મહાભારત · અધ્યાય 12.203
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.203.1
दुःखोपघाते शारीरे मानसे चाप्युपस्थिते ।
यस्मिन्न शक्यते कर्तुं यत्नस्तं नानुचिन्तयेत् ॥ १२.२०३.१ ॥
શારીરિક કે માનસિક દુઃખ આવી પડે ત્યારે, જે પ્રયત્નથી દૂર ન થઈ શકે તેનું વારંવાર ચિંતન ન કરવું.
12.203.2
भैषज्यमेतद्दुःखस्य यदेतन्नानुचिन्तयेत् ।
चिन्त्यमानं हि चाभ्येति भूयश्चापि प्रवर्तते ॥ १२.२०३.२ ॥
દુઃખની ઔષધિ આ જ છે કે તેનું ચિંતન ન કરવું; ચિંતન કરાય તો તે પાછું આવીને વધે છે.
12.203.3
प्रज्ञया मानसं दुःखं हन्याच्छारीरमौषधैः ।
एतद्विज्ञानसामर्थ्यं न बालैः समतामियात् ॥ १२.२०३.३ ॥
માનસિક દુઃખ પ્રજ્ઞાથી નષ્ટ કરવું, શારીરિક દુઃખ ઔષધોથી. આ જ્ઞાનનું સામર્થ્ય છે; બાળકો (મૂર્ખો) જેવું તે નથી થતું.
12.203.4
अनित्यं यौवनं रूपं जीवितं द्रव्यसंचयः ।
आरोग्यं प्रियसंवासो गृध्येत्तत्र न पण्डितः ॥ १२.२०३.४ ॥
યૌવન, રૂપ, જીવન, ધનસંચય, આરોગ્ય અને પ્રિયજનોનો સહવાસ — આ બધું અનિત્ય છે; પંડિત તેમાં આસક્ત થતો નથી.
12.203.5
न जानपदिकं दुःखमेकः शोचितुमर्हति ।
अशोचन्प्रतिकुर्वीत यदि पश्येदुपक्रमम् ॥ १२.२०३.५ ॥
જનપદના દુઃખ માટે એકલાએ શોક કરવો યોગ્ય નથી. ઉપાય દેખાય તો શોક ન કરતાં તેનો પ્રતિકાર કરવો.
12.203.6
सुखाद्बहुतरं दुःखं जीविते नास्ति संशयः ।
स्रिग्धस्य चेन्द्रियार्थेषु मोहान्मरणमप्रियम् ॥ १२.२०३.६ ॥
જીવનમાં સુખ કરતાં દુઃખ ઘણું વધારે છે એમાં સંશય નથી. ઇન્દ્રિયવિષયોમાં આસક્ત માણસને મોહથી અપ્રિય મૃત્યુ આવે છે.
12.203.7
परित्यजति यो दुःखं सुखं वाऽप्युभयं नरः ।
अभ्येति ब्रह्म सोत्यन्तं न ते शोचन्ति पण्डिताः ॥ १२.२०३.७ ॥
જે મનુષ્ય દુઃખ અને સુખ બંનેને ત્યજે છે, તે બ્રહ્મને સંપૂર્ણપણે પામે છે; જ્ઞાનીઓ તેના માટે શોક કરતા નથી.
12.203.8
दुःखमर्था हि युज्यन्ते पालने न च ते सुखम् ।
दुःखेन चाधिगम्यन्ते नाशमेषां न चिन्तयेत् ॥ १२.२०३.८ ॥
ધન-વસ્તુઓ દુઃખથી જ પ્રાપ્ત થાય છે, તેમની રક્ષામાં પણ સુખ નથી; તે દુઃખથી જ મેળવાય છે, તેથી તેમના નાશનો વિચાર ન કરવો.
12.203.9
ज्ञानं ज्ञेयाभिर्निवृत्तं विद्धि ज्ञानगुणं मनः ।
प्रज्ञाकरणसंयुक्तं ततो बुद्धिः प्रवर्तते ॥ १२.२०३.९ ॥
જ્ઞેય વિષયોથી નિવૃત્ત મનને જ્ઞાનગુણવાળું જાણ; પ્રજ્ઞાના સાધનથી યુક્ત થતાં બુદ્ધિ પ્રવૃત્ત થાય છે.
12.203.10
यदा कर्मगुणोपेता बुद्धिर्मनसि वर्तते ।
तदा प्रज्ञायते ब्रह्म ध्यानयोगसमाधिना ॥ १२.२०३.१० ॥
કર્મગુણોથી યુક્ત બુદ્ધિ મનમાં સ્થિર રહે ત્યારે ધ્યાન, યોગ અને સમાધિ દ્વારા બ્રહ્મ જાણાય છે.
12.203.11
सेयं गुणवती बुद्धिर्गुणेष्वेवाभिवर्तते ।
अपरादभिनिः स्रौति गिरेः शृङ्गादिवोदकम् ॥ १२.२०३.११ ॥
આ ગુણવતી બુદ્ધિ ગુણો તરફ જ વળે છે; પર્વતના શિખરમાંથી જળ વહે તેમ તે નીચેથી વહી નીકળે છે.
12.203.12
यदा निर्गुणमाप्नोति ध्यानं मनसि पूर्वजम् ।
तदा प्रज्ञायते ब्रह्म निकषं निकषे यथा ॥ १२.२०३.१२ ॥
મનમાં પૂર્વજ નિર્ગુણ ધ્યાન પ્રાપ્ત થાય ત્યારે, કસોટી પર સોનાની પરીક્ષાની જેમ બ્રહ્મ જાણાય છે.
12.203.13
मनस्त्वसंहृतं बुद्ध्या हीन्द्रियार्थनिदर्शकम् ।
न समर्थं गुणापेक्षि निर्गुणस्य निदर्शने ॥ १२.२०३.१३ ॥
બુદ્ધિથી સંયમિત ન થયેલું મન ઇન્દ્રિયવિષયોની જ ઓળખ કરાવે છે. ગુણો પર આધારિત તે નિર્ગુણના દર્શનમાં સમર્થ નથી.
12.203.14
सर्वाण्येतानि संवार्य द्वाराणि मनसि स्थितः ।
मनस्येकाग्रतां कृत्वा तत्परं प्रतिपद्यते ॥ १२.२०३.१४ ॥
આ બધાં દ્વારો બંધ કરીને, મનમાં સ્થિત થઈને, મનને એકાગ્ર કરીને, તે પરમને પ્રાપ્ત કરે છે.
12.203.15
यथा महान्ति भूतानि निवर्तन्ते गुणक्षये ।
तथेन्द्रियाण्युपादाय बुद्धिर्मनसि वर्तते ॥ १२.२०३.१५ ॥
ગુણોનો ક્ષય થતાં જેમ મહાભૂતો પાછા ફરે છે, તેમ ઇન્દ્રિયોને ગ્રહણ કરીને બુદ્ધિ મનમાં રહે છે.
12.203.16
यदा मनसि सा बुद्धिर्वर्ततेऽन्तरचारिणी ।
व्यवसायगुणोपेता तदा संपद्यते मनः ॥ १२.२०३.१६ ॥
અંદર વિચરતી, નિશ્ચયગુણથી યુક્ત એ બુદ્ધિ જ્યારે મનમાં રહે છે, ત્યારે મન તેની સાથે એકરૂપ થાય છે.
12.203.17
गुणवद्भिर्गुणोपेतं यदा ध्यानगतं मनः ।
तदा सर्वान्गुणान्हित्वा निर्गुणं प्रतिपद्यते ॥ १२.२०३.१७ ॥
ગુણવાન પદાર્થોથી યુક્ત મન જ્યારે ધ્યાનમાં લીન થાય છે, ત્યારે બધા ગુણોને છોડીને તે નિર્ગુણને પ્રાપ્ત કરે છે.
12.203.18
अव्यक्तस्येह विज्ञाने नास्ति तुल्यं निदर्शनम् ।
यत्र नास्ति पदन्यासः कस्तं विषयमाप्नुयात् ॥ १२.२०३.१८ ॥
અહીં અવ્યક્તના જ્ઞાનનું કોઈ સમાન દૃષ્ટાંત નથી. જ્યાં પગલાંનું ચિહ્ન પણ નથી, તે વિષયને કોણ પામી શકે?
12.203.19
तपसा चानुमानेन गुणैर्जात्या श्रुतेन च ।
निनीषेत्परमं ब्रह्म विशुद्धेनान्तरात्मना ॥ १२.२०३.१९ ॥
તપ, અનુમાન, ગુણો, જાતિ અને શ્રુતિ દ્વારા, વિશુદ્ધ અંતરાત્મા સાથે માણસે પરમ બ્રહ્મ તરફ જવાની ઇચ્છા રાખવી.
12.203.20
गुणहीनो हि तं मार्गं बहिः समनुवर्तते ।
गुणाभावात्प्रकृत्या वा निस्तर्क्यं ज्ञेयसंमितम् ॥ १२.२०३.२० ॥
ગુણહીન માણસ તે માર્ગને માત્ર બહારથી અનુસરે છે; ગુણના અભાવે કે સ્વભાવે, જે તર્કથી પર અને જ્ઞેય સમાન ગણાય છે.
12.203.21
नैर्गुण्याद्ब्रह्म चाप्नोति सगुणत्वान्निवर्तते ।
गुणप्रसारिणी बुद्धिर्हुताशन इवेन्धने ॥ १२.२०३.२१ ॥
ગુણરહિતતાથી બ્રહ્મ પ્રાપ્ત કરે છે; સગુણતાથી પાછો ફરે છે. ગુણોમાં ફેલાતી બુદ્ધિ, બળતણમાં અગ્નિની જેમ.
12.203.22
यदा पञ्च वियुक्तानि इन्द्रियाणि स्वकर्मभिः ।
तदा तत्परमं ब्रह्म संमुक्तं प्रकृतेः परम् ॥ १२.२०३.२२ ॥
પાંચ ઇન્દ્રિયો પોતાના કર્મોથી વિયુક્ત થાય ત્યારે, તે પરમ બ્રહ્મ પ્રકૃતિથી પર સંપૂર્ણ મુક્ત થાય છે.
12.203.23
एवं प्रकृतितः सर्वे संभवन्ति शरीरिणः ।
निवर्तन्ते निवृत्तौ च स्वर्गे नैवोपयान्ति च ॥ १२.२०३.२३ ॥
એ રીતે પ્રકૃતિથી સર્વ દેહધારીઓ ઉત્પન્ન થાય છે; નિવૃત્તિમાં તેઓ પાછા ફરે છે અને સ્વર્ગને પણ પામતા નથી.
12.203.24
पुरुषप्रकृतिर्बुद्धिर्विशेषाश्चेन्द्रियाणि च ।
अहंकारोऽभिमानश्च संभूतो भूतसंज्ञकः ॥ १२.२०३.२४ ॥
પુરુષ અને પ્રકૃતિ, બુદ્ધિ, વિશેષો, ઇન્દ્રિયો, અહંકાર અને અભિમાન — આ બધું ઉત્પન્ન થયું છે, જેને ભૂત કહે છે.
12.203.25
एतस्याद्या प्रवृत्तिस्तु प्रधानात्संप्रवर्तते ।
द्वितीया मिथुनव्यक्तिमविशेषान्नियच्छति ॥ १२.२०३.२५ ॥
એની પ્રથમ પ્રવૃત્તિ પ્રધાનથી શરૂ થાય છે. બીજી, અવિશેષથી જોડીની અભિવ્યક્તિને નિયંત્રિત કરે છે.
12.203.26
धर्मादुत्कृष्यते श्रेयस्तथा धर्मोऽष्यधर्मतः ।
रागवान्प्रकृतिं ह्येति विरक्तो ज्ञानवान्भवम् ॥ १२.२०३.२६ ॥
ધર્મથી શ્રેય ઊંચું થાય છે; એ જ રીતે ધર્મ પણ અધર્મથી (ઊંચો થાય છે). રાગી પ્રકૃતિને પામે છે; વિરક્ત, જ્ઞાની ભવને પાર કરે છે.