महाभारत · अध्याय 12.213
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.213.1
चतुर्विधानि भूतानि स्थावराणि चराणि च ।
अव्यक्तप्रभवान्याहुरव्यक्तनिधनानि च।
अव्यक्तलक्षणं विद्यादव्यक्तात्मात्मकं मनः ॥ १२.२१३.१ ॥
चार प्रकारचे प्राणी आहेत, स्थावर आणि चर. ते अव्यक्तापासून उत्पन्न होतात आणि अव्यक्तात विलीन होतात असे म्हटले जाते. अव्यक्ताचे लक्षण जाणावे; मन अव्यक्तापासून जन्मलेले व आत्मस्वरूप आहे.
12.213.2
यथाऽश्वत्थकणीकायामन्तर्भूतो महाद्रुमः ।
निष्पन्नो दृश्यते व्यक्तमव्यक्तात्संभवस्तथा ॥ १२.२१३.२ ॥
पिंपळाच्या बीजात दडलेला महावृक्ष पूर्णपणे प्रकट होऊन दिसतो, त्याचप्रमाणे अव्यक्तापासून उत्पत्ती होते.
12.213.3
आत्मानमनुसंयाति बुद्धिरव्यक्तजा तथा ।
तामन्वेति मनो यद्वल्लोहवर्मणि सन्निधौ ॥ १२.२१३.३ ॥
अव्यक्तापासून जन्मलेली बुद्धी आत्म्याचे अनुसरण करते; तसेच लोखंडी चिलखताजवळ जसे, मनही तिचे अनुसरण करते.
12.213.4
अभिद्रवत्ययस्कान्तमयोनिश्चेतनं यथा ।
स्वभावहेतुजा भावा यद्वदन्यदपीदृशम् ॥ १२.२१३.४ ॥
स्वभावहेतूपासून जन्मलेले भाव आणि असे इतरही, जसे अचेतन लोखंड चुंबकाकडे धावते, तसे असतात.
12.213.5
तद्वदव्यक्तजा भावाः कर्तुः कारणलक्षणाः ।
अचेतनाश्चेतयितुः कारणादभिसंगताः ॥ १२.२१३.५ ॥
तसेच अव्यक्तापासून जन्मलेले भाव, कर्त्याची कारणलक्षणे असलेले, अचेतन असूनही चेतयित्याच्या कारणामुळे संयुक्त होतात.
12.213.6
न भूर्न खं द्यौर्भूतानि नर्षयो न सुरासुराः ।
नान्यदासीदृते जीवमासेदुर्न तु संहतिम् ॥ १२.२१३.६ ॥
पृथ्वी नव्हती, आकाश नव्हते, द्युलोक नव्हता, प्राणी नव्हते, ऋषी नव्हते, सुर-असुरही नव्हते; जीवाशिवाय दुसरे काही नव्हते, आणि त्यांना संहती प्राप्त झाली नव्हती.
12.213.7
सर्वं नित्यं सर्वगतं मनोहेतुत्वलक्षणम् ।
अज्ञानकर्म निर्दिष्टमेतत्कारणलक्षणम् ॥ १२.२१३.७ ॥
सर्व काही नित्य, सर्वव्यापी, मनाचे हेतुत्व हे लक्षण असलेले आहे. अज्ञानातून होणारे कर्म हेच कारणाचे लक्षण सांगितले आहे.
12.213.8
तत्कारणेन संयुक्तं कार्यसंग्रहकारकम् ।
येनैतद्वर्तते चक्रमनादिनिधनं महत् ॥ १२.२१३.८ ॥
त्या कारणाने युक्त, कार्यांचा संग्रह व निर्मिती करणारे; ज्याने हे आदि-अंतरहित महान चक्र फिरते.
12.213.9
येन स्वभावसद्भावं हेतुभूता सकारणा ।
एवं प्राकृतविस्तारो ह्याश्रित्य पुरुषं परम् ॥ १२.२१३.९ ॥
ज्याने स्वभावाचे अस्तित्व आहे, हेतुरूप आणि कारणासह; अशा प्रकारे प्राकृत विस्तार खरोखर परम पुरुषाचा आश्रय घेऊन होतो.
12.213.10
अव्यक्तनाभं व्यक्तारं विकारपरिमण्डलम् ।
क्षेत्रज्ञाधिष्ठितं चक्रं स्निग्धाक्षं वर्तते ध्रुवम् ॥ १२.२१३.१० ॥
अव्यक्त हे ज्याचे नाभिस्थान, व्यक्ताचे प्रकटीकरण करणारे, विकारांनी वेढलेले; क्षेत्रज्ञाने अधिष्ठित हे चक्र गुळगुळीत आसावर निश्चितपणे फिरते.
12.213.11
स्निग्धत्वात्तिलवत्सर्वं चक्रेऽस्मिन्पीड्यते जगत् ।
तिलपीडैरिवाक्रम्य भोगैरज्ञानसंभवैः ॥ १२.२१३.११ ॥
स्निग्धतेमुळे या चक्रात तिळाप्रमाणे सर्व जग पिळले जाते; तिळाच्या घाण्याने दाबल्याप्रमाणे अज्ञानातून जन्मलेल्या भोगांनी आक्रांत होऊन.
12.213.12
प्राणेनायं हि शान्ते तु विरोधात्प्रतिपालनम् ।
देहस्येषून्य आस्ते यः शुद्धोऽचिन्त्यः सनातनः ॥ १२.२१३.१२ ॥
हे प्राणामुळेच आहे; पण शांत झाल्यावर विरोधामुळे देहाचे पालन होते. जो शुद्ध, अचिंत्य व सनातन आहे, तो देहात स्वामीविना राहतो.
12.213.13
भ्रामयन्नेषतो याति कालचक्रसमन्वितः ।
भूतानि मोहयन्नित्यं चक्रस्य च रयं गतः ॥ १२.२१३.१३ ॥
कालचक्राशी युक्त होऊन, क्षणात फिरवत पुढे जातो; प्राण्यांना नित्य मोहवीत, चक्राचा वेग प्राप्त होऊन.
12.213.14
स्नेहद्रव्यसमायोगे क्षेत्रपाचं न वस्तुषु ।
तिलवत्पीडिते चक्रे ह्याधियन्त्रनिपीडिते।
बहिश्चाधिष्ठिते यद्वज्ज्ञानिनां कर्मसंभवम् ॥ १२.२१३.१४ ॥
तेलासारख्या द्रव्यांच्या संयोगात, तिळाप्रमाणे चक्रात पिळले जाताना, वस्तूंमध्ये शेतीचा परिपाक होत नाही; तसेच मानसिक यंत्राने पीडित होऊन, बाहेरून अधिष्ठित होऊन ज्ञान्यांच्या कर्माचा उगम होतो.
12.213.15
कर्म तत्कुरुते तर्षादहंकारपरिग्रहम् ।
कार्यकारणसंयोगे स हेतुरुपपादितः ॥ १२.२१३.१५ ॥
ते कर्म तृष्णेने, अहंकार स्वीकारून करतो; कार्य-कारणांच्या संयोगात तोच हेतू स्थापित केला आहे.
12.213.16
यथाऽऽकर्ण्य च तच्छिष्यस्तत्वज्ञानमनुत्तमम् ।
नात्येति कारणं कार्यं न कार्यं कारणं तथा।
कार्याण्यमूनि करणे कालो भवति हेतुमान् ॥ १२.२१३.१६ ॥
ते उत्तम तत्त्वज्ञान ऐकून शिष्य जाणतो—कारण कार्याला ओलांडत नाही, कार्य कारण होत नाही; तसेच ही कार्ये करणात आहेत; काळच हेतुमान होतो.
12.213.17
हेतुयुक्ताः प्रकृतयो विकाराश्च परस्परम् ।
अन्योन्यमभिवर्तन्ते पुरुषाधिष्ठिताः सदा ॥ १२.२१३.१७ ॥
हेतूंनी युक्त प्रकृती आणि विकार परस्परांकडे वळतात; ते नेहमी पुरुषाने अधिष्ठित असतात.
12.213.18
सत्वरजस्तामसैर्भावैश्च्युतो हेतुबलान्वितः ।
क्षेत्रज्ञमेवानयाति पांसुर्वातेरितो यथा ॥ १२.२१३.१८ ॥
सत्त्व, रजस् व तमस् भावांपासून च्युत होऊन, हेतुबलाने युक्त होऊन, तो क्षेत्रज्ञापर्यंतच पोहोचतो; वाऱ्याने उडवलेल्या धुळीप्रमाणे.
12.213.19
न च तैः स्पृश्यते भावैर्न ते तेन महात्मना ।
सरजस्कोऽरजस्कश्च स वै वायुर्भवेद्यथा ॥ १२.२१३.१९ ॥
तो त्या भावांनी स्पर्शिला जात नाही, त्या महात्म्यानेही स्पर्शिला जात नाही. रजासह असो वा रजरहित, तो वायूच असतो.
12.213.20
तथैतदन्तरं विद्यात्सत्वक्षेत्रज्ञयोर्बुधः ।
अभ्यासात्स तथा युक्तो न गच्छेत्प्रकृतिं पुनः ॥ १२.२१३.२० ॥
ज्ञानी माणसाने सत्त्व आणि क्षेत्रज्ञ यांच्यातील फरक असाच जाणावा; अभ्यासाने तसा युक्त झालेला पुन्हा प्रकृतीला प्राप्त होत नाही.
12.213.21
संदेहमेतमुत्पन्नमच्छिनद्भगवानृषिः ।
तथा वार्तां समीक्षेत कृतलक्षणसंविदम् ॥ १२.२१३.२१ ॥
उत्पन्न झालेला हा संशय भगवान ऋषींनी छेदला. त्याचप्रमाणे, लक्षणे आणि ज्ञान जाणलेल्या त्या वृत्तान्ताची परीक्षा करावी.
12.213.22
बीजान्यग्न्युपदग्धानि नरो हन्ति यथा पुनः ।
ज्ञानदग्धैस्तथा क्लेशैर्नात्मा संपद्यते पुनः ॥ १२.२१३.२२ ॥
अग्नीने जळलेली बीजे माणूस जसे पुन्हा उगवू देत नाही, तसेच ज्ञानाग्नीने जळलेल्या क्लेशांमुळे आत्मा पुन्हा जन्म घेत नाही.