ମହାଭାରତ · ଅଧ୍ୟାୟ 12.213
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.213.1
चतुर्विधानि भूतानि स्थावराणि चराणि च ।
अव्यक्तप्रभवान्याहुरव्यक्तनिधनानि च।
अव्यक्तलक्षणं विद्यादव्यक्तात्मात्मकं मनः ॥ १२.२१३.१ ॥
ଚାରି ପ୍ରକାର ପ୍ରାଣୀ ଅଛନ୍ତି, ସ୍ଥାବର ଓ ଚର। ସେମାନେ ଅବ୍ୟକ୍ତରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଓ ଅବ୍ୟକ୍ତରେ ଲୀନ ହୁଅନ୍ତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଅବ୍ୟକ୍ତର ଲକ୍ଷଣ ଜାଣିବା ଉଚିତ; ମନ ଅବ୍ୟକ୍ତରୁ ଜାତ ଓ ଆତ୍ମସ୍ୱରୂପ।
12.213.2
यथाऽश्वत्थकणीकायामन्तर्भूतो महाद्रुमः ।
निष्पन्नो दृश्यते व्यक्तमव्यक्तात्संभवस्तथा ॥ १२.२१३.२ ॥
ଅଶ୍ୱତ୍ଥ ବୀଜ ଭିତରେ ଲୁକାୟିତ ମହାବୃକ୍ଷ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ଦିଶେ; ସେହିପରି ଅବ୍ୟକ୍ତରୁ ଉତ୍ପତ୍ତି।
12.213.3
आत्मानमनुसंयाति बुद्धिरव्यक्तजा तथा ।
तामन्वेति मनो यद्वल्लोहवर्मणि सन्निधौ ॥ १२.२१३.३ ॥
ଅବ୍ୟକ୍ତରୁ ଜାତ ବୁଦ୍ଧି ଆତ୍ମାକୁ ଅନୁସରଣ କରେ; ସେହିପରି ଲୌହ ବର୍ମ ନିକଟରେ ଥିବା ପରି ମନ ତାକୁ ଅନୁସରଣ କରେ।
12.213.4
अभिद्रवत्ययस्कान्तमयोनिश्चेतनं यथा ।
स्वभावहेतुजा भावा यद्वदन्यदपीदृशम् ॥ १२.२१३.४ ॥
ସ୍ୱଭାବ-ହେତୁରୁ ଜାତ ଭାବ ଓ ଏପରି ଅନ୍ୟ ବିଷୟ, ଅଚେତନ ଲୌହ ଯେପରି ଚୁମ୍ବକ ଆଡ଼େ ଧାଏଁ।
12.213.5
तद्वदव्यक्तजा भावाः कर्तुः कारणलक्षणाः ।
अचेतनाश्चेतयितुः कारणादभिसंगताः ॥ १२.२१३.५ ॥
ସେହିପରି ଅବ୍ୟକ୍ତରୁ ଜାତ ଭାବ, କର୍ତ୍ତାର କାରଣ-ଲକ୍ଷଣଯୁକ୍ତ, ଅଚେତନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଚେତୟିତାର କାରଣରୁ ସଂଯୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।
12.213.6
न भूर्न खं द्यौर्भूतानि नर्षयो न सुरासुराः ।
नान्यदासीदृते जीवमासेदुर्न तु संहतिम् ॥ १२.२१३.६ ॥
ପୃଥିବୀ ନଥିଲା, ଆକାଶ ନଥିଲା, ଦ୍ୟୁଲୋକ ନଥିଲା, ପ୍ରାଣୀ ନଥିଲେ, ଋଷି ନଥିଲେ, ସୁର-ଅସୁର ନଥିଲେ; ଜୀବ ବିନା ଆଉ କିଛି ନଥିଲା, ଏବଂ ସେମାନେ ସଂହତି ପାଇ ନଥିଲେ।
12.213.7
सर्वं नित्यं सर्वगतं मनोहेतुत्वलक्षणम् ।
अज्ञानकर्म निर्दिष्टमेतत्कारणलक्षणम् ॥ १२.२१३.७ ॥
ସବୁ ନିତ୍ୟ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, ମନର ହେତୁତ୍ୱ ଲକ୍ଷଣ ବିଶିଷ୍ଟ। ଅଜ୍ଞାନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କର୍ମ ଏହାକୁ କାରଣ ଲକ୍ଷଣ ବୋଲି ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରେ।
12.213.8
तत्कारणेन संयुक्तं कार्यसंग्रहकारकम् ।
येनैतद्वर्तते चक्रमनादिनिधनं महत् ॥ १२.२१३.८ ॥
ସେହି କାରଣ ସହିତ ଯୁକ୍ତ, କାର୍ଯ୍ୟ ସଂଗ୍ରହ କରି ଉତ୍ପାଦନକାରୀ; ଯାହାଦ୍ୱାରା ଏହି ଆଦି-ଅନ୍ତହୀନ ମହାଚକ୍ର ଘୂରେ।
12.213.9
येन स्वभावसद्भावं हेतुभूता सकारणा ।
एवं प्राकृतविस्तारो ह्याश्रित्य पुरुषं परम् ॥ १२.२१३.९ ॥
ଯାହାଦ୍ୱାରା ସ୍ୱଭାବର ସଦ୍ଭାବ, ହେତୁଭୂତ ଓ କାରଣ ସହିତ; ଏହିପରି ପ୍ରାକୃତ ବିସ୍ତାର ପରମ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ହୁଏ।
12.213.10
अव्यक्तनाभं व्यक्तारं विकारपरिमण्डलम् ।
क्षेत्रज्ञाधिष्ठितं चक्रं स्निग्धाक्षं वर्तते ध्रुवम् ॥ १२.२१३.१० ॥
ଅବ୍ୟକ୍ତ ଏହାର ନାଭି, ବ୍ୟକ୍ତ ପ୍ରକାଶକ, ବିକାରରେ ଘେରା; କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ଅଧିଷ୍ଠିତ ଏହି ଚକ୍ର ମସୃଣ ଅକ୍ଷରେ ସ୍ଥିରଭାବେ ଘୂରେ।
12.213.11
स्निग्धत्वात्तिलवत्सर्वं चक्रेऽस्मिन्पीड्यते जगत् ।
तिलपीडैरिवाक्रम्य भोगैरज्ञानसंभवैः ॥ १२.२१३.११ ॥
ସ୍ନିଗ୍ଧତାରୁ, ଏହି ଚକ୍ରରେ ତିଳ ପରି ସମସ୍ତ ଜଗତ ପେଷି ହୁଏ; ତିଳ ଘାଣିରେ ପିଷା ଯାଉଥିବା ପରି ଅଜ୍ଞାନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଭୋଗରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ।
12.213.12
प्राणेनायं हि शान्ते तु विरोधात्प्रतिपालनम् ।
देहस्येषून्य आस्ते यः शुद्धोऽचिन्त्यः सनातनः ॥ १२.२१३.१२ ॥
ଏହା ପ୍ରାଣଦ୍ୱାରା ହିଁ; କିନ୍ତୁ ଶାନ୍ତ ହେଲେ ବିରୋଧରୁ ଦେହର ପାଳନ ହୁଏ। ଯିଏ ଶୁଦ୍ଧ, ଅଚିନ୍ତ୍ୟ, ସନାତନ, ସେ ଦେହରେ ଅଧିଷ୍ଠାତା ବିନା ରହେ।
12.213.13
भ्रामयन्नेषतो याति कालचक्रसमन्वितः ।
भूतानि मोहयन्नित्यं चक्रस्य च रयं गतः ॥ १२.२१३.१३ ॥
କାଳଚକ୍ର ସହିତ ଯୁକ୍ତ ହୋଇ, କ୍ଷଣମଧ୍ୟରେ ଘୂରାଇ ସେ ଚାଲେ; ଭୂତମାନଙ୍କୁ ସଦା ମୋହିତ କରି, ଚକ୍ରର ବେଗ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇ।
12.213.14
स्नेहद्रव्यसमायोगे क्षेत्रपाचं न वस्तुषु ।
तिलवत्पीडिते चक्रे ह्याधियन्त्रनिपीडिते।
बहिश्चाधिष्ठिते यद्वज्ज्ञानिनां कर्मसंभवम् ॥ १२.२१३.१४ ॥
ତୈଳ ପରି ଦ୍ରବ୍ୟର ସଂଯୋଗରେ, ତିଳ ପରି ଚକ୍ରରେ ପେଷିତ ହେଲେ, ବସ୍ତୁରେ କ୍ଷେତ୍ରପାକ ହୁଏ ନାହିଁ; ସେହିପରି ମାନସିକ ଯନ୍ତ୍ରରେ ପୀଡିତ ଓ ବାହାରୁ ଅଧିଷ୍ଠିତ ହୋଇ ଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କ କର୍ମ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
12.213.15
कर्म तत्कुरुते तर्षादहंकारपरिग्रहम् ।
कार्यकारणसंयोगे स हेतुरुपपादितः ॥ १२.२१३.१५ ॥
ସେ କର୍ମକୁ ତୃଷ୍ଣାରେ, ଅହଂକାରକୁ ଗ୍ରହଣ କରି କରେ; କାର୍ଯ୍ୟ-କାରଣର ସଂଯୋଗରେ ତାହାକୁ ହିଁ ହେତୁ ରୂପେ ସ୍ଥାପିତ କରାଯାଇଛି।
12.213.16
यथाऽऽकर्ण्य च तच्छिष्यस्तत्वज्ञानमनुत्तमम् ।
नात्येति कारणं कार्यं न कार्यं कारणं तथा।
कार्याण्यमूनि करणे कालो भवति हेतुमान् ॥ १२.२१३.१६ ॥
ସେହି ଉତ୍ତମ ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞାନ ଶୁଣି ଶିଷ୍ୟ ଜାଣେ—କାରଣ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଅତିକ୍ରମ କରେ ନାହିଁ, କାର୍ଯ୍ୟ କାରଣ ହୁଏ ନାହିଁ; ସେହିପରି ଏସବୁ କରଣରେ ଅଛି; କାଳ ହିଁ ହେତୁମାନ ହୁଏ।
12.213.17
हेतुयुक्ताः प्रकृतयो विकाराश्च परस्परम् ।
अन्योन्यमभिवर्तन्ते पुरुषाधिष्ठिताः सदा ॥ १२.२१३.१७ ॥
ହେତୁଯୁକ୍ତ ପ୍ରକୃତି ଓ ବିକାରମାନେ ପରସ୍ପର ପ୍ରତି ଅଭିମୁଖୀ ହୁଅନ୍ତି; ସେମାନେ ସଦା ପୁରୁଷଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅଧିଷ୍ଠିତ।
12.213.18
सत्वरजस्तामसैर्भावैश्च्युतो हेतुबलान्वितः ।
क्षेत्रज्ञमेवानयाति पांसुर्वातेरितो यथा ॥ १२.२१३.१८ ॥
ସତ୍ତ୍ୱ, ରଜ ଓ ତମ ଭାବରୁ ଚ୍ୟୁତ ହୋଇ, ହେତୁବଳ ସହିତ ଯୁକ୍ତ ହୋଇ, ସେ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞଙ୍କୁ ହିଁ ପହଞ୍ଚେ; ପବନରେ ଉଡ଼ାଯାଇଥିବା ଧୂଳି ପରି।
12.213.19
न च तैः स्पृश्यते भावैर्न ते तेन महात्मना ।
सरजस्कोऽरजस्कश्च स वै वायुर्भवेद्यथा ॥ १२.२१३.१९ ॥
ସେ ସେହି ଭାବମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସ୍ପୃଷ୍ଟ ହୁଏ ନାହିଁ, ସେହି ମହାତ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ। ରଜସ ସହିତ ହେଉ କି ରଜସ ବିନା, ତାହା ବାୟୁ ହିଁ ରହେ।
12.213.20
तथैतदन्तरं विद्यात्सत्वक्षेत्रज्ञयोर्बुधः ।
अभ्यासात्स तथा युक्तो न गच्छेत्प्रकृतिं पुनः ॥ १२.२१३.२० ॥
ବୁଦ୍ଧିମାନ ସତ୍ତ୍ୱ ଓ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏହିପରି ପାର୍ଥକ୍ୟ ଜାଣିବା ଉଚିତ; ଅଭ୍ୟାସରେ ସେପରି ଯୁକ୍ତ ହୋଇ ସେ ପୁନର୍ବାର ପ୍ରକୃତିକୁ ଯାଏ ନାହିଁ।
12.213.21
संदेहमेतमुत्पन्नमच्छिनद्भगवानृषिः ।
तथा वार्तां समीक्षेत कृतलक्षणसंविदम् ॥ १२.२१३.२१ ॥
ଉତ୍ପନ୍ନ ଏହି ସନ୍ଦେହକୁ ଭଗବାନ ଋଷି କାଟିଦେଲେ। ସେହିପରି, ଲକ୍ଷଣ ଓ ଜ୍ଞାନ ଥିବା ସେହି ବିବରଣୀକୁ ପରୀକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ।
12.213.22
बीजान्यग्न्युपदग्धानि नरो हन्ति यथा पुनः ।
ज्ञानदग्धैस्तथा क्लेशैर्नात्मा संपद्यते पुनः ॥ १२.२१३.२२ ॥
ଅଗ୍ନିରେ ଦଗ୍ଧ ବୀଜକୁ ମଣିଷ ଯେପରି ପୁନର୍ବାର ଅଙ୍କୁରିତ ହେବାକୁ ଦିଏ ନାହିଁ, ସେପରି ଜ୍ଞାନାଗ୍ନିରେ ଦଗ୍ଧ କ୍ଲେଶ ଦ୍ୱାରା ଆତ୍ମା ପୁନର୍ବାର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ନାହିଁ।