મહાભારત · અધ્યાય 12.215
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.215.1
रजसा साध्यते मोहस्तमश्च भरतर्षभ ।
क्रोधलोभौ भयं दर्प एतेषां सादनाच्छुचिः ॥ १२.२१५.१ ॥
હે ભરતશ્રેષ્ઠ, રજોગુણથી મોહ ઉત્પન્ન થાય છે અને તમોગુણથી પણ. ક્રોધ, લોભ, ભય અને દર્પ નિયંત્રિત થાય ત્યારે જ શુદ્ધિ થાય છે.
12.215.2
परमं परमात्मानं देवमक्षयमव्ययम् ।
विष्णुमव्यक्तसंस्थानं विदुस्तं देवसत्तमम् ॥ १२.२१५.२ ॥
પરમ, પરમાત્મા, અક્ષય, અવ્યય દેવ, અવ્યક્ત સ્વરૂપ ધરાવતા એ વિષ્ણુને દેવોમાં શ્રેષ્ઠ તરીકે તેઓ જાણે છે.
12.215.3
तस्य मायापिनद्धाङ्गा ज्ञान भ्रष्टा निराशिषः ।
मानवा ज्ञानसंमोहात्ततः कामं प्रयान्ति वै ॥ १२.२१५.३ ॥
તેની માયાથી જેમના અંગો બંધાયેલા છે, જ્ઞાનથી ભ્રષ્ટ અને આશારહિત માનવીઓ જ્ઞાનમોહથી કામ તરફ જાય છે.
12.215.4
कामात्क्रोधमवाप्याथ लोभमोहौ च मानवाः ।
मानदर्पावहंकारमहंकारात्ततः क्रियाः ॥ १२.२१५.४ ॥
કામથી માનવી ક્રોધ પામે છે, પછી લોભ અને મોહ; માન, દર્પ અને અહંકાર. અહંકારથી પછી ક્રિયાઓ ઉત્પન્ન થાય છે.
12.215.5
क्रियाभिः स्नेहसंबन्धः स्नेहाच्छोकमनन्तरम् ।
अथ दुःखसमारम्भा जराजन्मकृतक्षणाः ॥ १२.२१५.५ ॥
કર્મોથી સ્નેહબંધન થાય છે; સ્નેહથી પછી શોક. પછી દુઃખનો આરંભ થાય છે; જરા અને જન્મ તેના પ્રસંગો રચે છે.
12.215.6
जन्मतो गर्भवासं तु शुक्रशोणितसंभवम् ।
पुरीषमूत्रविक्लेदं शोणितप्रभवाविलम् ॥ १२.२१५.६ ॥
જન્મ પહેલાં ગર્ભવાસ; તે શુક્ર-શોણિતથી ઉત્પન્ન, મળમૂત્રથી ભીનો અને રક્તથી મલિન છે.
12.215.7
तृष्णाभिभूतस्तैर्वद्धस्तानेवाभिपरिप्लवन् ।
तथा नरकगर्तस्थस्तृष्णारज्जुभिराचितः।
पुण्यपापप्रणुन्नाङ्गो जायते स यथा कृमिः ॥ १२.२१५.७ ॥
તૃષ્ણાથી અભિભૂત તે, તેમનાથી જ બંધાઈને આમતેમ ભટકે છે. નરકના ખાડામાં પડેલો, તૃષ્ણાની દોરીઓથી કસાયેલો, પુણ્ય અને પાપથી પ્રેરિત અંગોવાળો તે કીડાની જેમ જન્મે છે.
12.215.8
मशकैर्मत्कुणैर्दष्टस्तथा चित्रवधार्दितः ।
नानाव्याधिभिराकीर्णः कथंचिद्यौवनं गतः ॥ १२.२१५.८ ॥
મચ્છર અને માંકડોથી કરડાયેલો, અનેક પ્રકારની યાતનાઓથી પીડિત, નાના રોગોથી ઘેરાયેલો, તે કોઈ રીતે યૌવન સુધી પહોંચે છે.
12.215.9
कूर्मोत्सृजति भूयश्च रज्जुः स्वस्वमुखेप्सया ।
योषितं नरकं गृह्य जन्मकर्मवशानुगः ॥ १२.२१५.९ ॥
કાચબો ફરી છોડે છે, અને દોરી પણ પોતપોતાના મુખની ઇચ્છાથી છોડે છે. સ્ત્રીને નરક ગણીને ગ્રહણ કરે છે, જન્મ અને કર્મના વશમાં અનુસરે છે.
12.215.10
पुरक्षेत्रनिमित्तं यद्दुःखं वक्तुं न शक्यते ।
कस्तत्र निन्दकश्चैव नरके पच्यते भृशम् ॥ १२.२१५.१० ॥
નગર અને ખેતરના કારણે જે દુઃખ છે તે કહી શકાતું નથી. ત્યાં નિંદા કરનાર પણ નરકમાં અત્યંત પકાવાય છે.
12.215.11
वार्धक्यमनुलङ्घेत तत्र कर्मारभेत्पुनः ।
भगवान्संस्तुतः पश्चात्किं प्रवक्ष्यामि ते भृशम् ॥ १२.२१५.११ ॥
વૃદ્ધાવસ્થા ઓળંગવી જોઈએ; ત્યાં ફરી કર્મ આરંભવું જોઈએ. ભગવાનની સ્તુતિ પછી, તને હવે વધુ શું કહું?
12.215.12
संसारतन्त्रवाहिन्यस्तत्र बुद्ध्येत योषितः ।
प्रकृत्याः क्षेत्रभूतास्ता नराः क्षेत्रज्ञलक्षणाः।
तस्मादेवाविशेषेण नरोऽतीयाद्विशेषतः ॥ १२.२१५.१२ ॥
ત્યાં સ્ત્રીઓ સંસારતંત્રને વહન કરનારી છે એમ જાણવું; તે પ્રકૃતિ અને ક્ષેત્રરૂપ છે, અને પુરુષો ક્ષેત્રજ્ઞનાં લક્ષણોવાળા છે. તેથી મનુષ્યે ભેદ વિના, વિશેષ રીતે, તેમને ઓળંગવી જોઈએ.
12.215.13
कृत्या ह्येता घोररूपा मोहयन्त्यविचक्षणान् ।
रजस्यन्तर्हिता मूर्तिरिन्द्रियाणां सनातनी ॥ १२.२१५.१३ ॥
આ ભયંકર રૂપવાળી કૃત્યાઓ અવિવેકીઓને મોહમાં નાખે છે. રજોગુણમાં છુપાયેલી ઇન્દ્રિયોની સનાતન મૂર્તિ એ જ છે.
12.215.14
तस्मात्तर्षात्मकाद्रागाद्बीजाज्जायन्ति जन्तवः ।
स्वदेहजानस्वसंज्ञान्यद्वदङ्गात्कृमींस्त्यजेत्।
स्वसंज्ञानस्वकांस्तद्वत्सुतसंज्ञान्कृमींस्त्यजेत् ॥ १२.२१५.१४ ॥
તેથી તૃષ્ણામય રાગના બીજમાંથી જીવો જન્મે છે. પોતાના દેહમાંથી જન્મેલા, પોતાના ન ગણાતા કૃમિઓને જેમ અંગમાંથી ત્યજવામાં આવે, તેમ પોતાના ગણાતા અને પુત્ર કહેવાતા કૃમિઓને પણ ત્યજવા જોઈએ.
12.215.15
शुक्रतो रसतश्चैव देहाज्जायन्ति जन्तवः ।
स्वभावात्कर्मयोगाद्वा तानुपेक्षेत बुद्धिमान् ॥ १२.२१५.१५ ॥
શુક્ર અને રસથી તથા દેહમાંથી જ જીવો જન્મે છે. સ્વભાવથી કે કર્મયોગથી ઉત્પન્ન થયેલાઓની બુદ્ધિમાને ઉપેક્ષા કરવી જોઈએ.
12.215.16
रजस्तमसि पर्यस्तं सत्वं च रजसि स्थितम् ।
ज्ञानाधिष्ठानमज्ञानं बुद्ध्यंहंकारलक्षणम् ॥ १२.२१५.१६ ॥
રજ અને તમમાં ઢંકાયેલું, રજમાં સ્થિત સત્ત્વ જ્ઞાનનો આધાર છે. અજ્ઞાન બુદ્ધિ અને અહંકારનાં લક્ષણોવાળું છે.
12.215.17
तद्बीजं देहिनामाद्दुस्तद्बीजं जीवसंज्ञितम् ।
कर्मणा कालयुक्तेन संसारपरिवर्तनम् ॥ १२.२१५.१७ ॥
તે દેહધારીઓનું બીજ છે. તે બીજ જીવ કહેવાય છે. કર્મ અને કાળ સાથે જોડાઈને સંસારનું પરિવર્તન થાય છે.
12.215.18
रमत्ययं यथा स्वप्ने मनसा देहवानिव ।
कर्मगर्भैर्गुणैर्देही गर्भे तदुपलभ्यते ॥ १२.२१५.१८ ॥
સ્વપ્નમાં મનથી દેહધારીની જેમ આ રમે છે. તેવી રીતે કર્મગર્ભ ગુણોથી દેહધારી ગર્ભમાં તે જ રીતે અનુભવાય છે.
12.215.19
कर्मणा बीजभूतेन चोद्यते यद्यदिन्द्रियम् ।
जायते तदहंकाराद्रागयुक्तेन चेतसा ॥ १२.२१५.१९ ॥
બીજરૂપ કર્મથી જે જે ઇન્દ્રિય પ્રેરાય છે, તે અહંકારથી અને રાગયુક્ત ચિત્તથી ઉત્પન્ન થાય છે.
12.215.20
शब्दरागाच्छ्रोत्रमस्य जायते भावितात्मनः ।
रूपरागात्तथा चक्षुर्घ्राणं गन्धजिघृक्षया ॥ १२.२१५.२० ॥
શબ્દના રાગથી ભાવિતાત્માનું શ્રોત્ર ઉત્પન્ન થાય છે; તેવી જ રીતે રૂપના રાગથી ચક્ષુ અને ગંધ ગ્રહણ કરવાની ઇચ્છાથી ઘ્રાણ ઉત્પન્ન થાય છે.
12.215.21
संस्पर्शेभ्यस्तथा वायुः प्राणापानव्यपाश्रयः ।
व्यानोदानौ समानश्च पञ्चधा देहयापनम् ॥ १२.२१५.२१ ॥
સ્પર્શોથી એ જ રીતે વાયુ ઉત્પન્ન થાય છે, જે પ્રાણ અને અપાનના આશ્રયે છે; વ્યાન, ઉદાન અને સમાન પણ—એમ પાંચ પ્રકારે દેહનું નિર્વાહણ થાય છે.
12.215.22
संजातैर्जायते गात्रैः कर्मजैर्ब्रह्मणा वृतः ।
दुःखाद्यन्तैर्दुःखमध्यैर्नरः शारीरमानसैः ॥ १२.२१५.२२ ॥
કર્મથી જન્મેલા, બ્રહ્માથી આવૃત અંગો સાથે મનુષ્ય જન્મે છે; આદિ અને અંતમાં દુઃખ, મધ્યમાં પણ દુઃખ—શારીરિક અને માનસિક.
12.215.23
दुःखं विद्यादुपादानादभिमानाच्च वर्धते ।
त्यागात्तेभ्यो निरोधः स्यान्निरोधज्ञो विमुच्यते ॥ १२.२१५.२३ ॥
દુઃખ ઉપાદાન (આસક્તિ)થી થાય છે એમ જાણવું; અભિમાનથી તે વધે છે. તેમનો ત્યાગ કરવાથી નિરોધ થાય છે; નિરોધને જાણનાર મુક્ત થાય છે.
12.215.24
इन्द्रियाणां रजस्येव प्रलयप्रभवावुभौ ।
परीक्ष्य संचरेद्विद्वान्यथावच्छास्त्रचक्षुषा ॥ १२.२१५.२४ ॥
ઇન્દ્રિયોની ઉત્પત્તિ અને લય—બન્નેને જાણે રજ (ધૂળ)માં જોઈને, શાસ્ત્રરૂપી ચક્ષુથી યથાવત્ પરીક્ષા કરીને વિદ્વાને વર્તવું જોઈએ.
12.215.25
ज्ञानेन्द्रियाणीन्द्रियार्थान्नोपसर्पन्त्यतर्षुलम् ।
ज्ञानैश्च करणैर्देही न देहं पुननर्हति ॥ १२.२१५.२५ ॥
તૃષ્ણાહીન માણસ પાસે જ્ઞાનેન્દ્રિયો ઇન્દ્રિયવિષયો પાસે જતી નથી. જ્ઞાન અને સાધનોથી યુક્ત દેહી ફરી દેહને યોગ્ય બનતો નથી.