महाभारत · अध्याय 12.200
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.200.1
अक्षरात्खं ततो वायुस्ततो ज्योतिस्ततो जलम् ।
जलात्प्रसूता जगती जगत्या जायते जगत् ॥ १२.२००.१ ॥
अक्षरापासून आकाश, नंतर वायू, नंतर ज्योती, नंतर जल. जलापासून पृथ्वी निर्माण झाली; पृथ्वीपासून हे जग उत्पन्न होते.
12.200.2
इमे शरीरैर्जलमेव गत्वा ।
जलाच्च तेजः पवनान्तरिक्षम्।
खाद्वै निवर्तन्ति न भाविनस्ते ।
ये भाविनस्ते परमाप्नुवन्ति ॥ १२.२००.२ ॥
शरीरधारी जलात विलीन होऊन, जलापासून तेज, वायू, अंतरिक्षापर्यंत जातात; आकाशातून ते परत येतात. भाविन परत येत नाहीत; अभाविन परमाला प्राप्त होतात.
12.200.3
नोष्णं न शीतं मृदु नापि तीक्ष्णं ।
नाम्लं कषायं मधुरं न तिक्तम्।
न शब्दवन्नापि च गन्धवत्त ।
न्न रूपवत्तत्परमस्वभावम् ॥ १२.२००.३ ॥
उष्ण नाही, शीत नाही; मृदू नाही, तीक्ष्णही नाही; आंबट नाही, तुरट नाही, गोड नाही, कडूही नाही; शब्दवान नाही, गंधवान नाही, रूपवानही नाही — ते परम असे स्वभावाचे नाही.
12.200.4
स्पर्शं तनुर्वेद रसं च जिह्वा ।
घ्राणं च गन्धाञ्श्रवणे च शब्दान्।
रूपाणि चक्षुर्नच तत्परं य ।
द्गृह्णन्त्यनध्यात्मविदो मनुष्याः ॥ १२.२००.४ ॥
त्वचा स्पर्श जाणते, जीभ रस, नाक गंध, कान शब्द, डोळे रूप; पण ते परम नव्हे — अध्यात्म न जाणणारे मनुष्य त्याला ग्रहण करतात.
12.200.5
निवर्तयित्वा रसनां रसेभ्यो ।
घ्राणं च गन्धाच्छ्रवणे च शब्दात्।
स्पर्शात्तनुं रूपगुणात्तु चक्षु ।
स्ततः परं पश्यति तत्स्वभावम् ॥ १२.२००.५ ॥
जीभ रसांपासून, नाक गंधापासून, कान शब्दापासून, शरीर स्पर्शापासून, डोळे रूपगुणापासून मागे वळवून — मग तो ते परम त्याच्या स्वभावासह पाहतो.
12.200.6
यतो गृहीत्वा हि करोति यच्च ।
यस्मिंश्च यामारभते प्रवृत्तिम्।
यस्मै च यद्येन च यश्च कर्ता ।
यत्कारणं तं स्वमुपेयमाहुः ॥ १२.२००.६ ॥
ज्यातून घेऊन जे करतो, ज्यात जी प्रवृत्ती आरंभतो, ज्यासाठी, ज्याद्वारे आणि जो कर्ता — ते कारणच स्वतःने प्राप्त करायचे असे म्हणतात.
12.200.7
यद्वाऽप्यभूद्व्यापकं साधकं च ।
यन्मन्त्रवत्स्थास्यति चापि लोके।
यः सर्वहेतुः परमार्थकारी ।
तत्कारणं कार्यमतो यदन्यत् ॥ १२.२००.७ ॥
जे व्यापक आणि साधक झाले, किंवा जे मंत्राप्रमाणे लोकात स्थिर राहील, जो सर्वहेतू आणि परमार्थ साधणारा आहे — तेच कारण; याहून भिन्न ते कार्य.
12.200.8
यथा हि कश्चित्सुकृतैर्मनुष्यः ।
शुभाशुभं प्राप्नुते चाविरोधात्।
एवं शरीरेषु शुभाशुभेषु ।
स्वकर्मभिर्ज्ञानमिदं निवद्धम् ॥ १२.२००.८ ॥
जसा एखादा मनुष्य आपल्या सुकृतांनी शुभ-अशुभ विरोधाविना प्राप्त करतो, तसेच शरीरांमध्ये शुभ-अशुभ स्वकर्मांनी — हे ज्ञान असे बद्ध आहे.
12.200.9
यथा प्रदीप्तः पुरतः प्रदीपः ।
प्रकाशमन्यस्य करोति दीप्यन्।
तथेह पञ्चेन्द्रियदीपवृक्षा ।
ज्ञानप्रदीप्ताः परवन्त एव ॥ १२.२००.९ ॥
समोर जळणारा दिवा प्रकाशत असताना दुसऱ्याला प्रकाश देतो, तसेच येथे पाच इंद्रिये — दीपवृक्ष — ज्ञानाने प्रज्वलित असूनही परावलंबी आहेत.
12.200.10
यथा च राज्ञो बहवो ह्यमात्याः ।
पृथक् प्रमाणं प्रवदन्ति युक्ताः।
तद्वच्छरीरेषु भवन्ति पञ्च ।
ज्ञानैकदेशाः परमः स तेभ्यः ॥ १२.२००.१० ॥
जसे राजाचे अनेक अमात्य योग्यरीत्या वेगवेगळी प्रमाणे सांगतात, तसेच शरीरांमध्ये पाच ज्ञानाचे अंश आहेत; परम त्यांच्याहून भिन्न आहे.
12.200.11
यथार्चिषोऽग्नेः पवनस्य वेगा ।
मरीचयोऽर्कस्य नदीषु चापः।
गच्छन्ति चायान्ति च संयताश्च ।
तद्वच्छरीराणि शरीरिणां तु ॥ १२.२००.११ ॥
जसे अग्नीच्या ज्वाळा, वायूचे वेग, सूर्याची किरणे, नद्यांतील पाणी जातात, येतात आणि नियंत्रित राहतात, तसेच देहधारींची शरीरेही.
12.200.12
यथा च कश्चित्परशुं गृहीत्वा ।
धूमं न पश्येज्ज्वलनं च काष्ठे।
तद्वच्छरीरोदरपाणिपादं ।
छित्त्वा न पश्यन्ति ततो यदन्य ॥ १२.२००.१२ ॥
जसा कोणी कुऱ्हाड घेऊन लाकडात धूर किंवा अग्नी पाहत नाही, तसेच शरीर, पोट, हात व पाय छेदून ते त्यांच्यापेक्षा वेगळे काही पाहत नाहीत.
12.200.13
तान्येव काष्ठानि यथा विमथ्य ।
धूमं च पश्येज्ज्वलनं च योगात्।
तद्वत्सुबुद्धिः सममिन्द्रियार्थै ।
र्बुद्धः परं पश्यति तत्स्वभावम् ॥ १२.२००.१३ ॥
त्याच लाकडांचे मंथन केल्यास प्रयत्नाने धूर व अग्नी दिसतो, तसे सुबुद्ध पुरुष इंद्रियविषयांत समचित्त राहून जागृत होऊन त्या स्वभावाचे परम तत्त्व पाहतो.
12.200.14
यथात्मनोऽङ्गं पतितं पृथिव्यां ।
स्वप्नान्तरे पश्यति चात्मनोऽन्यत्।
श्रोत्रादियुक्तः सुमनाः सुबुद्धि ।
र्लिङ्गात्तथा गच्छति लिङ्गमन्यत् ॥ १२.२००.१४ ॥
स्वप्नात माणूस आपला अवयव जमिनीवर पडलेला आणि आपल्यापेक्षा वेगळे काही पाहतो, तसेच श्रवणादी इंद्रियांनी युक्त, प्रसन्नमन व सुबुद्ध जीव लिंगातून दुसऱ्या लिंगात जातो.
12.200.15
उत्पत्तिवृद्धिक्षयमसन्निपातै ।
र्न युज्यतेऽसौ परमः शरीरी।
अनेन लिङ्गेन तु लिङ्गमन्य ।
द्गच्छत्यदृष्टः प्रतिसन्धियोगात् ॥ १२.२००.१५ ॥
जन्म, वृद्धी, क्षय आणि संयोग-वियोग यांच्याशी तो परम शरीरी जोडला जात नाही. या सूक्ष्म देहाने तो दुसऱ्या सूक्ष्म देहात जातो, प्रतिसंधीच्या योगाने अदृश्य राहून.
12.200.16
न चक्षुषा पश्यति रूपमात्मनो ।
न चापि संस्पर्शमुपैति किंचित्।
न चापि तैः साधयते स्वकार्यं ।
ते तं न पश्यन्ति स पश्यते तान् ॥ १२.२००.१६ ॥
आत्म्याचे रूप तो डोळ्यांनी पाहत नाही, आणि कोणताही स्पर्शही त्याला लाभत नाही. त्यांच्याद्वारे तो आपले कार्यही साधत नाही. ती त्याला पाहत नाहीत; तो मात्र त्यांना पाहतो.
12.200.17
यथा समीपे ज्वलतोऽनलस्य ।
संतापजं रूपमुपैति कश्चित्।
न चान्तरा रूपगुणं बिभर्ति ।
तथैव तद्दृश्यते रूपमस्य ॥ १२.२००.१७ ॥
पेटत्या अग्नीजवळ कोणी जसे उष्णतेतून जन्मलेले रूप मिळवतो, मधल्या काळात ते रूपगुण धारण करत नाही. तसेच याचे ते रूप दिसते.
12.200.18
तथा मनुष्यः परिमुच्य काय ।
मदृश्यमन्यद्विशते शरीरम्।
विसृज्य भूतेषु महत्सु देहं ।
तदाश्रयं चैव बिभर्ति रूपम् ॥ १२.२००.१८ ॥
त्याचप्रमाणे माणूस आपले शरीर सोडून अदृश्य दुसऱ्या शरीरात प्रवेश करतो. महाभूतांमध्ये आपला देह सोडून, त्यांचाच आश्रय घेऊन तो रूप धारण करतो.
12.200.19
खं वायुमग्निं सलिलं तथोर्वी ।
समन्ततोऽभ्याविशते शरीरी।
नान्याश्रयाः कर्मसु वर्तमानाः ।
श्रोत्रादयः पञ्चगुणाञ्श्रयन्ते ॥ १२.२००.१९ ॥
आकाश, वायू, अग्नी, जल आणि पृथ्वी यांमध्ये सर्व बाजूंनी देहधारी प्रवेश करतो. कर्मात गुंतलेली श्रवण इत्यादी इंद्रिये दुसरा आश्रय नसताना पाच गुणांचा आश्रय घेतात.
12.200.20
श्रोत्रं नभो घ्राणमथो पृथिव्या ।
स्तेजोमयं रूपमथो विपाकः।
जलाश्रयं तेज उक्तं रसं च ।
वाय्वात्मकः स्पर्शकृतो गुणश्च ॥ १२.२००.२० ॥
श्रोत्र आकाशातून, घ्राण पृथ्वीतून; रूप तेजोमय आहे, आणि परिपाकही तसाच; जलाश्रित तेज सांगितले आहे, आणि रस; वायुस्वरूप, स्पर्शाने उत्पन्न होणारा गुणही.
12.200.21
महत्सु भूतेषु च सन्ति पञ्च ।
पञ्चेन्द्रियार्थेषु तथेन्द्रियाणि।
सर्वाणि चैतानि मनोनुगानि ।
बुद्धिं मनोऽन्वेति मतिः स्वभावम् ॥ १२.२००.२१ ॥
महाभूतांमध्ये पाच आहेत; पाच इंद्रियविषयांमध्ये, तसेच इंद्रियेही आहेत. ही सर्व मनाला अनुसरतात; मन बुद्धीला अनुसरते, मती स्वभावाला अनुसरते.
12.200.22
शुभाशुभं कर्म कृतं यदस्य ।
तदेव प्रेत्याददतेऽन्यदेहे।
मनोऽनुवर्तन्ति परावराणि ।
जलौकसः स्रोत इवानुकूलम् ॥ १२.२००.२२ ॥
याने केलेले शुभ-अशुभ जे कर्म, तेच मृत्यूनंतर दुसऱ्या देहात घेतले जाते. उच्च आणि नीच सर्व मनाला अनुसरतात, जलचरांना अनुकूल प्रवाहाप्रमाणे.
12.200.23
चलं यथा दृष्टिपथं परैति ।
सूक्ष्मं महद्रूपमिवावभाति।
तातप्यमानो न पतेच्च धीरः ।
परं तथा बुद्धिपथं परैति ॥ १२.२००.२३ ॥
चालणारी वस्तू दृष्टिपथाच्या पलीकडे जाते, सूक्ष्म असूनही मोठ्या रूपासारखी दिसते; तापलेला असूनही धीर पुरुष पडू नये. तसेच परम बुद्धिपथाच्या पलीकडे जाते.