महाभारत · अध्याय 12.203
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.203.1
दुःखोपघाते शारीरे मानसे चाप्युपस्थिते ।
यस्मिन्न शक्यते कर्तुं यत्नस्तं नानुचिन्तयेत् ॥ १२.२०३.१ ॥
शारीरिक किंवा मानसिक दुःख प्राप्त झाले असता, जे प्रयत्नाने दूर करता येत नाही त्याचे वारंवार चिंतन करू नये.
12.203.2
भैषज्यमेतद्दुःखस्य यदेतन्नानुचिन्तयेत् ।
चिन्त्यमानं हि चाभ्येति भूयश्चापि प्रवर्तते ॥ १२.२०३.२ ॥
दुःखावरील औषध हेच आहे की त्याचे चिंतन करू नये; चिंतन केल्यास ते पुन्हा येते आणि वाढते.
12.203.3
प्रज्ञया मानसं दुःखं हन्याच्छारीरमौषधैः ।
एतद्विज्ञानसामर्थ्यं न बालैः समतामियात् ॥ १२.२०३.३ ॥
मानसिक दुःख बुद्धीने नष्ट करावे, शारीरिक दुःख औषधांनी. हेच विज्ञानाचे सामर्थ्य आहे; ते मूर्खांच्या बरोबरीचे होत नाही.
12.203.4
अनित्यं यौवनं रूपं जीवितं द्रव्यसंचयः ।
आरोग्यं प्रियसंवासो गृध्येत्तत्र न पण्डितः ॥ १२.२०३.४ ॥
तारुण्य, रूप, जीवित, धनसंचय, आरोग्य आणि प्रियजनांचा सहवास — हे सर्व अनित्य आहे; पंडित त्यात आसक्त होत नाही.
12.203.5
न जानपदिकं दुःखमेकः शोचितुमर्हति ।
अशोचन्प्रतिकुर्वीत यदि पश्येदुपक्रमम् ॥ १२.२०३.५ ॥
जनपदाच्या दुःखासाठी एकट्याने शोक करणे योग्य नाही. उपाय दिसल्यास शोक न करता त्याचा प्रतिकार करावा.
12.203.6
सुखाद्बहुतरं दुःखं जीविते नास्ति संशयः ।
स्रिग्धस्य चेन्द्रियार्थेषु मोहान्मरणमप्रियम् ॥ १२.२०३.६ ॥
जीवनात सुखापेक्षा दुःख अधिक आहे यात संशय नाही. इंद्रियविषयांत आसक्त असणाऱ्याला मोहामुळे अप्रिय मृत्यू येतो.
12.203.7
परित्यजति यो दुःखं सुखं वाऽप्युभयं नरः ।
अभ्येति ब्रह्म सोत्यन्तं न ते शोचन्ति पण्डिताः ॥ १२.२०३.७ ॥
जो मनुष्य दुःख आणि सुख दोन्हीही त्यागतो, तो ब्रह्माला पूर्णपणे प्राप्त होतो; ज्ञानी लोक त्याच्याविषयी शोक करीत नाहीत.
12.203.8
दुःखमर्था हि युज्यन्ते पालने न च ते सुखम् ।
दुःखेन चाधिगम्यन्ते नाशमेषां न चिन्तयेत् ॥ १२.२०३.८ ॥
धनवस्तू दुःखानेच मिळतात, त्यांच्या रक्षणातही सुख नाही; दुःखानेच त्या मिळवल्या जातात, म्हणून त्यांच्या नाशाचा विचार करू नये.
12.203.9
ज्ञानं ज्ञेयाभिर्निवृत्तं विद्धि ज्ञानगुणं मनः ।
प्रज्ञाकरणसंयुक्तं ततो बुद्धिः प्रवर्तते ॥ १२.२०३.९ ॥
ज्ञेय विषयांपासून निवृत्त झालेले मन ज्ञानगुणयुक्त समज; प्रज्ञेच्या साधनाने युक्त झाल्यावर बुद्धी प्रवृत्त होते.
12.203.10
यदा कर्मगुणोपेता बुद्धिर्मनसि वर्तते ।
तदा प्रज्ञायते ब्रह्म ध्यानयोगसमाधिना ॥ १२.२०३.१० ॥
कर्मगुणांनी युक्त बुद्धी मनात स्थिर असते तेव्हा ध्यान, योग आणि समाधीद्वारे ब्रह्म जाणले जाते.
12.203.11
सेयं गुणवती बुद्धिर्गुणेष्वेवाभिवर्तते ।
अपरादभिनिः स्रौति गिरेः शृङ्गादिवोदकम् ॥ १२.२०३.११ ॥
ही गुणवती बुद्धी गुणांकडेच वळते; पर्वताच्या शिखरावरून जल वाहावे तसे ती खालच्या स्रोतातून वाहते.
12.203.12
यदा निर्गुणमाप्नोति ध्यानं मनसि पूर्वजम् ।
तदा प्रज्ञायते ब्रह्म निकषं निकषे यथा ॥ १२.२०३.१२ ॥
मनात पूर्वज निर्गुण ध्यान प्राप्त होते तेव्हा, कसोटीवर सोने तपासल्याप्रमाणे ब्रह्म जाणले जाते.
12.203.13
मनस्त्वसंहृतं बुद्ध्या हीन्द्रियार्थनिदर्शकम् ।
न समर्थं गुणापेक्षि निर्गुणस्य निदर्शने ॥ १२.२०३.१३ ॥
बुद्धीने संयमित न झालेले मन इंद्रियविषयांकडेच निर्देश करते. गुणांवर अवलंबून असलेले ते निर्गुणाच्या दर्शनास समर्थ नसते.
12.203.14
सर्वाण्येतानि संवार्य द्वाराणि मनसि स्थितः ।
मनस्येकाग्रतां कृत्वा तत्परं प्रतिपद्यते ॥ १२.२०३.१४ ॥
ही सर्व द्वारे बंद करून, मनात स्थिर होऊन, मनाला एकाग्र करून, तो त्या परमाला प्राप्त होतो.
12.203.15
यथा महान्ति भूतानि निवर्तन्ते गुणक्षये ।
तथेन्द्रियाण्युपादाय बुद्धिर्मनसि वर्तते ॥ १२.२०३.१५ ॥
गुणांचा क्षय झाल्यावर जसे महाभूते मागे फिरतात, तसेच इंद्रियांना घेऊन बुद्धी मनात वर्तते.
12.203.16
यदा मनसि सा बुद्धिर्वर्ततेऽन्तरचारिणी ।
व्यवसायगुणोपेता तदा संपद्यते मनः ॥ १२.२०३.१६ ॥
आतून संचार करणारी, निश्चयगुणाने युक्त ती बुद्धी जेव्हा मनात वर्तते, तेव्हा मन तिच्याशी एकरूप होते.
12.203.17
गुणवद्भिर्गुणोपेतं यदा ध्यानगतं मनः ।
तदा सर्वान्गुणान्हित्वा निर्गुणं प्रतिपद्यते ॥ १२.२०३.१७ ॥
गुणवान पदार्थांनी युक्त मन जेव्हा ध्यानात लीन होते, तेव्हा सर्व गुणांचा त्याग करून ते निर्गुणाला प्राप्त होते.
12.203.18
अव्यक्तस्येह विज्ञाने नास्ति तुल्यं निदर्शनम् ।
यत्र नास्ति पदन्यासः कस्तं विषयमाप्नुयात् ॥ १२.२०३.१८ ॥
येथे अव्यक्ताच्या ज्ञानाला तुल्य असे उदाहरण नाही. जिथे पदचिन्हही नाही, त्या विषयाला कोण प्राप्त करू शकेल?
12.203.19
तपसा चानुमानेन गुणैर्जात्या श्रुतेन च ।
निनीषेत्परमं ब्रह्म विशुद्धेनान्तरात्मना ॥ १२.२०३.१९ ॥
तप, अनुमान, गुण, जात आणि श्रुती यांच्याद्वारे, शुद्ध अंतरात्म्याने माणसाने परम ब्रह्माकडे जाण्याची इच्छा धरावी.
12.203.20
गुणहीनो हि तं मार्गं बहिः समनुवर्तते ।
गुणाभावात्प्रकृत्या वा निस्तर्क्यं ज्ञेयसंमितम् ॥ १२.२०३.२० ॥
गुणहीन मनुष्य तो मार्ग केवळ बाहेरून अनुसरतो; गुणाभावामुळे किंवा स्वभावामुळे, जो तर्काच्या पलीकडे आणि ज्ञेयाच्या बरोबरीचा मानला आहे.
12.203.21
नैर्गुण्याद्ब्रह्म चाप्नोति सगुणत्वान्निवर्तते ।
गुणप्रसारिणी बुद्धिर्हुताशन इवेन्धने ॥ १२.२०३.२१ ॥
गुणरहिततेने ब्रह्म प्राप्त होते; सगुणत्वाने परत फिरते. गुणांमध्ये पसरणारी बुद्धी, इंधनातील अग्नीप्रमाणे आहे.
12.203.22
यदा पञ्च वियुक्तानि इन्द्रियाणि स्वकर्मभिः ।
तदा तत्परमं ब्रह्म संमुक्तं प्रकृतेः परम् ॥ १२.२०३.२२ ॥
पाच इंद्रिये आपापल्या कर्मांपासून वेगळी होतात तेव्हा ते परम ब्रह्म प्रकृतीच्या पलीकडे पूर्णपणे मुक्त होते.
12.203.23
एवं प्रकृतितः सर्वे संभवन्ति शरीरिणः ।
निवर्तन्ते निवृत्तौ च स्वर्गे नैवोपयान्ति च ॥ १२.२०३.२३ ॥
अशा रीतीने प्रकृतीपासून सर्व देहधारी प्राणी उत्पन्न होतात; निवृत्तीत ते परत फिरतात आणि स्वर्गालाही पोहोचत नाहीत.
12.203.24
पुरुषप्रकृतिर्बुद्धिर्विशेषाश्चेन्द्रियाणि च ।
अहंकारोऽभिमानश्च संभूतो भूतसंज्ञकः ॥ १२.२०३.२४ ॥
पुरुष आणि प्रकृती, बुद्धी, विशेष, इंद्रिये, अहंकार आणि अभिमान — हे सर्व उत्पन्न झाले आहेत, ज्यांना भूत म्हणतात.
12.203.25
एतस्याद्या प्रवृत्तिस्तु प्रधानात्संप्रवर्तते ।
द्वितीया मिथुनव्यक्तिमविशेषान्नियच्छति ॥ १२.२०३.२५ ॥
याची पहिली प्रवृत्ती प्रधानापासून सुरू होते. दुसरी, अविशेषापासून जोडीची अभिव्यक्ती नियंत्रित करते.
12.203.26
धर्मादुत्कृष्यते श्रेयस्तथा धर्मोऽष्यधर्मतः ।
रागवान्प्रकृतिं ह्येति विरक्तो ज्ञानवान्भवम् ॥ १२.२०३.२६ ॥
धर्मापासून श्रेय उन्नत होते; तसेच धर्मही अधर्मापासून (उन्नत होतो). रागी माणूस प्रकृतीला प्राप्त होतो; विरक्त, ज्ञानी माणूस भवाला पार करतो.