰ ਗੰਧ ਤੋਂ, ਕੰਨ ਨੂੰ ਸ਼ਬਦ ਤੋਂ, ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਛੋਹ ਤੋਂ, ਅੱਖ ਨੂੰ ਰੂਪ ਗੁਣ ਤੋਂ ਮੋੜ ਕੇ — ਤਦ ਉਹ ਉਸ ਪਰਮ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਸੁਭਾਅ ਸਮੇਤ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।
12.200.6
यतो गृहीत्वा हि करोति यच्च ।
यस्मिंश्च यामारभते प्रवृत्तिम्।
यस्मै च यद्येन च यश्च कर्ता ।
यत्कारणं तं स्वमुपेयमाहुः ॥ १२.२००.६ ॥
ਜਿਸ ਤੋਂ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਕੇ ਜੋ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਜਿਹੜੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਆਰੰਭਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਲਈ, ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਅਤੇ ਜੋ ਕਰਤਾ ਹੈ — ਉਹ ਕਾਰਨ ਹੀ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਯੋਗ ਹੈ, ਐਸਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
12.200.7
यद्वाऽप्यभूद्व्यापकं साधकं च ।
यन्मन्त्रवत्स्थास्यति चापि लोके।
यः सर्वहेतुः परमार्थकारी ।
तत्कारणं कार्यमतो यदन्यत् ॥ १२.२००.७ ॥
ਜੋ ਵਿਆਪਕ ਅਤੇ ਸਾਧਕ ਹੋਇਆ, ਜਾਂ ਜੋ ਮੰਤਰ ਵਾਂਗ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇਗਾ, ਜੋ ਸਭ ਦਾ ਹੇਤੂ ਅਤੇ ਪਰਮਾਰਥ ਸਿੱਧ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ — ਉਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ; ਉਸ ਤੋਂ ਹੋਰ ਕਾਰਜ ਹੈ।
12.200.8
यथा हि कश्चित्सुकृतैर्मनुष्यः ।
शुभाशुभं प्राप्नुते चाविरोधात्।
एवं शरीरेषु शुभाशुभेषु ।
स्वकर्मभिर्ज्ञानमिदं निवद्धम् ॥ १२.२००.८ ॥
ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਸੁਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੁਭ-ਅਸ਼ੁਭ ਬਿਨਾਂ ਵਿਰੋਧ ਦੇ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਭ-ਅਸ਼ੁਭ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ — ਇਹ ਗਿਆਨ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੱਝਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
12.200.9
यथा प्रदीप्तः पुरतः प्रदीपः ।
प्रकाशमन्यस्य करोति दीप्यन्।
तथेह पञ्चेन्द्रियदीपवृक्षा ।
ज्ञानप्रदीप्ताः परवन्त एव ॥ १२.२००.९ ॥
ਸਾਹਮਣੇ ਬਲਦਾ ਦੀਵਾ ਚਮਕਦਾ ਹੋਇਆ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਰੋਸ਼ਨੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਇੱਥੇ ਪੰਜ ਇੰਦਰੀਆਂ — ਦੀਵੇ-ਰੁੱਖ — ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਜਗ ਕੇ ਵੀ ਦੂਜੇ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹਨ।
12.200.10
यथा च राज्ञो बहवो ह्यमात्याः ।
पृथक् प्रमाणं प्रवदन्ति युक्ताः।
तद्वच्छरीरेषु भवन्ति पञ्च ।
ज्ञानैकदेशाः परमः स तेभ्यः ॥ १२.२००.१० ॥
ਜਿਵੇਂ ਰਾਜੇ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮੰਤਰੀ ਯੋਗ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਪ੍ਰਮਾਣ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਗਿਆਨ-ਅੰਸ਼ ਹਨ; ਪਰਮ ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੈ।
12.200.11
यथार्चिषोऽग्नेः पवनस्य वेगा ।
मरीचयोऽर्कस्य नदीषु चापः।
गच्छन्ति चायान्ति च संयताश्च ।
तद्वच्छरीराणि शरीरिणां तु ॥ १२.२००.११ ॥
ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਲਾਟਾਂ, ਹਵਾ ਦੇ ਵੇਗ, ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ, ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਜਾਂਦੇ ਅਤੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨਿਯੰਤ੍ਰਿਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵੀ।
12.200.12
यथा च कश्चित्परशुं गृहीत्वा ।
धूमं न पश्येज्ज्वलनं च काष्ठे।
तद्वच्छरीरोदरपाणिपादं ।
छित्त्वा न पश्यन्ति ततो यदन्य ॥ १२.२००.१२ ॥
ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਕੁਹਾੜਾ ਲੈ ਕੇ ਲੱਕੜ ਵਿੱਚ ਧੂੰਆਂ ਤੇ ਅੱਗ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਰੀਰ, ਪੇਟ, ਹੱਥ-ਪੈਰ ਕੱਟ ਕੇ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ।
12.200.13
तान्येव काष्ठानि यथा विमथ्य ।
धूमं च पश्येज्ज्वलनं च योगात्।
तद्वत्सुबुद्धिः सममिन्द्रियार्थै ।
र्बुद्धः परं पश्यति तत्स्वभावम् ॥ १२.२००.१३ ॥
ਉਹੀ ਲੱਕੜਾਂ ਮਥਣ ਨਾਲ ਜਿਵੇਂ ਯਤਨ ਨਾਲ ਧੂੰਆਂ ਤੇ ਅੱਗ ਦਿੱਸਦੀ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ ਪੁਰਸ਼ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਮ ਰਹਿ ਕੇ ਜਾਗ੍ਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਸੁਭਾਅ ਵਾਲੇ ਪਰਮ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।
12.200.14
यथात्मनोऽङ्गं पतितं पृथिव्यां ।
स्वप्नान्तरे पश्यति चात्मनोऽन्यत्।
श्रोत्रादियुक्तः सुमनाः सुबुद्धि ।
र्लिङ्गात्तथा गच्छति लिङ्गमन्यत् ॥ १२.२००.१४ ॥
ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਆਪਣਾ ਅੰਗ ਧਰਤੀ ਤੇ ਡਿੱਗਿਆ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕੁਝ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ੍ਰਵਣ ਆਦਿ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਪ੍ਰਸੰਨ ਮਨ ਵਾਲਾ ਤੇ ਸੁਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ ਜੀਵ ਲਿੰਗ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਲਿੰਗ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.200.15
उत्पत्तिवृद्धिक्षयमसन्निपातै ।
र्न युज्यतेऽसौ परमः शरीरी।
अनेन लिङ्गेन तु लिङ्गमन्य ।
द्गच्छत्यदृष्टः प्रतिसन्धियोगात् ॥ १२.२००.१५ ॥
ਜਨਮ, ਵਾਧਾ, ਖੈ ਅਤੇ ਸੰਯੋਗ-ਵਿਯੋਗ ਨਾਲ ਉਹ ਪਰਮ ਸਰੀਰੀ ਜੁੜਦਾ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਸੂਖਮ ਦੇਹ ਨਾਲ ਉਹ ਹੋਰ ਸੂਖਮ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪ੍ਰਤਿਸੰਧੀ ਦੇ ਯੋਗ ਨਾਲ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਹੋ ਕੇ।
12.200.16
न चक्षुषा पश्यति रूपमात्मनो ।
न चापि संस्पर्शमुपैति किंचित्।
न चापि तैः साधयते स्वकार्यं ।
ते तं न पश्यन्ति स पश्यते तान् ॥ १२.२००.१६ ॥
ਆਤਮਾ ਦਾ ਰੂਪ ਉਹ ਅੱਖ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਛੋਹ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣਾ ਕਾਰਜ ਵੀ ਸਿੱਧ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੀਆਂ; ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।
12.200.17
यथा समीपे ज्वलतोऽनलस्य ।
संतापजं रूपमुपैति कश्चित्।
न चान्तरा रूपगुणं बिभर्ति ।
तथैव तद्दृश्यते रूपमस्य ॥ १२.२००.१७ ॥
ਬਲਦੀ ਅੱਗ ਦੇ ਨੇੜੇ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਤਪਸ਼ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ ਰੂਪ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਵਿਚਕਾਰ ਉਹ ਰੂਪਗੁਣ ਨਹੀਂ ਧਾਰਦਾ। ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸਦਾ ਉਹ ਰੂਪ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.200.18
तथा मनुष्यः परिमुच्य काय ।
मदृश्यमन्यद्विशते शरीरम्।
विसृज्य भूतेषु महत्सु देहं ।
तदाश्रयं चैव बिभर्ति रूपम् ॥ १२.२००.१८ ॥
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਹੋਰ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮਹਾਭੂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਦੇਹ ਛੱਡ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੀ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਉਹ ਰੂਪ ਧਾਰਦਾ ਹੈ।
12.200.19
खं वायुमग्निं सलिलं तथोर्वी ।
समन्ततोऽभ्याविशते शरीरी।
नान्याश्रयाः कर्मसु वर्तमानाः ।
श्रोत्रादयः पञ्चगुणाञ्श्रयन्ते ॥ १२.२००.१९ ॥
ਆਕਾਸ਼, ਹਵਾ, ਅੱਗ, ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਪਾਸਿਓਂ ਦੇਹਧਾਰੀ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗੀਆਂ ਸੁਣਨ ਆਦਿ ਇੰਦਰੀਆਂ, ਕੋਈ ਹੋਰ ਆਸਰਾ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਪੰਜ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ।
12.200.20
श्रोत्रं नभो घ्राणमथो पृथिव्या ।
स्तेजोमयं रूपमथो विपाकः।
जलाश्रयं तेज उक्तं रसं च ।
वाय्वात्मकः स्पर्शकृतो गुणश्च ॥ १२.२००.२० ॥
ਸ਼੍ਰੋਤਰ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ, ਘ੍ਰਾਣ ਧਰਤੀ ਤੋਂ; ਰੂਪ ਤੇਜੋਮਯ ਹੈ, ਅਤੇ ਪਰਿਪਾਕ ਵੀ; ਜਲ ਉੱਤੇ ਟਿਕਿਆ ਤੇਜ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਰਸ; ਵਾਯੂ-ਸਰੂਪ, ਸਪਰਸ਼ ਤੋਂ ਉਪਜਿਆ ਗੁਣ ਵੀ।
12.200.21
महत्सु भूतेषु च सन्ति पञ्च ।
पञ्चेन्द्रियार्थेषु तथेन्द्रियाणि।
सर्वाणि चैतानि मनोनुगानि ।
बुद्धिं मनोऽन्वेति मतिः स्वभावम् ॥ १२.२००.२१ ॥
ਮਹਾਭੂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਹਨ; ਪੰਜ ਇੰਦਰੀ-ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਵੀ ਹਨ। ਇਹ ਸਭ ਮਨ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲਦੀਆਂ ਹਨ; ਮਨ ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲਦਾ ਹੈ, ਮਤਿ ਸੁਭਾਅ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲਦੀ ਹੈ।
12.200.22
शुभाशुभं कर्म कृतं यदस्य ।
तदेव प्रेत्याददतेऽन्यदेहे।
मनोऽनुवर्तन्ति परावराणि ।
जलौकसः स्रोत इवानुकूलम् ॥ १२.२००.२२ ॥
ਇਸ ਦਾ ਕੀਤਾ ਜੋ ਸ਼ੁਭ-ਅਸ਼ੁਭ ਕਰਮ ਹੈ, ਉਹੀ ਮਰਨ ਮਗਰੋਂ ਦੂਜੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉੱਚਾ ਅਤੇ ਨੀਵਾਂ ਸਭ ਮਨ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲਦਾ ਹੈ, ਜਲਚਰਾਂ ਲਈ ਅਨੁਕੂਲ ਧਾਰਾ ਵਾਂਗ।
12.200.23
चलं यथा दृष्टिपथं परैति ।
सूक्ष्मं महद्रूपमिवावभाति।
तातप्यमानो न पतेच्च धीरः ।
परं तथा बुद्धिपथं परैति ॥ १२.२००.२३ ॥
ਚੱਲਦੀ ਚੀਜ਼ ਜਿਵੇਂ ਨਜ਼ਰ ਦੇ ਰਾਹ ਤੋਂ ਪਰੇ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਸੂਖਮ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਵੱਡੇ ਰੂਪ ਵਰਗੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ; ਤਪਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਧੀਰ ਪੁਰਸ਼ ਨਾ ਡਿੱਗੇ। ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਮ ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਰਾਹ ਤੋਂ ਪਰੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।