ମହାଭାରତ · ଅଧ୍ୟାୟ 12.203
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.203.1
दुःखोपघाते शारीरे मानसे चाप्युपस्थिते ।
यस्मिन्न शक्यते कर्तुं यत्नस्तं नानुचिन्तयेत् ॥ १२.२०३.१ ॥
ଶାରୀରିକ କିମ୍ବା ମାନସିକ ଦୁଃଖ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ, ଯାହା ଯତ୍ନରେ ପ୍ରତିକାର ହୋଇ ନ ପାରେ, ତାହା ବାରମ୍ବାର ଚିନ୍ତା କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
12.203.2
भैषज्यमेतद्दुःखस्य यदेतन्नानुचिन्तयेत् ।
चिन्त्यमानं हि चाभ्येति भूयश्चापि प्रवर्तते ॥ १२.२०३.२ ॥
ଦୁଃଖର ଔଷଧ ଏହି: ତାହା ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା ନ କରିବା; ଚିନ୍ତା କଲେ ତାହା ପୁଣି ଆସି ବଢ଼େ।
12.203.3
प्रज्ञया मानसं दुःखं हन्याच्छारीरमौषधैः ।
एतद्विज्ञानसामर्थ्यं न बालैः समतामियात् ॥ १२.२०३.३ ॥
ମାନସିକ ଦୁଃଖ ପ୍ରଜ୍ଞାରେ ନାଶ କରିବା ଉଚିତ, ଶାରୀରିକ ଦୁଃଖ ଔଷଧରେ। ଏହା ଜ୍ଞାନର ସାମର୍ଥ୍ୟ; ମୂର୍ଖମାନଙ୍କ ସହ ଏହା ସମାନ ହୁଏ ନାହିଁ।
12.203.4
अनित्यं यौवनं रूपं जीवितं द्रव्यसंचयः ।
आरोग्यं प्रियसंवासो गृध्येत्तत्र न पण्डितः ॥ १२.२०३.४ ॥
ଯୌବନ, ରୂପ, ଜୀବନ, ଧନସଞ୍ଚୟ, ଆରୋଗ୍ୟ ଓ ପ୍ରିୟଜନଙ୍କ ସହବାସ — ଏସବୁ ଅନିତ୍ୟ; ପଣ୍ଡିତ ଏଥିରେ ଆସକ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ।
12.203.5
न जानपदिकं दुःखमेकः शोचितुमर्हति ।
अशोचन्प्रतिकुर्वीत यदि पश्येदुपक्रमम् ॥ १२.२०३.५ ॥
ଜନପଦର ଦୁଃଖ ପାଇଁ କେବଳ ଜଣେ ଶୋକ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଉପାୟ ଦେଖାଗଲେ, ଶୋକ ନ କରି ତାହାର ପ୍ରତିକାର କରିବା ଉଚିତ।
12.203.6
सुखाद्बहुतरं दुःखं जीविते नास्ति संशयः ।
स्रिग्धस्य चेन्द्रियार्थेषु मोहान्मरणमप्रियम् ॥ १२.२०३.६ ॥
ଜୀବନରେ ସୁଖ ଅପେକ୍ଷା ଦୁଃଖ ଅଧିକ, ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ବିଷୟରେ ଆସକ୍ତ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ମୋହରୁ ଅପ୍ରିୟ ମୃତ୍ୟୁ ଆସେ।
12.203.7
परित्यजति यो दुःखं सुखं वाऽप्युभयं नरः ।
अभ्येति ब्रह्म सोत्यन्तं न ते शोचन्ति पण्डिताः ॥ १२.२०३.७ ॥
ଯିଏ ଦୁଃଖ ଓ ସୁଖ ଉଭୟକୁ ତ୍ୟାଗ କରେ, ସେ ବ୍ରହ୍ମକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଲାଭ କରେ; ପଣ୍ଡିତମାନେ ତା ପାଇଁ ଶୋକ କରନ୍ତି ନାହିଁ।
12.203.8
दुःखमर्था हि युज्यन्ते पालने न च ते सुखम् ।
दुःखेन चाधिगम्यन्ते नाशमेषां न चिन्तयेत् ॥ १२.२०३.८ ॥
ଧନ-ବସ୍ତୁ ଦୁଃଖରେ ହିଁ ମିଳେ, ସେଗୁଡ଼ିକର ରକ୍ଷାରେ ମଧ୍ୟ ସୁଖ ନାହିଁ; ସେଗୁଡ଼ିକ ଦୁଃଖରେ ହିଁ ଲାଭ ହୁଏ; ତେଣୁ ସେଗୁଡ଼ିକର ନାଶ ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
12.203.9
ज्ञानं ज्ञेयाभिर्निवृत्तं विद्धि ज्ञानगुणं मनः ।
प्रज्ञाकरणसंयुक्तं ततो बुद्धिः प्रवर्तते ॥ १२.२०३.९ ॥
ଜ୍ଞେୟ ବିଷୟରୁ ନିବୃତ୍ତ ମନକୁ ଜ୍ଞାନଗୁଣଯୁକ୍ତ ବୋଲି ଜାଣ; ପ୍ରଜ୍ଞାର ସାଧନ ସହିତ ଯୁକ୍ତ ହେଲେ ବୁଦ୍ଧି ପ୍ରବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ।
12.203.10
यदा कर्मगुणोपेता बुद्धिर्मनसि वर्तते ।
तदा प्रज्ञायते ब्रह्म ध्यानयोगसमाधिना ॥ १२.२०३.१० ॥
କର୍ମଗୁଣଯୁକ୍ତ ବୁଦ୍ଧି ଯେତେବେଳେ ମନରେ ଅବସ୍ଥାନ କରେ, ସେତେବେଳେ ଧ୍ୟାନ, ଯୋଗ ଓ ସମାଧି ଦ୍ୱାରା ବ୍ରହ୍ମ ଜଣାଯାଏ।
12.203.11
सेयं गुणवती बुद्धिर्गुणेष्वेवाभिवर्तते ।
अपरादभिनिः स्रौति गिरेः शृङ्गादिवोदकम् ॥ १२.२०३.११ ॥
ଏହି ଗୁଣବତୀ ବୁଦ୍ଧି ଗୁଣ ଆଡକୁ ହିଁ ଫେରେ; ପର୍ବତ ଶିଖରରୁ ଜଳ ବହିବା ପରି, ସେ ନିମ୍ନରୁ ବହି ବାହାରେ।
12.203.12
यदा निर्गुणमाप्नोति ध्यानं मनसि पूर्वजम् ।
तदा प्रज्ञायते ब्रह्म निकषं निकषे यथा ॥ १२.२०३.१२ ॥
ମନରେ ପୂର୍ବଜ ନିର୍ଗୁଣ ଧ୍ୟାନ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ, କଷ୍ଟିପଥରରେ ସୁନା ପରଖିବା ପରି ବ୍ରହ୍ମ ଜଣାଯାଏ।
12.203.13
मनस्त्वसंहृतं बुद्ध्या हीन्द्रियार्थनिदर्शकम् ।
न समर्थं गुणापेक्षि निर्गुणस्य निदर्शने ॥ १२.२०३.१३ ॥
ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ସଂଯତ ନ ହୋଇଥିବା ମନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ବିଷୟକୁ ହିଁ ସୂଚାଏ। ଗୁଣ ଉପରେ ନିର୍ଭରଶୀଳ ସେ ନିର୍ଗୁଣ ଦର୍ଶନରେ ସକ୍ଷମ ନୁହେଁ।
12.203.14
सर्वाण्येतानि संवार्य द्वाराणि मनसि स्थितः ।
मनस्येकाग्रतां कृत्वा तत्परं प्रतिपद्यते ॥ १२.२०३.१४ ॥
ଏହି ସମସ୍ତ ଦ୍ୱାର ବନ୍ଦ କରି, ମନରେ ସ୍ଥିତ ହୋଇ, ମନକୁ ଏକାଗ୍ର କରି, ସେ ସେହି ପରମକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।
12.203.15
यथा महान्ति भूतानि निवर्तन्ते गुणक्षये ।
तथेन्द्रियाण्युपादाय बुद्धिर्मनसि वर्तते ॥ १२.२०३.१५ ॥
ଗୁଣର କ୍ଷୟ ହେଲେ ଯେପରି ମହାଭୂତମାନେ ପଛକୁ ଫେରନ୍ତି, ସେହିପରି ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ ଗ୍ରହଣ କରି ବୁଦ୍ଧି ମନରେ ରହେ।
12.203.16
यदा मनसि सा बुद्धिर्वर्ततेऽन्तरचारिणी ।
व्यवसायगुणोपेता तदा संपद्यते मनः ॥ १२.२०३.१६ ॥
ଭିତରେ ବିଚରଣ କରୁଥିବା, ନିଶ୍ଚୟ ଗୁଣରେ ଯୁକ୍ତ ସେହି ବୁଦ୍ଧି ଯେତେବେଳେ ମନରେ ରହେ, ସେତେବେଳେ ମନ ତା ସହିତ ଏକୀଭୂତ ହୁଏ।
12.203.17
गुणवद्भिर्गुणोपेतं यदा ध्यानगतं मनः ।
तदा सर्वान्गुणान्हित्वा निर्गुणं प्रतिपद्यते ॥ १२.२०३.१७ ॥
ଗୁଣବାନ ପଦାର୍ଥରେ ଯୁକ୍ତ ମନ ଯେତେବେଳେ ଧ୍ୟାନରେ ଲୀନ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ସମସ୍ତ ଗୁଣ ଛାଡ଼ି ସେ ନିର୍ଗୁଣକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।
12.203.18
अव्यक्तस्येह विज्ञाने नास्ति तुल्यं निदर्शनम् ।
यत्र नास्ति पदन्यासः कस्तं विषयमाप्नुयात् ॥ १२.२०३.१८ ॥
ଏଠାରେ ଅବ୍ୟକ୍ତର ଜ୍ଞାନ ପାଇଁ ସମକକ୍ଷ ଉଦାହରଣ ନାହିଁ। ଯେଉଁଠାରେ ପାଦଚିହ୍ନ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ, ସେହି ବିଷୟକୁ କିଏ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇପାରିବ?
12.203.19
तपसा चानुमानेन गुणैर्जात्या श्रुतेन च ।
निनीषेत्परमं ब्रह्म विशुद्धेनान्तरात्मना ॥ १२.२०३.१९ ॥
ତପ, ଅନୁମାନ, ଗୁଣ, ଜାତି ଓ ଶ୍ରୁତି ଦ୍ୱାରା, ବିଶୁଦ୍ଧ ଅନ୍ତରାତ୍ମା ସହିତ ମନୁଷ୍ୟ ପରବ୍ରହ୍ମ ଆଡ଼କୁ ଯିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରିବା ଉଚିତ।
12.203.20
गुणहीनो हि तं मार्गं बहिः समनुवर्तते ।
गुणाभावात्प्रकृत्या वा निस्तर्क्यं ज्ञेयसंमितम् ॥ १२.२०३.२० ॥
ଗୁଣହୀନ ମନୁଷ୍ୟ ସେହି ମାର୍ଗକୁ କେବଳ ବାହାରୁ ଅନୁସରଣ କରେ; ଗୁଣାଭାବ ବା ସ୍ୱଭାବ ହେତୁ, ଯାହା ତର୍କର ଅତୀତ ଏବଂ ଜ୍ଞେୟ ସମାନ ବୋଲି ମନାଯାଏ।
12.203.21
नैर्गुण्याद्ब्रह्म चाप्नोति सगुणत्वान्निवर्तते ।
गुणप्रसारिणी बुद्धिर्हुताशन इवेन्धने ॥ १२.२०३.२१ ॥
ଗୁଣରହିତତା ଦ୍ୱାରା ବ୍ରହ୍ମକୁ ପାଏ; ସଗୁଣତା ଦ୍ୱାରା ଫେରିଆସେ। ଗୁଣରେ ବିସ୍ତାରିତ ବୁଦ୍ଧି, ଇନ୍ଧନରେ ଅଗ୍ନି ପରି।
12.203.22
यदा पञ्च वियुक्तानि इन्द्रियाणि स्वकर्मभिः ।
तदा तत्परमं ब्रह्म संमुक्तं प्रकृतेः परम् ॥ १२.२०३.२२ ॥
ପାଞ୍ଚ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଜ ନିଜ କର୍ମରୁ ବିୟୁକ୍ତ ହେଲେ, ସେହି ପରମ ବ୍ରହ୍ମ ପ୍ରକୃତିର ପରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।
12.203.23
एवं प्रकृतितः सर्वे संभवन्ति शरीरिणः ।
निवर्तन्ते निवृत्तौ च स्वर्गे नैवोपयान्ति च ॥ १२.२०३.२३ ॥
ଏହିପରି ପ୍ରକୃତିରୁ ସମସ୍ତ ଦେହଧାରୀ ଜୀବ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି; ନିବୃତ୍ତିରେ ସେମାନେ ଫେରି ଆସନ୍ତି ଏବଂ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ମଧ୍ୟ ପହଞ୍ଚନ୍ତି ନାହିଁ।
12.203.24
पुरुषप्रकृतिर्बुद्धिर्विशेषाश्चेन्द्रियाणि च ।
अहंकारोऽभिमानश्च संभूतो भूतसंज्ञकः ॥ १२.२०३.२४ ॥
ପୁରୁଷ ଓ ପ୍ରକୃତି, ବୁଦ୍ଧି, ବିଶେଷ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ଅହଂକାର ଓ ଅଭିମାନ — ଏସବୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି, ଯାହାକୁ ଭୂତ କୁହାଯାଏ।
12.203.25
एतस्याद्या प्रवृत्तिस्तु प्रधानात्संप्रवर्तते ।
द्वितीया मिथुनव्यक्तिमविशेषान्नियच्छति ॥ १२.२०३.२५ ॥
ଏହାର ପ୍ରଥମ ପ୍ରବୃତ୍ତି ପ୍ରଧାନରୁ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଦ୍ୱିତୀୟଟି ଅବିଶେଷରୁ ଯୁଗଳର ଅଭିବ୍ୟକ୍ତିକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ।
12.203.26
धर्मादुत्कृष्यते श्रेयस्तथा धर्मोऽष्यधर्मतः ।
रागवान्प्रकृतिं ह्येति विरक्तो ज्ञानवान्भवम् ॥ १२.२०३.२६ ॥
ଧର୍ମରୁ ଶ୍ରେୟ ଉନ୍ନୀତ ହୁଏ; ସେହିପରି ଧର୍ମ ମଧ୍ୟ ଅଧର୍ମରୁ (ଉନ୍ନୀତ ହୁଏ)। ରାଗୀ ପ୍ରକୃତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ; ବିରକ୍ତ ଜ୍ଞାନୀ ଭବକୁ ଅତିକ୍ରମ କରେ।