મહાભારત · અધ્યાય 12.201
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.201.1
यदिन्द्रियैस्तूपगतैः पुरस्ता ।
त्प्राप्तान्गुणान्संस्मरते चिराय।
तेष्विन्द्रियेषूपहतेषु पश्चा ।
त्स बुद्धिरूपः परमः स्वभावः ॥ १२.२०१.१ ॥
પહેલાં ઇન્દ્રિયો નજીક આવીને જે ગુણો આપે છે તેનું તે લાંબા સમય સુધી સ્મરણ કરે છે; તે ઇન્દ્રિયો નષ્ટ થયા પછી પણ તેનો સ્વભાવ બુદ્ધિરૂપ અને પરમ રહે છે.
12.201.2
य इन्द्रियार्थान्युगपत्समन्ता ।
न्नावेक्षते कृत्स्नशस्तुल्यकालम्।
यथाक्रमं संचरते स विद्वां ।
स्तस्मात्स एकः परमः शरीरी ॥ १२.२०१.२ ॥
ઇન્દ્રિયવિષયોને એકસાથે, ચારે બાજુથી, સંપૂર્ણપણે, એક જ સમયે ન જોતાં ક્રમશઃ વિચરે છે તે વિદ્વાન છે; તેથી તે જ એક, પરમ દેહધારી છે.
12.201.3
हुताशनं वायुरिवेन्धनस्थम् ॥ १२.२०१.३ ॥
પવન બળતણમાં રહેલા અગ્નિને જેમ (પ્રજ્વલિત કરે છે).
12.201.4
न चक्षुषा पश्यति रूपमात्मनो ।
न पश्यति स्पर्शनमिन्द्रियेन्द्रियम्।
न श्रोत्रलिङ्गं श्रवणेन दर्शनं ।
तथा कृतं पश्यति तद्विनश्यति ॥ १२.२०१.४ ॥
આંખથી આત્માનું રૂપ જોવાતું નથી; એક ઇન્દ્રિય બીજી ઇન્દ્રિયના સ્પર્શને જોતી નથી; શ્રવણચિહ્ન કાનથી દર્શન થતું નથી. આ રીતે જે કરાયેલું દેખાય છે તે નાશ પામે છે.
12.201.5
श्रोत्रादीनि न पश्यन्ति स्वंस्वमात्मानमात्मना ।
सर्वज्ञः सर्वदर्शी च क्षेत्रज्ञस्तानि पश्यति ॥ १२.२०१.५ ॥
કાન વગેરે ઇન્દ્રિયો પોતપોતાના આત્માને આત્માથી જોતી નથી; સર્વજ્ઞ અને સર્વદર્શી ક્ષેત્રજ્ઞ તેમને જુએ છે.
12.201.6
यथा हिमवतः पार्श्वे पृष्ठं चन्द्रमसो यथा ।
न दृष्टपूर्वं मनुजैर्न च तन्नास्ति तावता ॥ १२.२०१.६ ॥
હિમાલયની બાજુનો પાછલો ભાગ અને ચંદ્રની પીઠ મનુષ્યોએ પહેલાં જોયાં નથી; એટલા માત્રથી તે નથી એમ નથી.
12.201.7
तद्वद्भूतेषु भूतात्मा सूक्ष्मो ज्ञानात्मवानसौ ।
अदृष्टपूर्वश्चक्षुर्म्यां न चासौ नास्ति तावता ॥ १२.२०१.७ ॥
તેવી રીતે ભૂતોમાં ભૂતાત્મા સૂક્ષ્મ અને જ્ઞાનસ્વરૂપ છે. આંખોથી તે પૂર્વે ક્યારેય દેખાયો નથી; છતાં એટલામાત્રથી તે નથી એવું નથી.
12.201.8
पश्यन्नपि यथा लक्ष्म जनः सोमेन विन्दति ।
एवमस्ति न चोत्पन्नं न च तन्न परायणम् ॥ १२.२०१.८ ॥
ચંદ્ર દ્વારા ચિહ્ન જોવા છતાં મનુષ્ય તેને જાણે છે, તેમ તે છે; તે ઉત્પન્ન થયેલું નથી, અને તે પરમ આશ્રય નથી એવું પણ નથી.
12.201.9
रूपवन्तमरूपत्वादुदयास्तमने बुधाः ।
धिया समनुपश्यन्ति तद्गताः सवितुर्गतिम् ॥ १२.२०१.९ ॥
રૂપવાળાને અરૂપ હોવાથી, ઉદય-અસ્તમાં જ્ઞાનીઓ બુદ્ધિથી સારી રીતે જુએ છે; સવિતાની ગતિને પામેલા થઈને.
12.201.10
तथा बुद्धिप्रदीपेन दूरस्थं सुविपश्चितः ।
प्रत्यासन्नं निषीदन्ति ज्ञेयं ज्ञानाभिसंहितम् ॥ १२.२०१.१० ॥
તેવી રીતે બુદ્ધિના દીપકથી સુવિદ્વાનો દૂર રહેલાને નજીક રહેલાની જેમ બેસીને જાણે છે; જ્ઞાનથી યુક્ત જ્ઞેયને.
12.201.11
न हि स्वल्वनुपायेन कश्चिदर्थोऽभिसिद्ध्यति ।
सूत्रजालैर्यथा मत्स्यान्बध्नन्ति जलजीविनः ॥ १२.२०१.११ ॥
ખરેખર અયોગ્ય ઉપાયથી કોઈ પણ પ્રયોજન સિદ્ધ થતું નથી; જળમાં જીવનારા સૂતરની જાળથી માછલીઓને બાંધે છે તેમ.
12.201.12
मृगैर्मृगाणां ग्रहणं पक्षिणां पक्षिभिर्यथा ।
गजानां च गजैरेव ज्ञेयं ज्ञानेन गृह्यते ॥ १२.२०१.१२ ॥
મૃગો મૃગોને, પક્ષીઓ પક્ષીઓને, અને હાથીઓ હાથીઓને જ પકડે છે તેમ; જ્ઞેય જ્ઞાનથી જ ગ્રહણ થાય છે.
12.201.13
अहिरेव ह्यहेः पादान्पश्यतीति निदर्शनम् ।
तद्वन्मूर्तिषु मूर्तिस्थं ज्ञेयं ज्ञानेन पश्यति ॥ १२.२०१.१३ ॥
સાપ જ સાપના પગ જુએ છે, એ એક દૃષ્ટાંત છે. તેમ મૂર્ત વસ્તુઓમાં રહેલા મૂર્તને જ્ઞાનથી જાણવું જોઈએ, અને જ્ઞાનથી જ તે જોવાય છે.
12.201.14
नोत्सहन्ते यथा वेत्तुमिन्द्रियैरिन्द्रियाण्यपि ।
तथैवेह परा बुद्धिः परं बुद्ध्या न पश्यति ॥ १२.२०१.१४ ॥
ઇન્દ્રિયો ઇન્દ્રિયોને પણ ઇન્દ્રિયો વડે જાણી શકતી નથી, તેમ અહીં ઉચ્ચ બુદ્ધિ બુદ્ધિ વડે પરમને જોઈ શકતી નથી.
12.201.15
यथा चन्द्रो ह्यमावास्यामलिङ्गत्वान्न दृश्यते ।
न च नाशोऽस्य भवति तथा विद्धि शरीरिणम् ॥ १२.२०१.१५ ॥
અમાવસ્યાની રાતે ચંદ્ર રૂપ ન હોવાથી દેખાતો નથી, છતાં તેનો નાશ થતો નથી. તેમ શરીરીને જાણ.
12.201.16
क्षीणकोशो ह्यमावास्यां चन्द्रमा न प्रकाशते ।
तद्वन्मूर्तिविमुक्तोऽसौ शरीरी नोपलभ्यते ॥ १२.२०१.१६ ॥
ક્ષીણ મંડળવાળો ચંદ્ર અમાવસ્યાએ પ્રકાશતો નથી; તેમ રૂપથી મુક્ત થયેલો તે શરીરી જણાતો નથી.
12.201.17
यथा कोशान्तरं प्राप्य चन्द्रमा भ्राजते पुनः ।
तद्वल्लिङ्गान्तरं प्राप्य शरीरी भ्राजते पुनः ॥ १२.२०१.१७ ॥
બીજું મંડળ પામીને ચંદ્ર ફરી ચમકે છે, તેમ બીજું રૂપ પામીને શરીરી ફરી ચમકે છે.
12.201.18
जन्म बुद्धिः क्षयश्चास्य प्रत्यक्षेणोपलभ्यते ।
सा तु चन्द्रमसो व्यक्तिर्न तु तस्य शरीरिणः ॥ १२.२०१.१८ ॥
તેનો જન્મ, વૃદ્ધિ અને ક્ષય પ્રત્યક્ષથી જણાય છે; પણ તે પ્રગટતા ચંદ્રની છે, શરીરીની નથી.
12.201.19
उत्पत्तिवृद्धिव्ययतो यथा स इति गृह्यते ।
चन्द्र एव त्वमावास्यां तथा भवति मूर्तिमान् ॥ १२.२०१.१९ ॥
ચંદ્ર ઉદય, વૃદ્ધિ અને ક્ષય દ્વારા ઓળખાય છે; અમાવાસ્યાએ તે અદૃશ્ય રૂપ ધારણ કરે છે.
12.201.20
नाभिसर्पद्विमुञ्चद्वा शशिनं दृश्यते तमः ।
विसृजंश्चोपसर्पंश्च तद्वत्पश्य शरीरिणम् ॥ १२.२०१.२० ॥
ચંદ્ર પાસે આવે કે તેને છોડે ત્યારે અંધકાર દેખાય છે, તેમ આવતા-જતા દેહધારીને જુઓ.
12.201.21
यथा चन्द्रार्कसंयुक्तं तमस्तदुपलभ्यते ।
तद्वच्छरीरसंयुक्तं ज्ञानं तदुपलभ्यते ॥ १२.२०१.२१ ॥
ચંદ્ર અને સૂર્ય સાથે જોડાયેલો અંધકાર જેમ ઓળખાય છે, તેમ શરીર સાથે જોડાયેલું જ્ઞાન ઓળખાય છે.
12.201.22
यथा चन्द्रार्कनिर्मुक्तः स राहुर्नोपलभ्यते ।
तद्वच्छरीरनिर्मुक्तः शरीरी नोपलभ्यते ॥ १२.२०१.२२ ॥
ચંદ્ર-સૂર્યથી મુક્ત થયેલો રાહુ જેમ દેખાતો નથી, તેમ શરીરથી મુક્ત થયેલો દેહધારી દેખાતો નથી.
12.201.23
यथा चन्द्रो ह्यमावास्यां नक्षत्रैर्युज्यते गतः ।
तद्वच्छरीरनिर्मुक्तः फलैर्युज्यति कर्मणः ॥ १२.२०१.२३ ॥
અમાવાસ્યાએ ચંદ્ર નક્ષત્રો સાથે જોડાય છે, તેમ શરીરથી મુક્ત થયેલો જીવ કર્મફળો સાથે જોડાય છે.