มหาภารตะ · อัธยายะ 12.203
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.203.1
दुःखोपघाते शारीरे मानसे चाप्युपस्थिते ।
यस्मिन्न शक्यते कर्तुं यत्नस्तं नानुचिन्तयेत् ॥ १२.२०३.१ ॥
เมื่อความทุกข์ทางกายหรือทางใจเกิดขึ้นแก่ผู้ใด และไม่อาจแก้ไขได้ด้วยความพยายาม ก็ไม่ควรครุ่นคิดถึงมันอยู่
12.203.2
भैषज्यमेतद्दुःखस्य यदेतन्नानुचिन्तयेत् ।
चिन्त्यमानं हि चाभ्येति भूयश्चापि प्रवर्तते ॥ १२.२०३.२ ॥
ยาของความทุกข์นั้นคือสิ่งนี้ คือไม่ครุ่นคิดถึงมัน เพราะเมื่อถูกครุ่นคิดถึง ความทุกข์ก็กลับมาและเกิดขึ้นอีก
12.203.3
प्रज्ञया मानसं दुःखं हन्याच्छारीरमौषधैः ।
एतद्विज्ञानसामर्थ्यं न बालैः समतामियात् ॥ १२.२०३.३ ॥
ความทุกข์ทางใจพึงขจัดด้วยปัญญา ความทุกข์ทางกายพึงขจัดด้วยยา นี่คือพลังของความรู้ ไม่ควรให้ตนเหมือนคนโง่เขลา
12.203.4
अनित्यं यौवनं रूपं जीवितं द्रव्यसंचयः ।
आरोग्यं प्रियसंवासो गृध्येत्तत्र न पण्डितः ॥ १२.२०३.४ ॥
วัยหนุ่มสาว รูปโฉม ชีวิต การสะสมทรัพย์ สุขภาพ และการอยู่ร่วมกับผู้เป็นที่รัก ล้วนไม่เที่ยงแท้ ผู้มีปัญญาไม่ควรโลภในสิ่งเหล่านั้น
12.203.5
न जानपदिकं दुःखमेकः शोचितुमर्हति ।
अशोचन्प्रतिकुर्वीत यदि पश्येदुपक्रमम् ॥ १२.२०३.५ ॥
ไม่ควรให้ผู้ใดผู้หนึ่งโศกเศร้าอยู่เพียงลำพังต่อความทุกข์ของประชาชน หากเห็นหนทางแก้ไข ก็พึงลงมือแก้ไขโดยไม่โศกเศร้า
12.203.6
सुखाद्बहुतरं दुःखं जीविते नास्ति संशयः ।
स्रिग्धस्य चेन्द्रियार्थेषु मोहान्मरणमप्रियम् ॥ १२.२०३.६ ॥
ในชีวิต ความทุกข์มีมากกว่าความสุขเป็นอันมาก ไม่มีข้อสงสัยเลย และสำหรับผู้ยึดติดในวัตถุแห่งอินทรีย์ ความหลงย่อมนำไปสู่ความตายที่ไม่น่าปรารถนา
12.203.7
परित्यजति यो दुःखं सुखं वाऽप्युभयं नरः ।
अभ्येति ब्रह्म सोत्यन्तं न ते शोचन्ति पण्डिताः ॥ १२.२०३.७ ॥
ผู้ใดละทั้งความทุกข์และความสุขได้ ผู้นั้นย่อมบรรลุพรหมันอย่างสมบูรณ์ ผู้มีปัญญาไม่โศกเศร้าเพราะผู้นั้น
12.203.8
दुःखमर्था हि युज्यन्ते पालने न च ते सुखम् ।
दुःखेन चाधिगम्यन्ते नाशमेषां न चिन्तयेत् ॥ १२.२०३.८ ॥
ทรัพย์สมบัติได้มาด้วยความทุกข์ แม้การรักษาไว้ก็ไม่ให้ความสุข และเมื่อได้มาด้วยความทุกข์ ก็ไม่ควรครุ่นคิดถึงความสูญเสียของสิ่งเหล่านั้น
12.203.9
ज्ञानं ज्ञेयाभिर्निवृत्तं विद्धि ज्ञानगुणं मनः ।
प्रज्ञाकरणसंयुक्तं ततो बुद्धिः प्रवर्तते ॥ १२.२०३.९ ॥
จงรู้ว่าใจที่หลุดพ้นจากวัตถุแห่งความรู้ ย่อมมีคุณสมบัติของความรู้ เมื่อประกอบกับเครื่องมือแห่งการแยกแยะ ปัญญาจึงเกิดขึ้น
12.203.10
यदा कर्मगुणोपेता बुद्धिर्मनसि वर्तते ।
तदा प्रज्ञायते ब्रह्म ध्यानयोगसमाधिना ॥ १२.२०३.१० ॥
เมื่อปัญญาประกอบด้วยคุณสมบัติแห่งการกระทำ ตั้งอยู่ในใจ ก็จะรู้พรหมันได้ด้วยการทำสมาธิ โยคะ และสมาธิ
12.203.11
सेयं गुणवती बुद्धिर्गुणेष्वेवाभिवर्तते ।
अपरादभिनिः स्रौति गिरेः शृङ्गादिवोदकम् ॥ १२.२०३.११ ॥
ปัญญาที่มีคุณสมบัติเช่นนี้ ย่อมหันไปสู่คุณสมบัติเท่านั้น และไหลออกจากต้นทางที่ต่ำกว่า ดังน้ำที่ไหลลงจากยอดเขา
12.203.12
यदा निर्गुणमाप्नोति ध्यानं मनसि पूर्वजम् ।
तदा प्रज्ञायते ब्रह्म निकषं निकषे यथा ॥ १२.२०३.१२ ॥
เมื่อสมาธิที่อยู่เหนือคุณสมบัติ ซึ่งเป็นสิ่งดั้งเดิม เกิดขึ้นในใจ พรหมันก็จะเป็นที่รู้แจ้ง ดังทองที่ถูกทดสอบบนหินลับ
12.203.13
मनस्त्वसंहृतं बुद्ध्या हीन्द्रियार्थनिदर्शकम् ।
न समर्थं गुणापेक्षि निर्गुणस्य निदर्शने ॥ १२.२०३.१३ ॥
ใจที่ไม่ถูกปัญญาควบคุม เป็นเพียงชี้ไปยังวัตถุแห่งอินทรีย์ เมื่อต้องพึ่งพาคุณสมบัติ ก็ไม่สามารถรับรู้สิ่งที่ปราศจากคุณสมบัติได้
12.203.14
सर्वाण्येतानि संवार्य द्वाराणि मनसि स्थितः ।
मनस्येकाग्रतां कृत्वा तत्परं प्रतिपद्यते ॥ १२.२०३.१४ ॥
ผู้ปิดประตูทั้งหมดเหล่านี้ได้ ตั้งมั่นอยู่ในใจ และทำให้ใจมีจุดเดียว ย่อมบรรลุสภาวะอันสูงสุดนั้น
12.203.15
यथा महान्ति भूतानि निवर्तन्ते गुणक्षये ।
तथेन्द्रियाण्युपादाय बुद्धिर्मनसि वर्तते ॥ १२.२०३.१५ ॥
ดังธาตุใหญ่ทั้งหลายถอยกลับเมื่อคุณสมบัติเสื่อมสลาย ฉันใด ปัญญาก็ฉันนั้น เมื่อรับเอาอินทรีย์ไว้แล้ว ย่อมตั้งอยู่ในใจ
12.203.16
यदा मनसि सा बुद्धिर्वर्ततेऽन्तरचारिणी ।
व्यवसायगुणोपेता तदा संपद्यते मनः ॥ १२.२०३.१६ ॥
เมื่อปัญญานั้นซึ่งเคลื่อนไหวอยู่ภายในตั้งอยู่ในใจ และประกอบด้วยคุณสมบัติแห่งความแน่วแน่ในการตัดสินใจ ใจก็จะรวมเข้ากับปัญญานั้น
12.203.17
गुणवद्भिर्गुणोपेतं यदा ध्यानगतं मनः ।
तदा सर्वान्गुणान्हित्वा निर्गुणं प्रतिपद्यते ॥ १२.२०३.१७ ॥
เมื่อใจที่ประกอบด้วยคุณสมบัติ ถูกดูดซับอยู่ในสมาธิกับสิ่งที่มีคุณสมบัติ ก็จะละคุณสมบัติทั้งปวงและบรรลุสิ่งที่ปราศจากคุณสมบัติ
12.203.18
अव्यक्तस्येह विज्ञाने नास्ति तुल्यं निदर्शनम् ।
यत्र नास्ति पदन्यासः कस्तं विषयमाप्नुयात् ॥ १२.२०३.१८ ॥
ในความรู้เกี่ยวกับสิ่งที่ไม่ปรากฏนี้ ไม่มีอุปมาใดที่เทียบเคียงได้ เมื่อไม่แม้มีรอยเท้า ใครเล่าจะเข้าถึงภาวะนั้นได้
12.203.19
तपसा चानुमानेन गुणैर्जात्या श्रुतेन च ।
निनीषेत्परमं ब्रह्म विशुद्धेनान्तरात्मना ॥ १२.२०३.१९ ॥
ด้วยตบะ ด้วยการอนุมาน ด้วยคุณสมบัติ ด้วยกำเนิด และด้วยการศึกษาพระเวท ผู้ใดพึงนำตนไปสู่พรหมันสูงสุด ด้วยอันตราตมันที่บริสุทธิ์
12.203.20
गुणहीनो हि तं मार्गं बहिः समनुवर्तते ।
गुणाभावात्प्रकृत्या वा निस्तर्क्यं ज्ञेयसंमितम् ॥ १२.२०३.२० ॥
ผู้ปราศจากคุณสมบัติย่อมเดินตามหนทางนั้นเพียงภายนอก เพราะขาดคุณสมบัติ หรือโดยธรรมชาติ ทางนั้นพ้นการใช้เหตุผล และเท่ากับสิ่งที่พึงรู้
12.203.21
नैर्गुण्याद्ब्रह्म चाप्नोति सगुणत्वान्निवर्तते ।
गुणप्रसारिणी बुद्धिर्हुताशन इवेन्धने ॥ १२.२०३.२१ ॥
ผู้ที่พ้นจากคุณทั้งหลายย่อมบรรลุพรหมัน ผู้ที่ยังมีคุณก็ย่อมหวนกลับ ปัญญาที่แผ่ไปตามคุณเปรียบเหมือนไฟในเชื้อฟืน
12.203.22
यदा पञ्च वियुक्तानि इन्द्रियाणि स्वकर्मभिः ।
तदा तत्परमं ब्रह्म संमुक्तं प्रकृतेः परम् ॥ १२.२०३.२२ ॥
เมื่อใดอินทรีย์ทั้งห้าหลุดพ้นจากหน้าที่ของตน เมื่อนั้นพรหมันสูงสุดนั้นย่อมได้รับการปลดปล่อยโดยสมบูรณ์ ล่วงพ้นปรกฤติ
12.203.23
एवं प्रकृतितः सर्वे संभवन्ति शरीरिणः ।
निवर्तन्ते निवृत्तौ च स्वर्गे नैवोपयान्ति च ॥ १२.२०३.२३ ॥
ดังนี้ สิ่งมีชีวิตที่มีร่างทั้งปวงย่อมเกิดขึ้นจากปรกฤติ เมื่อสิ้นสุดลงก็หวนกลับ และแม้แต่สวรรค์ก็ไม่อาจไปถึงได้
12.203.24
पुरुषप्रकृतिर्बुद्धिर्विशेषाश्चेन्द्रियाणि च ।
अहंकारोऽभिमानश्च संभूतो भूतसंज्ञकः ॥ १२.२०३.२४ ॥
ปุรุษะและปรกฤติ ปัญญา ลักษณะจำเพาะทั้งหลาย และอินทรีย์ทั้งหลาย รวมทั้งอหังการและการถือตัว ได้เกิดขึ้นแล้ว และถูกเรียกว่า ภูตะ (สิ่งที่มีอยู่)
12.203.25
एतस्याद्या प्रवृत्तिस्तु प्रधानात्संप्रवर्तते ।
द्वितीया मिथुनव्यक्तिमविशेषान्नियच्छति ॥ १२.२०३.२५ ॥
การเคลื่อนไหวครั้งแรกของสิ่งนี้เกิดขึ้นจากประธาน (ประธาน) ส่วนการเคลื่อนไหวที่สองควบคุมการปรากฏของคู่หนึ่งจากสิ่งที่ยังไม่แยกแยะ
12.203.26
धर्मादुत्कृष्यते श्रेयस्तथा धर्मोऽष्यधर्मतः ।
रागवान्प्रकृतिं ह्येति विरक्तो ज्ञानवान्भवम् ॥ १२.२०३.२६ ॥
ความดีสูงสุดถูกยกขึ้นจากธรรม และธรรมก็ถูกยกขึ้นจากอธรรมเช่นกัน ผู้ที่มีราคะย่อมไปสู่ปรกฤติ ส่วนผู้ที่ปราศจากราคะและมีปัญญาย่อมก้าวพ้นภพ (ภวะ)