महाभारत · अध्याय 12.215
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.215.1
रजसा साध्यते मोहस्तमश्च भरतर्षभ ।
क्रोधलोभौ भयं दर्प एतेषां सादनाच्छुचिः ॥ १२.२१५.१ ॥
हे भरतश्रेष्ठा, रजोगुणाने मोह उत्पन्न होतो आणि तमोगुणानेही. क्रोध, लोभ, भय आणि दर्प यांचे दमन झाले की शुद्धी प्राप्त होते.
12.215.2
परमं परमात्मानं देवमक्षयमव्ययम् ।
विष्णुमव्यक्तसंस्थानं विदुस्तं देवसत्तमम् ॥ १२.२१५.२ ॥
परम, परमात्मा, अक्षय, अव्यय असा तो देव, अव्यक्त स्वरूप असलेला विष्णू, त्याला देवांमध्ये श्रेष्ठ म्हणून ते जाणतात.
12.215.3
तस्य मायापिनद्धाङ्गा ज्ञान भ्रष्टा निराशिषः ।
मानवा ज्ञानसंमोहात्ततः कामं प्रयान्ति वै ॥ १२.२१५.३ ॥
त्याच्या मायेने ज्यांचे अवयव बद्ध झाले आहेत, जे ज्ञानभ्रष्ट व निराशी आहेत, ते मानव ज्ञानसंमोहामुळे कामाकडे जातात.
12.215.4
कामात्क्रोधमवाप्याथ लोभमोहौ च मानवाः ।
मानदर्पावहंकारमहंकारात्ततः क्रियाः ॥ १२.२१५.४ ॥
कामामुळे मानव क्रोध प्राप्त करतो, मग लोभ व मोह; मान, दर्प आणि अहंकार. अहंकारामुळे मग क्रिया उत्पन्न होतात.
12.215.5
क्रियाभिः स्नेहसंबन्धः स्नेहाच्छोकमनन्तरम् ।
अथ दुःखसमारम्भा जराजन्मकृतक्षणाः ॥ १२.२१५.५ ॥
कर्मांमुळे स्नेहबंध निर्माण होतो; स्नेहामुळे नंतर शोक. मग दुःखाचा आरंभ होतो; जरा व जन्म त्याचे प्रसंग घडवतात.
12.215.6
जन्मतो गर्भवासं तु शुक्रशोणितसंभवम् ।
पुरीषमूत्रविक्लेदं शोणितप्रभवाविलम् ॥ १२.२१५.६ ॥
जन्मापूर्वी गर्भवास असतो; तो शुक्र व रक्तापासून उत्पन्न होतो, मलमूत्राने ओलसर आणि रक्तातून आलेला गढूळ असतो.
12.215.7
तृष्णाभिभूतस्तैर्वद्धस्तानेवाभिपरिप्लवन् ।
तथा नरकगर्तस्थस्तृष्णारज्जुभिराचितः।
पुण्यपापप्रणुन्नाङ्गो जायते स यथा कृमिः ॥ १२.२१५.७ ॥
तृष्णेने अभिभूत झालेला तो त्यांनीच बांधला जाऊन इकडेतिकडे भटकतो. नरकाच्या खड्ड्यात पडलेला, तृष्णेच्या दोरांनी घट्ट बांधलेला, पुण्यपापांनी प्रेरित अवयवांचा तो किड्याप्रमाणे जन्म घेतो.
12.215.8
मशकैर्मत्कुणैर्दष्टस्तथा चित्रवधार्दितः ।
नानाव्याधिभिराकीर्णः कथंचिद्यौवनं गतः ॥ १२.२१५.८ ॥
डास आणि ढेकणांनी चावलेला, अनेक प्रकारच्या यातनांनी पीडित, नाना रोगांनी वेढलेला, तो कसाबसा तारुण्यापर्यंत पोहोचतो.
12.215.9
कूर्मोत्सृजति भूयश्च रज्जुः स्वस्वमुखेप्सया ।
योषितं नरकं गृह्य जन्मकर्मवशानुगः ॥ १२.२१५.९ ॥
कासव पुन्हा सोडते, आणि दोरही आपापल्या मुखाच्या इच्छेने सोडते. स्त्रीला नरक मानून धरतो, जन्म आणि कर्माच्या वशाने अनुसरत.
12.215.10
पुरक्षेत्रनिमित्तं यद्दुःखं वक्तुं न शक्यते ।
कस्तत्र निन्दकश्चैव नरके पच्यते भृशम् ॥ १२.२१५.१० ॥
नगर आणि शेतांमुळे होणारे दुःख सांगता येत नाही. तेथे निंदा करणाराही नरकात अतिशय शिजवला जातो.
12.215.11
वार्धक्यमनुलङ्घेत तत्र कर्मारभेत्पुनः ।
भगवान्संस्तुतः पश्चात्किं प्रवक्ष्यामि ते भृशम् ॥ १२.२१५.११ ॥
वार्धक्य ओलांडावे; तेथे पुन्हा कर्म आरंभावे. भगवंताची स्तुती झाल्यानंतर तुला आणखी काय फार सांगू?
12.215.12
संसारतन्त्रवाहिन्यस्तत्र बुद्ध्येत योषितः ।
प्रकृत्याः क्षेत्रभूतास्ता नराः क्षेत्रज्ञलक्षणाः।
तस्मादेवाविशेषेण नरोऽतीयाद्विशेषतः ॥ १२.२१५.१२ ॥
तेथे स्त्रिया संसारतंत्राच्या वाहक आहेत हे जाणावे; त्या प्रकृती व क्षेत्ररूप आहेत, आणि पुरुष क्षेत्रज्ञाची लक्षणे असलेले आहेत. म्हणून माणसाने भेदभावाविना, विशेषतः, त्यांना ओलांडावे.
12.215.13
कृत्या ह्येता घोररूपा मोहयन्त्यविचक्षणान् ।
रजस्यन्तर्हिता मूर्तिरिन्द्रियाणां सनातनी ॥ १२.२१५.१३ ॥
ही भयंकर रूपाची कृत्या अविवेकी लोकांना मोहात पाडते. रजोगुणात लपलेली इंद्रियांची सनातन मूर्ती हीच आहे.
12.215.14
तस्मात्तर्षात्मकाद्रागाद्बीजाज्जायन्ति जन्तवः ।
स्वदेहजानस्वसंज्ञान्यद्वदङ्गात्कृमींस्त्यजेत्।
स्वसंज्ञानस्वकांस्तद्वत्सुतसंज्ञान्कृमींस्त्यजेत् ॥ १२.२१५.१४ ॥
म्हणून तृष्णामय रागाच्या बीजातून प्राणी जन्मतात. स्वदेहातून जन्मलेले, आपले नव्हेत असे मानले जाणारे कृमी जसे अवयवापासून दूर टाकावेत, तसेच आपले व पुत्र म्हटले जाणारे कृमीही त्यागावेत.
12.215.15
शुक्रतो रसतश्चैव देहाज्जायन्ति जन्तवः ।
स्वभावात्कर्मयोगाद्वा तानुपेक्षेत बुद्धिमान् ॥ १२.२१५.१५ ॥
शुक्र, रस आणि देहापासूनच प्राणी जन्मतात. स्वभावाने किंवा कर्मयोगाने उत्पन्न झालेल्या त्यांची बुद्धिमानाने उपेक्षा करावी.
12.215.16
रजस्तमसि पर्यस्तं सत्वं च रजसि स्थितम् ।
ज्ञानाधिष्ठानमज्ञानं बुद्ध्यंहंकारलक्षणम् ॥ १२.२१५.१६ ॥
रजस् व तमसात झाकोळलेले, रजसात स्थित असलेले सत्त्व हेच ज्ञानाचे अधिष्ठान आहे. अज्ञान हे बुद्धी व अहंकार या लक्षणांनी युक्त आहे.
12.215.17
तद्बीजं देहिनामाद्दुस्तद्बीजं जीवसंज्ञितम् ।
कर्मणा कालयुक्तेन संसारपरिवर्तनम् ॥ १२.२१५.१७ ॥
तेच देहधार्‍यांचे बीज आहे. ते बीज जीव म्हटले जाते. कर्म आणि काल यांच्याशी युक्त होऊन संसाराचे परिवर्तन घडते.
12.215.18
रमत्ययं यथा स्वप्ने मनसा देहवानिव ।
कर्मगर्भैर्गुणैर्देही गर्भे तदुपलभ्यते ॥ १२.२१५.१८ ॥
स्वप्नात मनाने देहधार्‍याप्रमाणे हा रमतो, तसाच कर्मगर्भ गुणांनी युक्त देहधारी गर्भात त्याच प्रकारे आढळतो.
12.215.19
कर्मणा बीजभूतेन चोद्यते यद्यदिन्द्रियम् ।
जायते तदहंकाराद्रागयुक्तेन चेतसा ॥ १२.२१५.१९ ॥
बीजरूप कर्मामुळे जी जी इंद्रिये प्रेरित होतात, ती अहंकारातून आणि रागयुक्त चित्तातून उत्पन्न होतात.
12.215.20
शब्दरागाच्छ्रोत्रमस्य जायते भावितात्मनः ।
रूपरागात्तथा चक्षुर्घ्राणं गन्धजिघृक्षया ॥ १२.२१५.२० ॥
शब्दावरील रागामुळे भावितात्म्याला श्रोत्र उत्पन्न होते; तसेच रूपावरील रागामुळे चक्षू, आणि गंध घेण्याच्या इच्छेने घ्राण उत्पन्न होते.
12.215.21
संस्पर्शेभ्यस्तथा वायुः प्राणापानव्यपाश्रयः ।
व्यानोदानौ समानश्च पञ्चधा देहयापनम् ॥ १२.२१५.२१ ॥
स्पर्शांमुळे तसाच वायू उत्पन्न होतो, जो प्राण आणि अपानावर अवलंबून असतो; व्यान, उदान आणि समान यांसह पाच प्रकारांनी देहाचे पालन होते.
12.215.22
संजातैर्जायते गात्रैः कर्मजैर्ब्रह्मणा वृतः ।
दुःखाद्यन्तैर्दुःखमध्यैर्नरः शारीरमानसैः ॥ १२.२१५.२२ ॥
कर्मांपासून जन्मलेल्या, ब्रह्मदेवाने आच्छादित केलेल्या अवयवांसह मनुष्य जन्मतो; आरंभी आणि अंती दुःख, मध्येही दुःख—शारीरिक आणि मानसिक.
12.215.23
दुःखं विद्यादुपादानादभिमानाच्च वर्धते ।
त्यागात्तेभ्यो निरोधः स्यान्निरोधज्ञो विमुच्यते ॥ १२.२१५.२३ ॥
दुःख उपादानामुळे होते हे जाणावे; अभिमानामुळे ते वाढते. त्यांचा त्याग केल्याने निरोध होतो; निरोध जाणणारा मुक्त होतो.
12.215.24
इन्द्रियाणां रजस्येव प्रलयप्रभवावुभौ ।
परीक्ष्य संचरेद्विद्वान्यथावच्छास्त्रचक्षुषा ॥ १२.२१५.२४ ॥
इंद्रियांची उत्पत्ती आणि लय—दोन्ही जणू रजात (धुळीत) पाहून, शास्त्ररूप डोळ्याने नीट तपासून विद्वानाने यथावत् वागावे.
12.215.25
ज्ञानेन्द्रियाणीन्द्रियार्थान्नोपसर्पन्त्यतर्षुलम् ।
ज्ञानैश्च करणैर्देही न देहं पुननर्हति ॥ १२.२१५.२५ ॥
तृष्णारहित पुरुषाकडे ज्ञानेंद्रिये इंद्रियविषयांकडे जात नाहीत. ज्ञान आणि साधनांनी युक्त देही पुन्हा देह धारण करण्यास पात्र होत नाही.