महाभारत · अध्याय 12.201
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.201.1
यदिन्द्रियैस्तूपगतैः पुरस्ता ।
त्प्राप्तान्गुणान्संस्मरते चिराय।
तेष्विन्द्रियेषूपहतेषु पश्चा ।
त्स बुद्धिरूपः परमः स्वभावः ॥ १२.२०१.१ ॥
पूर्वी इंद्रिये जवळ येऊन जे गुण देतात, त्यांचे तो दीर्घकाळ स्मरण करतो; ती इंद्रिये नष्ट झाल्यावरही त्याचा स्वभाव बुद्धिरूप आणि परम राहतो.
12.201.2
य इन्द्रियार्थान्युगपत्समन्ता ।
न्नावेक्षते कृत्स्नशस्तुल्यकालम्।
यथाक्रमं संचरते स विद्वां ।
स्तस्मात्स एकः परमः शरीरी ॥ १२.२०१.२ ॥
इंद्रियविषय एकाच वेळी, सर्व बाजूंनी, पूर्णपणे न पाहता क्रमाने विचरण करणारा तो विद्वान; म्हणून तोच एकटा, परम देहधारी आहे.
12.201.3
हुताशनं वायुरिवेन्धनस्थम् ॥ १२.२०१.३ ॥
वारा इंधनात असलेल्या अग्नीला जसा (प्रज्वलित करतो).
12.201.4
न चक्षुषा पश्यति रूपमात्मनो ।
न पश्यति स्पर्शनमिन्द्रियेन्द्रियम्।
न श्रोत्रलिङ्गं श्रवणेन दर्शनं ।
तथा कृतं पश्यति तद्विनश्यति ॥ १२.२०१.४ ॥
डोळ्यांनी आत्म्याचे रूप दिसत नाही; एक इंद्रिय दुसऱ्या इंद्रियाचा स्पर्श पाहत नाही; श्रवणचिन्ह असलेल्या कानाने दर्शन होत नाही. अशा प्रकारे केलेले जे दिसते ते नष्ट होते.
12.201.5
श्रोत्रादीनि न पश्यन्ति स्वंस्वमात्मानमात्मना ।
सर्वज्ञः सर्वदर्शी च क्षेत्रज्ञस्तानि पश्यति ॥ १२.२०१.५ ॥
कान इत्यादी इंद्रिये आपापल्या आत्म्याला आत्म्याने पाहत नाहीत; सर्वज्ञ आणि सर्वदर्शी क्षेत्रज्ञ त्यांना पाहतो.
12.201.6
यथा हिमवतः पार्श्वे पृष्ठं चन्द्रमसो यथा ।
न दृष्टपूर्वं मनुजैर्न च तन्नास्ति तावता ॥ १२.२०१.६ ॥
हिमालयाच्या बाजूचा मागील भाग आणि चंद्राची पाठ माणसांनी पूर्वी पाहिलेली नाही; एवढ्यावरून ती नाहीत असे होत नाही.
12.201.7
तद्वद्भूतेषु भूतात्मा सूक्ष्मो ज्ञानात्मवानसौ ।
अदृष्टपूर्वश्चक्षुर्म्यां न चासौ नास्ति तावता ॥ १२.२०१.७ ॥
त्याचप्रमाणे भूतांमध्ये भूतात्मा सूक्ष्म आणि ज्ञानस्वरूप आहे. डोळ्यांनी तो पूर्वी कधी दिसलेला नाही; तरीही तेवढ्याने तो नाही असे नाही.
12.201.8
पश्यन्नपि यथा लक्ष्म जनः सोमेन विन्दति ।
एवमस्ति न चोत्पन्नं न च तन्न परायणम् ॥ १२.२०१.८ ॥
चंद्राद्वारे चिन्ह पाहूनही माणूस ते जाणतो, तसेच ते आहे; ते उत्पन्न झालेले नाही, आणि ते परम आश्रय नाही असेही नाही.
12.201.9
रूपवन्तमरूपत्वादुदयास्तमने बुधाः ।
धिया समनुपश्यन्ति तद्गताः सवितुर्गतिम् ॥ १२.२०१.९ ॥
रूप असलेल्या गोष्टीला अरूप असल्यामुळे, उदयास्तात ज्ञानी लोक बुद्धीने नीट पाहतात; सवितृची गती गाठलेले होऊन.
12.201.10
तथा बुद्धिप्रदीपेन दूरस्थं सुविपश्चितः ।
प्रत्यासन्नं निषीदन्ति ज्ञेयं ज्ञानाभिसंहितम् ॥ १२.२०१.१० ॥
त्याचप्रमाणे बुद्धीच्या दीपाने सुविद्वान लोक दूरस्थ गोष्टीला जवळ असल्यासारखे बसून जाणतात; ज्ञानाने युक्त ज्ञेयाला.
12.201.11
न हि स्वल्वनुपायेन कश्चिदर्थोऽभिसिद्ध्यति ।
सूत्रजालैर्यथा मत्स्यान्बध्नन्ति जलजीविनः ॥ १२.२०१.११ ॥
अयोग्य उपायाने खरोखर कोणतेही प्रयोजन सिद्ध होत नाही; पाण्यात जगणारे लोक दोऱ्यांच्या जाळ्याने माशांना बांधतात तसे.
12.201.12
मृगैर्मृगाणां ग्रहणं पक्षिणां पक्षिभिर्यथा ।
गजानां च गजैरेव ज्ञेयं ज्ञानेन गृह्यते ॥ १२.२०१.१२ ॥
हरिण हरिणांना, पक्षी पक्ष्यांना, आणि हत्ती हत्तींनाच पकडतात; त्याप्रमाणे ज्ञेय ज्ञानानेच ग्रहण केले जाते.
12.201.13
अहिरेव ह्यहेः पादान्पश्यतीति निदर्शनम् ।
तद्वन्मूर्तिषु मूर्तिस्थं ज्ञेयं ज्ञानेन पश्यति ॥ १२.२०१.१३ ॥
साप हाच सापाच्या पायांना पाहतो, हे उदाहरण आहे. तसेच मूर्त वस्तूंमध्ये स्थित मूर्ताला ज्ञानाने जाणले पाहिजे आणि ज्ञानानेच ते पाहिले जाते.
12.201.14
नोत्सहन्ते यथा वेत्तुमिन्द्रियैरिन्द्रियाण्यपि ।
तथैवेह परा बुद्धिः परं बुद्ध्या न पश्यति ॥ १२.२०१.१४ ॥
इंद्रिये इंद्रियांनाच इंद्रियांनी जाणू शकत नाहीत, त्याप्रमाणे येथे श्रेष्ठ बुद्धी बुद्धीने परमाला पाहू शकत नाही.
12.201.15
यथा चन्द्रो ह्यमावास्यामलिङ्गत्वान्न दृश्यते ।
न च नाशोऽस्य भवति तथा विद्धि शरीरिणम् ॥ १२.२०१.१५ ॥
अमावास्येच्या रात्री चंद्र रूप नसल्यामुळे दिसत नाही, तरी त्याचा नाश होत नाही. त्याप्रमाणेच शरीरीला जाण.
12.201.16
क्षीणकोशो ह्यमावास्यां चन्द्रमा न प्रकाशते ।
तद्वन्मूर्तिविमुक्तोऽसौ शरीरी नोपलभ्यते ॥ १२.२०१.१६ ॥
क्षीण झालेला चंद्र अमावास्येला प्रकाशत नाही; त्याप्रमाणे रूपातून मुक्त झालेला तो शरीरी दिसत नाही.
12.201.17
यथा कोशान्तरं प्राप्य चन्द्रमा भ्राजते पुनः ।
तद्वल्लिङ्गान्तरं प्राप्य शरीरी भ्राजते पुनः ॥ १२.२०१.१७ ॥
दुसरे मंडल प्राप्त करून चंद्र पुन्हा प्रकाशतो, त्याप्रमाणे दुसरे रूप प्राप्त करून शरीरी पुन्हा प्रकाशतो.
12.201.18
जन्म बुद्धिः क्षयश्चास्य प्रत्यक्षेणोपलभ्यते ।
सा तु चन्द्रमसो व्यक्तिर्न तु तस्य शरीरिणः ॥ १२.२०१.१८ ॥
याचा जन्म, वृद्धी आणि क्षय प्रत्यक्षाने जाणला जातो; पण तो व्यक्त होणे चंद्राचे आहे, शरीरीचे नाही.
12.201.19
उत्पत्तिवृद्धिव्ययतो यथा स इति गृह्यते ।
चन्द्र एव त्वमावास्यां तथा भवति मूर्तिमान् ॥ १२.२०१.१९ ॥
चंद्राचा उदय, वृद्धी आणि क्षय यांवरून तो ओळखला जातो; अमावास्येला तो अदृश्य रूप धारण करतो.
12.201.20
नाभिसर्पद्विमुञ्चद्वा शशिनं दृश्यते तमः ।
विसृजंश्चोपसर्पंश्च तद्वत्पश्य शरीरिणम् ॥ १२.२०१.२० ॥
चंद्राजवळ आल्यावर वा त्याला सोडल्यावर अंधार दिसतो, तसेच येणाऱ्या-जाणाऱ्या देहधारीला पाहा.
12.201.21
यथा चन्द्रार्कसंयुक्तं तमस्तदुपलभ्यते ।
तद्वच्छरीरसंयुक्तं ज्ञानं तदुपलभ्यते ॥ १२.२०१.२१ ॥
चंद्र-सूर्याशी संयुक्त असलेला अंधार जसा जाणवतो, तसेच देहाशी संयुक्त ज्ञान जाणवते.
12.201.22
यथा चन्द्रार्कनिर्मुक्तः स राहुर्नोपलभ्यते ।
तद्वच्छरीरनिर्मुक्तः शरीरी नोपलभ्यते ॥ १२.२०१.२२ ॥
चंद्र-सूर्यापासून मुक्त झालेला राहू जसा दिसत नाही, तसाच शरीरापासून मुक्त झालेला देहधारी दिसत नाही.
12.201.23
यथा चन्द्रो ह्यमावास्यां नक्षत्रैर्युज्यते गतः ।
तद्वच्छरीरनिर्मुक्तः फलैर्युज्यति कर्मणः ॥ १२.२०१.२३ ॥
अमावास्येला चंद्र नक्षत्रांशी जोडला जातो, तसेच देहमुक्त जीव कर्मफलांशी जोडला जातो.