ਮਹਾਂਭਾਰਤ · ਅਧਿਆਇ 12.201
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.201.1
यदिन्द्रियैस्तूपगतैः पुरस्ता ।
त्प्राप्तान्गुणान्संस्मरते चिराय।
तेष्विन्द्रियेषूपहतेषु पश्चा ।
त्स बुद्धिरूपः परमः स्वभावः ॥ १२.२०१.१ ॥
ਪਹਿਲਾਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨੇੜੇ ਆ ਕੇ ਜੋ ਗੁਣ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਯਾਦ ਰੱਖਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨਾਸ ਹੋਣ ਮਗਰੋਂ ਵੀ ਉਸ ਦਾ ਸੁਭਾਅ ਬੁੱਧੀ-ਰੂਪ ਅਤੇ ਪਰਮ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
12.201.2
य इन्द्रियार्थान्युगपत्समन्ता ।
न्नावेक्षते कृत्स्नशस्तुल्यकालम्।
यथाक्रमं संचरते स विद्वां ।
स्तस्मात्स एकः परमः शरीरी ॥ १२.२०१.२ ॥
ਜੋ ਇੰਦਰੀ-ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠੇ, ਹਰ ਪਾਸਿਓਂ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ ਨਹੀਂ ਦੇਖਦਾ ਸਗੋਂ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਚਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਿਦਵਾਨ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਉਹੀ ਇੱਕ, ਪਰਮ ਦੇਹਧਾਰੀ ਹੈ।
12.201.3
हुताशनं वायुरिवेन्धनस्थम् ॥ १२.२०१.३ ॥
ਹਵਾ ਬਾਲਣ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਅੱਗ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ (ਭੜਕਾਉਂਦੀ ਹੈ).
12.201.4
न चक्षुषा पश्यति रूपमात्मनो ।
न पश्यति स्पर्शनमिन्द्रियेन्द्रियम्।
न श्रोत्रलिङ्गं श्रवणेन दर्शनं ।
तथा कृतं पश्यति तद्विनश्यति ॥ १२.२०१.४ ॥
ਅੱਖ ਨਾਲ ਆਤਮਾ ਦਾ ਰੂਪ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦਾ; ਇੱਕ ਇੰਦਰੀ ਦੂਜੀ ਇੰਦਰੀ ਦੇ ਛੋਹ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੀ; ਸੁਣਨ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਾਲੇ ਕੰਨ ਨਾਲ ਦਰਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੋ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.201.5
श्रोत्रादीनि न पश्यन्ति स्वंस्वमात्मानमात्मना ।
सर्वज्ञः सर्वदर्शी च क्षेत्रज्ञस्तानि पश्यति ॥ १२.२०१.५ ॥
ਕੰਨ ਆਦਿ ਇੰਦਰੀਆਂ ਆਪੋ-ਆਪਣੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਆਤਮਾ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੀਆਂ; ਸਰਬਗਿਆ ਤੇ ਸਰਬਦਰਸ਼ੀ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।
12.201.6
यथा हिमवतः पार्श्वे पृष्ठं चन्द्रमसो यथा ।
न दृष्टपूर्वं मनुजैर्न च तन्नास्ति तावता ॥ १२.२०१.६ ॥
ਹਿਮਾਲਿਆ ਦੇ ਪਾਸੇ ਦਾ ਪਿਛਲਾ ਹਿੱਸਾ ਅਤੇ ਚੰਦਰਮਾ ਦੀ ਪਿੱਠ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਵੇਖੀ; ਇੰਨੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
12.201.7
तद्वद्भूतेषु भूतात्मा सूक्ष्मो ज्ञानात्मवानसौ ।
अदृष्टपूर्वश्चक्षुर्म्यां न चासौ नास्ति तावता ॥ १२.२०१.७ ॥
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਭੂਤਾਤਮਾ ਸੂਖਮ ਹੈ ਅਤੇ ਗਿਆਨ-ਸਰੂਪ ਹੈ। ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਦਿਖਾਈ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ; ਪਰ ਇੰਨੇ ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਉਹ ਨਹੀਂ ਹੈ ਇਹ ਨਹੀਂ ਹੈ।
12.201.8
पश्यन्नपि यथा लक्ष्म जनः सोमेन विन्दति ।
एवमस्ति न चोत्पन्नं न च तन्न परायणम् ॥ १२.२०१.८ ॥
ਚੰਦਰਮਾ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵੇਖਦਿਆਂ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਜਿਵੇਂ ਉਸਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਹੈ; ਉਹ ਉਤਪੰਨ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਉਹ ਪਰਮ ਆਸਰਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਇਹ ਵੀ ਨਹੀਂ।
12.201.9
रूपवन्तमरूपत्वादुदयास्तमने बुधाः ।
धिया समनुपश्यन्ति तद्गताः सवितुर्गतिम् ॥ १२.२०१.९ ॥
ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਅਰੂਪ ਹੋਣ ਕਾਰਨ, ਉਦੈ ਅਤੇ ਅਸਤ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨੀ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੇਖਦੇ ਹਨ; ਸਵਿਤਾ ਦੀ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਕੇ।
12.201.10
तथा बुद्धिप्रदीपेन दूरस्थं सुविपश्चितः ।
प्रत्यासन्नं निषीदन्ति ज्ञेयं ज्ञानाभिसंहितम् ॥ १२.२०१.१० ॥
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਦੀਪਕ ਨਾਲ ਸੁਵਿਦਵਾਨ ਦੂਰ ਸਥਿਤ ਨੂੰ ਨੇੜੇ ਵਾਂਗ ਬੈਠ ਕੇ ਜਾਣਦੇ ਹਨ; ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਜਾਣਨਯੋਗ ਨੂੰ।
12.201.11
न हि स्वल्वनुपायेन कश्चिदर्थोऽभिसिद्ध्यति ।
सूत्रजालैर्यथा मत्स्यान्बध्नन्ति जलजीविनः ॥ १२.२०१.११ ॥
ਸੱਚਮੁੱਚ ਅਣਉਚਿਤ ਉਪਾਅ ਨਾਲ ਕੋਈ ਵੀ ਮਨੋਰਥ ਸਿੱਧ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਜਲ ਵਿੱਚ ਜੀਣ ਵਾਲੇ ਧਾਗੇ ਦੇ ਜਾਲਾਂ ਨਾਲ ਮੱਛੀਆਂ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹਦੇ ਹਨ।
12.201.12
मृगैर्मृगाणां ग्रहणं पक्षिणां पक्षिभिर्यथा ।
गजानां च गजैरेव ज्ञेयं ज्ञानेन गृह्यते ॥ १२.२०१.१२ ॥
ਜਿਵੇਂ ਮ੍ਰਿਗ ਮ੍ਰਿਗਾਂ ਨੂੰ, ਪੰਛੀ ਪੰਛੀਆਂ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਹਾਥੀ ਹਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਹੀ ਫੜਦੇ ਹਨ; ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਨਯੋਗ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਹੀ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.201.13
अहिरेव ह्यहेः पादान्पश्यतीति निदर्शनम् ।
तद्वन्मूर्तिषु मूर्तिस्थं ज्ञेयं ज्ञानेन पश्यति ॥ १२.२०१.१३ ॥
ਸੱਪ ਹੀ ਸੱਪ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਇੱਕ ਮਿਸਾਲ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਰੂਪਵਾਨ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.201.14
नोत्सहन्ते यथा वेत्तुमिन्द्रियैरिन्द्रियाण्यपि ।
तथैवेह परा बुद्धिः परं बुद्ध्या न पश्यति ॥ १२.२०१.१४ ॥
ਜਿਵੇਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਇੰਦਰੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਜਾਣ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀਆਂ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੱਥੇ ਉੱਚੀ ਬੁੱਧੀ ਬੁੱਧੀ ਰਾਹੀਂ ਪਰਮ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੀ।
12.201.15
यथा चन्द्रो ह्यमावास्यामलिङ्गत्वान्न दृश्यते ।
न च नाशोऽस्य भवति तथा विद्धि शरीरिणम् ॥ १२.२०१.१५ ॥
ਮੱਸਿਆ ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਚੰਦਰਮਾ ਰੂਪਹੀਣ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਦਿਖਾਈ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ, ਪਰ ਉਸਦਾ ਨਾਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਰੀਰੀ ਨੂੰ ਜਾਣੋ।
12.201.16
क्षीणकोशो ह्यमावास्यां चन्द्रमा न प्रकाशते ।
तद्वन्मूर्तिविमुक्तोऽसौ शरीरी नोपलभ्यते ॥ १२.२०१.१६ ॥
ਖੀਣ ਮੰਡਲ ਵਾਲਾ ਚੰਦਰਮਾ ਮੱਸਿਆ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੂਪ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਉਹ ਸ਼ਰੀਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
12.201.17
यथा कोशान्तरं प्राप्य चन्द्रमा भ्राजते पुनः ।
तद्वल्लिङ्गान्तरं प्राप्य शरीरी भ्राजते पुनः ॥ १२.२०१.१७ ॥
ਹੋਰ ਮੰਡਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਚੰਦਰਮਾ ਮੁੜ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਰ ਰੂਪ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਸ਼ਰੀਰੀ ਮੁੜ ਚਮਕਦਾ ਹੈ।
12.201.18
जन्म बुद्धिः क्षयश्चास्य प्रत्यक्षेणोपलभ्यते ।
सा तु चन्द्रमसो व्यक्तिर्न तु तस्य शरीरिणः ॥ १२.२०१.१८ ॥
ਇਸਦਾ ਜਨਮ, ਵਾਧਾ ਅਤੇ ਖੈ ਪ੍ਰਤੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਉਹ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਚੰਦਰਮਾ ਦਾ ਹੈ, ਸ਼ਰੀਰੀ ਦਾ ਨਹੀਂ।
12.201.19
उत्पत्तिवृद्धिव्ययतो यथा स इति गृह्यते ।
चन्द्र एव त्वमावास्यां तथा भवति मूर्तिमान् ॥ १२.२०१.१९ ॥
ਚੰਦਰਮਾ ਉਦੈ, ਵਧਣ ਅਤੇ ਘਟਣ ਦੁਆਰਾ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਮੱਸਿਆ ਨੂੰ ਉਹ ਰੂਪਹੀਣ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.201.20
नाभिसर्पद्विमुञ्चद्वा शशिनं दृश्यते तमः ।
विसृजंश्चोपसर्पंश्च तद्वत्पश्य शरीरिणम् ॥ १२.२०१.२० ॥
ਚੰਦਰਮਾ ਕੋਲ ਆਉਣ ਜਾਂ ਛੱਡਣ ਵੇਲੇ ਹਨੇਰਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਉਂਦੇ-ਜਾਂਦੇ ਦੇਹਧਾਰੀ ਨੂੰ ਵੇਖੋ।
12.201.21
यथा चन्द्रार्कसंयुक्तं तमस्तदुपलभ्यते ।
तद्वच्छरीरसंयुक्तं ज्ञानं तदुपलभ्यते ॥ १२.२०१.२१ ॥
ਚੰਦਰਮਾ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹਨੇਰਾ ਜਿਵੇਂ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਗਿਆਨ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.201.22
यथा चन्द्रार्कनिर्मुक्तः स राहुर्नोपलभ्यते ।
तद्वच्छरीरनिर्मुक्तः शरीरी नोपलभ्यते ॥ १२.२०१.२२ ॥
ਚੰਦਰਮਾ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਇਆ ਰਾਹੂ ਜਿਵੇਂ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦਾ, ਤਿਵੇਂ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਦੇਹਧਾਰੀ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦਾ।
12.201.23
यथा चन्द्रो ह्यमावास्यां नक्षत्रैर्युज्यते गतः ।
तद्वच्छरीरनिर्मुक्तः फलैर्युज्यति कर्मणः ॥ १२.२०१.२३ ॥
ਮੱਸਿਆ ਨੂੰ ਚੰਦਰਮਾ ਨਛੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਇਆ ਜੀਵ ਕਰਮਫਲਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਦਾ ਹੈ।