ਮਹਾਂਭਾਰਤ · ਅਧਿਆਇ 12.203
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.203.1
दुःखोपघाते शारीरे मानसे चाप्युपस्थिते ।
यस्मिन्न शक्यते कर्तुं यत्नस्तं नानुचिन्तयेत् ॥ १२.२०३.१ ॥
ਸਰੀਰਕ ਜਾਂ ਮਾਨਸਿਕ ਦੁੱਖ ਆ ਪੈਣ ਤੇ, ਜਿਸਦਾ ਯਤਨ ਨਾਲ ਇਲਾਜ ਨਾ ਹੋ ਸਕੇ, ਉਸ ਬਾਰੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਨਹੀਂ ਸੋਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।
12.203.2
भैषज्यमेतद्दुःखस्य यदेतन्नानुचिन्तयेत् ।
चिन्त्यमानं हि चाभ्येति भूयश्चापि प्रवर्तते ॥ १२.२०३.२ ॥
ਦੁੱਖ ਦੀ ਦਵਾਈ ਇਹੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਬਾਰੇ ਨਾ ਸੋਚਿਆ ਜਾਵੇ; ਸੋਚਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਮੁੜ ਆ ਕੇ ਵਧਦਾ ਹੈ।
12.203.3
प्रज्ञया मानसं दुःखं हन्याच्छारीरमौषधैः ।
एतद्विज्ञानसामर्थ्यं न बालैः समतामियात् ॥ १२.२०३.३ ॥
ਮਾਨਸਿਕ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਮਾਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਸਰੀਰਕ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਦਵਾਈਆਂ ਨਾਲ। ਇਹੀ ਗਿਆਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਹੈ; ਮੂਰਖਾਂ ਵਾਂਗ ਇਹ ਬਰਾਬਰੀ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ।
12.203.4
अनित्यं यौवनं रूपं जीवितं द्रव्यसंचयः ।
आरोग्यं प्रियसंवासो गृध्येत्तत्र न पण्डितः ॥ १२.२०३.४ ॥
ਜਵਾਨੀ, ਰੂਪ, ਜੀਵਨ, ਧਨ-ਸੰਚਯ, ਆਰੋਗਤਾ ਅਤੇ ਪਿਆਰਿਆਂ ਦਾ ਸਾਥ — ਇਹ ਸਭ ਅਨਿੱਤ ਹਨ; ਪੰਡਿਤ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਲਾਲਚ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।
12.203.5
न जानपदिकं दुःखमेकः शोचितुमर्हति ।
अशोचन्प्रतिकुर्वीत यदि पश्येदुपक्रमम् ॥ १२.२०३.५ ॥
ਜਨਪਦ ਦੇ ਦੁੱਖ ਲਈ ਇਕੱਲੇ ਕਿਸੇ ਦਾ ਸ਼ੋਕ ਕਰਨਾ ਯੋਗ ਨਹੀਂ। ਜੇ ਉਪਾਅ ਦਿੱਸੇ, ਤਾਂ ਸ਼ੋਕ ਨਾ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.203.6
सुखाद्बहुतरं दुःखं जीविते नास्ति संशयः ।
स्रिग्धस्य चेन्द्रियार्थेषु मोहान्मरणमप्रियम् ॥ १२.२०३.६ ॥
ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਸੁੱਖ ਨਾਲੋਂ ਦੁੱਖ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ। ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲਿਪਤ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਮੋਹ ਕਾਰਨ ਅਪ੍ਰਿਆ ਮੌਤ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।
12.203.7
परित्यजति यो दुःखं सुखं वाऽप्युभयं नरः ।
अभ्येति ब्रह्म सोत्यन्तं न ते शोचन्ति पण्डिताः ॥ १२.२०३.७ ॥
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਸੁੱਖ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਗਿਆਨੀ ਉਸ ਲਈ ਸ਼ੋਕ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।
12.203.8
दुःखमर्था हि युज्यन्ते पालने न च ते सुखम् ।
दुःखेन चाधिगम्यन्ते नाशमेषां न चिन्तयेत् ॥ १२.२०३.८ ॥
ਧਨ-ਵਸਤੂਆਂ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਹੀ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸੁੱਖ ਨਹੀਂ; ਉਹ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਹੀ ਹਾਸਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਸ਼ ਬਾਰੇ ਨਾ ਸੋਚੋ।
12.203.9
ज्ञानं ज्ञेयाभिर्निवृत्तं विद्धि ज्ञानगुणं मनः ।
प्रज्ञाकरणसंयुक्तं ततो बुद्धिः प्रवर्तते ॥ १२.२०३.९ ॥
ਜਾਣਨਯੋਗ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਹਟੇ ਮਨ ਨੂੰ ਗਿਆਨ-ਗੁਣ ਵਾਲਾ ਜਾਣ; ਪ੍ਰਗਿਆ ਦੇ ਸਾਧਨ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਬੁੱਧੀ ਪ੍ਰਵਰਤਦੀ ਹੈ।
12.203.10
यदा कर्मगुणोपेता बुद्धिर्मनसि वर्तते ।
तदा प्रज्ञायते ब्रह्म ध्यानयोगसमाधिना ॥ १२.२०३.१० ॥
ਜਦੋਂ ਕਰਮ-ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਬੁੱਧੀ ਮਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕਦੀ ਹੈ, ਤਦੋਂ ਧਿਆਨ, ਯੋਗ ਅਤੇ ਸਮਾਧੀ ਰਾਹੀਂ ਬ੍ਰਹਮ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.203.11
सेयं गुणवती बुद्धिर्गुणेष्वेवाभिवर्तते ।
अपरादभिनिः स्रौति गिरेः शृङ्गादिवोदकम् ॥ १२.२०३.११ ॥
ਇਹ ਗੁਣਵਤੀ ਬੁੱਧੀ ਗੁਣਾਂ ਵੱਲ ਹੀ ਮੁੜਦੀ ਹੈ; ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਵਹਿਣ ਵਾਂਗ, ਉਹ ਹੇਠਲੇ ਸਰੋਤ ਤੋਂ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ।
12.203.12
यदा निर्गुणमाप्नोति ध्यानं मनसि पूर्वजम् ।
तदा प्रज्ञायते ब्रह्म निकषं निकषे यथा ॥ १२.२०३.१२ ॥
ਜਦੋਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਪੂਰਵਜ ਨਿਰਗੁਣ ਧਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਦੋਂ ਕਸਵੱਟੀ ਉੱਤੇ ਸੋਨੇ ਦੀ ਪਰਖ ਵਾਂਗ ਬ੍ਰਹਮ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.203.13
मनस्त्वसंहृतं बुद्ध्या हीन्द्रियार्थनिदर्शकम् ।
न समर्थं गुणापेक्षि निर्गुणस्य निदर्शने ॥ १२.२०३.१३ ॥
ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਨਾ ਸੰਜਮਿਆ ਮਨ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵੱਲ ਹੀ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਗੁਣਾਂ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਉਹ ਨਿਰਗੁਣ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ।
12.203.14
सर्वाण्येतानि संवार्य द्वाराणि मनसि स्थितः ।
मनस्येकाग्रतां कृत्वा तत्परं प्रतिपद्यते ॥ १२.२०३.१४ ॥
ਇਹ ਸਾਰੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਬੰਦ ਕਰਕੇ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ, ਮਨ ਨੂੰ ਇਕਾਗਰ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਉਸ ਪਰਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
12.203.15
यथा महान्ति भूतानि निवर्तन्ते गुणक्षये ।
तथेन्द्रियाण्युपादाय बुद्धिर्मनसि वर्तते ॥ १२.२०३.१५ ॥
ਜਿਵੇਂ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਖੱਯ ਹੋਣ ਤੇ ਮਹਾਂਭੂਤ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਕੇ ਬੁੱਧੀ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵਰਤਦੀ ਹੈ।
12.203.16
यदा मनसि सा बुद्धिर्वर्ततेऽन्तरचारिणी ।
व्यवसायगुणोपेता तदा संपद्यते मनः ॥ १२.२०३.१६ ॥
ਅੰਦਰ ਵਿਚਰਦੀ, ਨਿਸ਼ਚੇ ਦੇ ਗੁਣ ਨਾਲ ਭਰੀ ਉਹ ਬੁੱਧੀ ਜਦੋਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕਦੀ ਹੈ, ਤਦ ਮਨ ਉਸ ਨਾਲ ਇਕਮਿਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.203.17
गुणवद्भिर्गुणोपेतं यदा ध्यानगतं मनः ।
तदा सर्वान्गुणान्हित्वा निर्गुणं प्रतिपद्यते ॥ १२.२०३.१७ ॥
ਗੁਣਵਾਨ ਵਸਤਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਮਨ ਜਦੋਂ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਸਾਰੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਉਹ ਨਿਰਗੁਣ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
12.203.18
अव्यक्तस्येह विज्ञाने नास्ति तुल्यं निदर्शनम् ।
यत्र नास्ति पदन्यासः कस्तं विषयमाप्नुयात् ॥ १२.२०३.१८ ॥
ਇੱਥੇ ਅਵਿਅਕਤ ਦੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਕੋਈ ਤੁਲਨਾ ਵਾਲੀ ਮਿਸਾਲ ਨਹੀਂ। ਜਿੱਥੇ ਪੈਰਾਂ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਵੀ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਵਿਸ਼ੇ ਨੂੰ ਕੌਣ ਪਾ ਸਕਦਾ ਹੈ?
12.203.19
तपसा चानुमानेन गुणैर्जात्या श्रुतेन च ।
निनीषेत्परमं ब्रह्म विशुद्धेनान्तरात्मना ॥ १२.२०३.१९ ॥
ਤਪ, ਅਨੁਮਾਨ, ਗੁਣਾਂ, ਜਾਤ ਅਤੇ ਸ਼ਰੁਤੀ ਰਾਹੀਂ, ਸ਼ੁੱਧ ਅੰਤਰਾਤਮਾ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਵੱਲ ਜਾਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰੇ।
12.203.20
गुणहीनो हि तं मार्गं बहिः समनुवर्तते ।
गुणाभावात्प्रकृत्या वा निस्तर्क्यं ज्ञेयसंमितम् ॥ १२.२०३.२० ॥
ਗੁਣਹੀਣ ਮਨੁੱਖ ਉਸ ਮਾਰਗ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਬਾਹਰੋਂ ਹੀ ਅਪਣਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਅਭਾਵ ਜਾਂ ਸੁਭਾਅ ਕਾਰਨ, ਜੋ ਤਰਕ ਤੋਂ ਪਰੇ ਅਤੇ ਜਾਣਨ ਯੋਗ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ।
12.203.21
नैर्गुण्याद्ब्रह्म चाप्नोति सगुणत्वान्निवर्तते ।
गुणप्रसारिणी बुद्धिर्हुताशन इवेन्धने ॥ १२.२०३.२१ ॥
ਗੁਣਰਹਿਤਤਾ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਸਗੁਣਤਾ ਨਾਲ ਪਰਤ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲਣ ਵਾਲੀ ਬੁੱਧੀ, ਬਾਲਣ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਹੈ।
12.203.22
यदा पञ्च वियुक्तानि इन्द्रियाणि स्वकर्मभिः ।
तदा तत्परमं ब्रह्म संमुक्तं प्रकृतेः परम् ॥ १२.२०३.२२ ॥
ਜਦੋਂ ਪੰਜ ਇੰਦਰੀਆਂ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਵਿਯੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਦੋਂ ਉਹ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
12.203.23
एवं प्रकृतितः सर्वे संभवन्ति शरीरिणः ।
निवर्तन्ते निवृत्तौ च स्वर्गे नैवोपयान्ति च ॥ १२.२०३.२३ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਸਾਰੇ ਸਰੀਰਧਾਰੀ ਜੀਵ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਨਿਵ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪਰਤ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਦੇ।
12.203.24
पुरुषप्रकृतिर्बुद्धिर्विशेषाश्चेन्द्रियाणि च ।
अहंकारोऽभिमानश्च संभूतो भूतसंज्ञकः ॥ १२.२०३.२४ ॥
ਪੁਰਖ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ, ਬੁੱਧੀ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼, ਇੰਦਰੀਆਂ, ਅਹੰਕਾਰ ਅਤੇ ਅਭਿਮਾਨ — ਇਹ ਸਭ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭੂਤ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
12.203.25
एतस्याद्या प्रवृत्तिस्तु प्रधानात्संप्रवर्तते ।
द्वितीया मिथुनव्यक्तिमविशेषान्नियच्छति ॥ १२.२०३.२५ ॥
ਇਸਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਦੂਜੀ, ਅਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੋਂ ਜੋੜੇ ਦੀ ਪ੍ਰਗਟਾਵਟ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ।
12.203.26
धर्मादुत्कृष्यते श्रेयस्तथा धर्मोऽष्यधर्मतः ।
रागवान्प्रकृतिं ह्येति विरक्तो ज्ञानवान्भवम् ॥ १२.२०३.२६ ॥
ਧਰਮ ਤੋਂ ਸ਼੍ਰੇਯਸ ਉੱਚਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਰਮ ਵੀ ਅਧਰਮ ਤੋਂ (ਉੱਚਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ)। ਰਾਗੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਵਿਰਕਤ ਗਿਆਨਵਾਨ ਭਵ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।