મહાભારત · અધ્યાય 12.213
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.213.1
चतुर्विधानि भूतानि स्थावराणि चराणि च ।
अव्यक्तप्रभवान्याहुरव्यक्तनिधनानि च।
अव्यक्तलक्षणं विद्यादव्यक्तात्मात्मकं मनः ॥ १२.२१३.१ ॥
ચાર પ્રકારના પ્રાણીઓ છે, સ્થાવર અને ચર. તેઓ અવ્યક્તમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે અને અવ્યક્તમાં લય પામે છે એમ કહેવાય છે. અવ્યક્તનું લક્ષણ જાણવું; મન અવ્યક્તમાંથી જન્મેલું અને આત્મસ્વરૂપ છે.
12.213.2
यथाऽश्वत्थकणीकायामन्तर्भूतो महाद्रुमः ।
निष्पन्नो दृश्यते व्यक्तमव्यक्तात्संभवस्तथा ॥ १२.२१३.२ ॥
પીપળાના બીજમાં છુપાયેલું મહાવૃક્ષ પૂર્ણ રીતે પ્રગટ દેખાય છે, તેમ અવ્યક્તમાંથી ઉત્પત્તિ થાય છે.
12.213.3
आत्मानमनुसंयाति बुद्धिरव्यक्तजा तथा ।
तामन्वेति मनो यद्वल्लोहवर्मणि सन्निधौ ॥ १२.२१३.३ ॥
અવ્યક્તમાંથી જન્મેલી બુદ્ધિ આત્માને અનુસરે છે; તેમ લોખંડના બખ્તરની નજીક હોય તેમ મન તેને અનુસરે છે.
12.213.4
अभिद्रवत्ययस्कान्तमयोनिश्चेतनं यथा ।
स्वभावहेतुजा भावा यद्वदन्यदपीदृशम् ॥ १२.२१३.४ ॥
સ્વભાવ-હેતુથી જન્મેલા ભાવો અને આવા બીજા પણ, જેમ અચેતન લોખંડ ચુંબક તરફ દોડે છે, તેમ થાય છે.
12.213.5
तद्वदव्यक्तजा भावाः कर्तुः कारणलक्षणाः ।
अचेतनाश्चेतयितुः कारणादभिसंगताः ॥ १२.२१३.५ ॥
તેમ અવ્યક્તમાંથી જન્મેલા ભાવો, કર્તાના કારણ-લક્ષણવાળા, અચેતન હોવા છતાં ચેતયિતાના કારણે જોડાય છે.
12.213.6
न भूर्न खं द्यौर्भूतानि नर्षयो न सुरासुराः ।
नान्यदासीदृते जीवमासेदुर्न तु संहतिम् ॥ १२.२१३.६ ॥
પૃથ્વી ન હતી, આકાશ ન હતું, દ્યુલોક ન હતો, ભૂતો ન હતાં, ઋષિઓ ન હતા, સુર-અસુર ન હતા; જીવ સિવાય બીજું કંઈ ન હતું, અને તેઓ સંહતિ પામ્યા ન હતા.
12.213.7
सर्वं नित्यं सर्वगतं मनोहेतुत्वलक्षणम् ।
अज्ञानकर्म निर्दिष्टमेतत्कारणलक्षणम् ॥ १२.२१३.७ ॥
બધું નિત્ય, સર્વવ્યાપી, મનના હેતુત્વનું લક્ષણ ધરાવે છે. અજ્ઞાનથી થતું કર્મ આને કારણનું લક્ષણ કહે છે.
12.213.8
तत्कारणेन संयुक्तं कार्यसंग्रहकारकम् ।
येनैतद्वर्तते चक्रमनादिनिधनं महत् ॥ १२.२१३.८ ॥
તે કારણથી યુક્ત, કાર્યોનો સંગ્રહ અને સર્જન કરનાર; જેનાથી આ આદિ-અંત વિનાનું મહાન ચક્ર ફરે છે.
12.213.9
येन स्वभावसद्भावं हेतुभूता सकारणा ।
एवं प्राकृतविस्तारो ह्याश्रित्य पुरुषं परम् ॥ १२.२१३.९ ॥
જેનાથી સ્વભાવનું અસ્તિત્વ છે, હેતુરૂપ અને કારણ સહિત; આ રીતે પ્રાકૃત વિસ્તાર ખરેખર પરમ પુરુષનો આશ્રય લઈને થાય છે.
12.213.10
अव्यक्तनाभं व्यक्तारं विकारपरिमण्डलम् ।
क्षेत्रज्ञाधिष्ठितं चक्रं स्निग्धाक्षं वर्तते ध्रुवम् ॥ १२.२१३.१० ॥
અવ્યક્ત જેનું નાભિ છે, વ્યક્તને પ્રગટ કરનાર, વિકારોથી ઘેરાયેલું; ક્ષેત્રજ્ઞથી અધિષ્ઠિત આ ચક્ર લીસી ધરી પર સ્થિર રીતે ફરે છે.
12.213.11
स्निग्धत्वात्तिलवत्सर्वं चक्रेऽस्मिन्पीड्यते जगत् ।
तिलपीडैरिवाक्रम्य भोगैरज्ञानसंभवैः ॥ १२.२१३.११ ॥
સ્નિગ્ધતાને કારણે આ ચક્રમાં તલની જેમ આખું જગત પીસાય છે; તલના ઘાણાથી દબાયેલાની જેમ અજ્ઞાનથી ઉત્પન્ન ભોગોથી આક્રાંત થઈને.
12.213.12
प्राणेनायं हि शान्ते तु विरोधात्प्रतिपालनम् ।
देहस्येषून्य आस्ते यः शुद्धोऽचिन्त्यः सनातनः ॥ १२.२१३.१२ ॥
આ ખરેખર પ્રાણથી જ છે; પણ શાંત થવાથી વિરોધને કારણે દેહનું પાલન થાય છે. જે શુદ્ધ, અચિંત્ય અને સનાતન છે, તે દેહમાં અધિષ્ઠાતા વિના રહે છે.
12.213.13
भ्रामयन्नेषतो याति कालचक्रसमन्वितः ।
भूतानि मोहयन्नित्यं चक्रस्य च रयं गतः ॥ १२.२१३.१३ ॥
કાળચક્ર સાથે જોડાઈને, ક્ષણમાં ફેરવતો તે ચાલે છે; પ્રાણીઓને સદા મોહ પમાડતો, ચક્રનો વેગ પામીને.
12.213.14
स्नेहद्रव्यसमायोगे क्षेत्रपाचं न वस्तुषु ।
तिलवत्पीडिते चक्रे ह्याधियन्त्रनिपीडिते।
बहिश्चाधिष्ठिते यद्वज्ज्ञानिनां कर्मसंभवम् ॥ १२.२१३.१४ ॥
તેલ જેવા દ્રવ્યોના સંયોગમાં, તલની જેમ ચક્રમાં પીસાતાં, વસ્તુઓમાં ક્ષેત્રપાક થતો નથી; તેમ માનસિક યંત્રથી પીડિત અને બહારથી અધિષ્ઠિત થઈ જ્ઞાનીઓના કર્મનો ઉદ્ભવ થાય છે.
12.213.15
कर्म तत्कुरुते तर्षादहंकारपरिग्रहम् ।
कार्यकारणसंयोगे स हेतुरुपपादितः ॥ १२.२१३.१५ ॥
તે કર્મ તૃષ્ણાથી, અહંકારને ગ્રહણ કરીને કરે છે; કાર્ય-કારણના સંયોગમાં તે જ હેતુ સ્થાપિત કરાયો છે.
12.213.16
यथाऽऽकर्ण्य च तच्छिष्यस्तत्वज्ञानमनुत्तमम् ।
नात्येति कारणं कार्यं न कार्यं कारणं तथा।
कार्याण्यमूनि करणे कालो भवति हेतुमान् ॥ १२.२१३.१६ ॥
તે ઉત્તમ તત્ત્વજ્ઞાન સાંભળીને શિષ્ય જાણે છે—કારણ કાર્યને ઓળંગતું નથી, કાર્ય કારણ બનતું નથી; એમ આ કાર્યો કરણમાં છે; કાળ જ હેતુમાન બને છે.
12.213.17
हेतुयुक्ताः प्रकृतयो विकाराश्च परस्परम् ।
अन्योन्यमभिवर्तन्ते पुरुषाधिष्ठिताः सदा ॥ १२.२१३.१७ ॥
હેતુઓથી યુક્ત પ્રકૃતિઓ અને વિકારો પરસ્પર એકબીજા તરફ વળે છે; તે સદા પુરુષથી અધિષ્ઠિત રહે છે.
12.213.18
सत्वरजस्तामसैर्भावैश्च्युतो हेतुबलान्वितः ।
क्षेत्रज्ञमेवानयाति पांसुर्वातेरितो यथा ॥ १२.२१३.१८ ॥
સત્ત્વ, રજસ્ અને તમસ્ ભાવોથી ચ્યુત થઈ, હેતુબળથી યુક્ત થઈ, તે ક્ષેત્રજ્ઞને જ પ્રાપ્ત થાય છે; પવનથી ઊડેલી ધૂળની જેમ.
12.213.19
न च तैः स्पृश्यते भावैर्न ते तेन महात्मना ।
सरजस्कोऽरजस्कश्च स वै वायुर्भवेद्यथा ॥ १२.२१३.१९ ॥
તે તે ભાવોથી સ્પર્શાતા નથી, તે મહાત્માથી પણ સ્પર્શાતા નથી. રજસ સાથે હોય કે રજસ વિનાનો, તે વાયુ જ રહે છે.
12.213.20
तथैतदन्तरं विद्यात्सत्वक्षेत्रज्ञयोर्बुधः ।
अभ्यासात्स तथा युक्तो न गच्छेत्प्रकृतिं पुनः ॥ १२.२१३.२० ॥
બુદ્ધિમાને સત્ત્વ અને ક્ષેત્રજ્ઞ વચ્ચેનો ભેદ એ જ રીતે જાણવો; અભ્યાસથી તેવી રીતે યુક્ત થયેલો ફરી પ્રકૃતિને પામતો નથી.
12.213.21
संदेहमेतमुत्पन्नमच्छिनद्भगवानृषिः ।
तथा वार्तां समीक्षेत कृतलक्षणसंविदम् ॥ १२.२१३.२१ ॥
ઊભો થયેલો આ સંદેહ ભગવાન ઋષિએ છેદી નાખ્યો. એ જ રીતે, લક્ષણો અને જ્ઞાન ધરાવતી તે વાતની પરીક્ષા કરવી.
12.213.22
बीजान्यग्न्युपदग्धानि नरो हन्ति यथा पुनः ।
ज्ञानदग्धैस्तथा क्लेशैर्नात्मा संपद्यते पुनः ॥ १२.२१३.२२ ॥
અગ્નિથી બળેલા બીજને માણસ જેમ ફરી ઊગવા ન દે, તેમ જ્ઞાનાગ્નિથી બળેલા ક્લેશોથી આત્મા ફરી ઉત્પન્ન થતો નથી.