ਮਹਾਂਭਾਰਤ · ਅਧਿਆਇ 12.213
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.213.1
चतुर्विधानि भूतानि स्थावराणि चराणि च ।
अव्यक्तप्रभवान्याहुरव्यक्तनिधनानि च।
अव्यक्तलक्षणं विद्यादव्यक्तात्मात्मकं मनः ॥ १२.२१३.१ ॥
ਚਾਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਜੀਵ ਹਨ, ਸਥਾਵਰ ਅਤੇ ਚਰ। ਉਹ ਅਵਿਅਕਤ ਤੋਂ ਉਪਜਦੇ ਅਤੇ ਅਵਿਅਕਤ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੁੰਦੇ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ। ਅਵਿਅਕਤ ਦਾ ਲੱਛਣ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਮਨ ਅਵਿਅਕਤ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਸਵਰੂਪ ਹੈ।
12.213.2
यथाऽश्वत्थकणीकायामन्तर्भूतो महाद्रुमः ।
निष्पन्नो दृश्यते व्यक्तमव्यक्तात्संभवस्तथा ॥ १२.२१३.२ ॥
ਪਿੱਪਲ ਦੇ ਬੀਜ ਵਿੱਚ ਲੁਕਿਆ ਵੱਡਾ ਰੁੱਖ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਗਟ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ; ਉਵੇਂ ਹੀ ਅਵਿਅਕਤ ਤੋਂ ਉਤਪੱਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
12.213.3
आत्मानमनुसंयाति बुद्धिरव्यक्तजा तथा ।
तामन्वेति मनो यद्वल्लोहवर्मणि सन्निधौ ॥ १२.२१३.३ ॥
ਅਵਿਅਕਤ ਤੋਂ ਜਨਮੀ ਬੁੱਧੀ ਆਤਮਾ ਦਾ ਅਨੁਸਰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਉਵੇਂ ਹੀ ਲੋਹੇ ਦੇ ਕਵਚ ਦੇ ਨੇੜੇ ਵਾਂਗ ਮਨ ਉਸ ਦਾ ਅਨੁਸਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
12.213.4
अभिद्रवत्ययस्कान्तमयोनिश्चेतनं यथा ।
स्वभावहेतुजा भावा यद्वदन्यदपीदृशम् ॥ १२.२१३.४ ॥
ਸੁਭਾਅ-ਹੇਤੂ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਭਾਵ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵੀ ਇਹੋ ਜਿਹੇ, ਜਿਵੇਂ ਬੇਹੋਸ਼ ਲੋਹਾ ਚੁੰਬਕ ਵੱਲ ਦੌੜਦਾ ਹੈ।
12.213.5
तद्वदव्यक्तजा भावाः कर्तुः कारणलक्षणाः ।
अचेतनाश्चेतयितुः कारणादभिसंगताः ॥ १२.२१३.५ ॥
ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਵਿਅਕਤ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਭਾਵ, ਕਰਤਾ ਦੇ ਕਾਰਨ-ਲੱਛਣਾਂ ਵਾਲੇ, ਅਚੇਤ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਚੇਤਯਿਤਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਜੁੜਦੇ ਹਨ।
12.213.6
न भूर्न खं द्यौर्भूतानि नर्षयो न सुरासुराः ।
नान्यदासीदृते जीवमासेदुर्न तु संहतिम् ॥ १२.२१३.६ ॥
ਨਾ ਧਰਤੀ ਸੀ, ਨਾ ਆਕਾਸ਼, ਨਾ ਦਿਵਲੋਕ, ਨਾ ਜੀਵ, ਨਾ ਰਿਸ਼ੀ, ਨਾ ਸੁਰ-ਅਸੁਰ; ਜੀਵ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਹ ਸੰਹਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੋਏ ਸਨ।
12.213.7
सर्वं नित्यं सर्वगतं मनोहेतुत्वलक्षणम् ।
अज्ञानकर्म निर्दिष्टमेतत्कारणलक्षणम् ॥ १२.२१३.७ ॥
ਸਭ ਕੁਝ ਨਿੱਤ, ਸਰਬਵਿਆਪੀ, ਮਨ ਦਾ ਹੇਤੂ ਹੋਣ ਦੇ ਲੱਛਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਅਗਿਆਨ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਕਰਮ ਇਸ ਨੂੰ ਕਾਰਨ ਦਾ ਲੱਛਣ ਦੱਸਦਾ ਹੈ।
12.213.8
तत्कारणेन संयुक्तं कार्यसंग्रहकारकम् ।
येनैतद्वर्तते चक्रमनादिनिधनं महत् ॥ १२.२१३.८ ॥
ਉਸ ਕਾਰਨ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ, ਕਾਰਜਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਕੇ ਰਚਣ ਵਾਲਾ; ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਆਦਿ-ਅੰਤ ਰਹਿਤ ਮਹਾਨ ਚੱਕਰ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ।
12.213.9
येन स्वभावसद्भावं हेतुभूता सकारणा ।
एवं प्राकृतविस्तारो ह्याश्रित्य पुरुषं परम् ॥ १२.२१३.९ ॥
ਜਿਸ ਨਾਲ ਸੁਭਾਅ ਦੀ ਹੋਂਦ ਹੈ, ਹੇਤੂ ਰੂਪ ਅਤੇ ਕਾਰਨ ਸਹਿਤ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
12.213.10
अव्यक्तनाभं व्यक्तारं विकारपरिमण्डलम् ।
क्षेत्रज्ञाधिष्ठितं चक्रं स्निग्धाक्षं वर्तते ध्रुवम् ॥ १२.२१३.१० ॥
ਅਵਿਅਕਤ ਜਿਸ ਦੀ ਨਾਭੀ ਹੈ, ਵਿਅਕਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਵਿਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ; ਖੇਤਰਜ್ਞ ਦੁਆਰਾ ਅਧਿਸ਼ਠਿਤ ਇਹ ਚੱਕਰ ਚਿਕਨੀ ਧੁਰੀ ਉੱਤੇ ਦ੍ਰਿੜਤਾ ਨਾਲ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ।
12.213.11
स्निग्धत्वात्तिलवत्सर्वं चक्रेऽस्मिन्पीड्यते जगत् ।
तिलपीडैरिवाक्रम्य भोगैरज्ञानसंभवैः ॥ १२.२१३.११ ॥
ਚਿਕਨਾਈ ਕਾਰਨ, ਇਸ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਤਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਪੀਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਤਿਲ-ਘਾਣੀ ਵਾਂਗ ਅਗਿਆਨ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਭੋਗਾਂ ਨਾਲ ਦਬਾਇਆ ਹੋਇਆ।
12.213.12
प्राणेनायं हि शान्ते तु विरोधात्प्रतिपालनम् ।
देहस्येषून्य आस्ते यः शुद्धोऽचिन्त्यः सनातनः ॥ १२.२१३.१२ ॥
ਇਹ ਪ੍ਰਾਣ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਹੈ; ਪਰ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋਣ ਤੇ ਵਿਰੋਧ ਕਾਰਨ ਦੇਹ ਦਾ ਪਾਲਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਸ਼ੁੱਧ, ਅਚਿੰਤ੍ਯ ਅਤੇ ਸਨਾਤਨ ਹੈ, ਉਹ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
12.213.13
भ्रामयन्नेषतो याति कालचक्रसमन्वितः ।
भूतानि मोहयन्नित्यं चक्रस्य च रयं गतः ॥ १२.२१३.१३ ॥
ਕਾਲਚੱਕਰ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ, ਪਲ ਭਰ ਵਿੱਚ ਘੁਮਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਉਹ ਚਲਦਾ ਹੈ; ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਸਦਾ ਮੋਹਤ ਕਰਦਾ, ਚੱਕਰ ਦਾ ਵੇਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ।
12.213.14
स्नेहद्रव्यसमायोगे क्षेत्रपाचं न वस्तुषु ।
तिलवत्पीडिते चक्रे ह्याधियन्त्रनिपीडिते।
बहिश्चाधिष्ठिते यद्वज्ज्ञानिनां कर्मसंभवम् ॥ १२.२१३.१४ ॥
ਤੇਲ ਵਰਗੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੇ ਮੇਲ ਵਿੱਚ, ਤਿਲ ਵਾਂਗ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਪੀਸੇ ਜਾਣ ਤੇ, ਵਸਤੂਆਂ ਵਿੱਚ ਫ਼ਸਲ ਨਹੀਂ ਉੱਗਦੀ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਾਨਸਿਕ ਯੰਤਰ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਅਤੇ ਬਾਹਰੋਂ ਅਧਿਸ਼ਠਿਤ ਹੋ ਕੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਦੇ ਕਰਮ ਦਾ ਜਨਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
12.213.15
कर्म तत्कुरुते तर्षादहंकारपरिग्रहम् ।
कार्यकारणसंयोगे स हेतुरुपपादितः ॥ १२.२१३.१५ ॥
ਉਹ ਕਰਮ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨਾਲ, ਹੰਕਾਰ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਕੇ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਕਾਰਜ-ਕਾਰਨ ਦੇ ਮੇਲ ਵਿੱਚ ਉਹੀ ਹੇਤੂ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
12.213.16
यथाऽऽकर्ण्य च तच्छिष्यस्तत्वज्ञानमनुत्तमम् ।
नात्येति कारणं कार्यं न कार्यं कारणं तथा।
कार्याण्यमूनि करणे कालो भवति हेतुमान् ॥ १२.२१३.१६ ॥
ਉਸ ਉੱਤਮ ਤੱਤਵਗਿਆਨ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਚੇਲਾ ਜਾਣਦਾ ਹੈ—ਕਾਰਨ ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਲੰਘਦਾ, ਕਾਰਜ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਹਨ; ਕਾਲ ਹੀ ਹੇਤੂ ਵਾਲਾ ਬਣਦਾ ਹੈ।
12.213.17
हेतुयुक्ताः प्रकृतयो विकाराश्च परस्परम् ।
अन्योन्यमभिवर्तन्ते पुरुषाधिष्ठिताः सदा ॥ १२.२१३.१७ ॥
ਹੇਤੂਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਅਤੇ ਵਿਕਾਰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਵੱਲ ਮੁੜਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਸਦਾ ਪੁਰਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਅਧਿਸ਼ਠਿਤ ਹਨ।
12.213.18
सत्वरजस्तामसैर्भावैश्च्युतो हेतुबलान्वितः ।
क्षेत्रज्ञमेवानयाति पांसुर्वातेरितो यथा ॥ १२.२१३.१८ ॥
ਸੱਤਵ, ਰਜਸ ਅਤੇ ਤਮਸ ਭਾਵਾਂ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਕੇ, ਹੇਤੂ-ਬਲ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞ ਨੂੰ ਹੀ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ; ਹਵਾ ਨਾਲ ਉੱਡੀ ਧੂੜ ਵਾਂਗ।
12.213.19
न च तैः स्पृश्यते भावैर्न ते तेन महात्मना ।
सरजस्कोऽरजस्कश्च स वै वायुर्भवेद्यथा ॥ १२.२१३.१९ ॥
ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਭਾਵਾਂ ਨਾਲ ਛੂਹਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਨਾਲ। ਰਜਸ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਰਜਸ-ਰਹਿਤ, ਉਹ ਹਵਾ ਹੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
12.213.20
तथैतदन्तरं विद्यात्सत्वक्षेत्रज्ञयोर्बुधः ।
अभ्यासात्स तथा युक्तो न गच्छेत्प्रकृतिं पुनः ॥ १२.२१३.२० ॥
ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਨੂੰ ਸੱਤਵ ਅਤੇ ਕਸ਼ੇਤਰਗਿਆ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰਲਾ ਫ਼ਰਕ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਏਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯੁਕਤ ਹੋਇਆ ਉਹ ਮੁੜ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ।
12.213.21
संदेहमेतमुत्पन्नमच्छिनद्भगवानृषिः ।
तथा वार्तां समीक्षेत कृतलक्षणसंविदम् ॥ १२.२१३.२१ ॥
ਉੱਠੇ ਹੋਏ ਇਸ ਸੰਦੇਹ ਨੂੰ ਭਗਵਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਲੱਛਣਾਂ ਤੇ ਗਿਆਨ ਵਾਲੀ ਉਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਪਰਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.213.22
बीजान्यग्न्युपदग्धानि नरो हन्ति यथा पुनः ।
ज्ञानदग्धैस्तथा क्लेशैर्नात्मा संपद्यते पुनः ॥ १२.२१३.२२ ॥
ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੜੇ ਬੀਜਾਂ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖ ਜਿਵੇਂ ਮੁੜ ਉੱਗਣ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ, ਤਿਵੇਂ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਸੜੇ ਕਲੇਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਆਤਮਾ ਮੁੜ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੀ।