ਮਹਾਂਭਾਰਤ · ਅਧਿਆਇ 12.215
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.215.1
रजसा साध्यते मोहस्तमश्च भरतर्षभ ।
क्रोधलोभौ भयं दर्प एतेषां सादनाच्छुचिः ॥ १२.२१५.१ ॥
ਹੇ ਭਰਤਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਰਜੋਗੁਣ ਨਾਲ ਮੋਹ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤਮੋਗੁਣ ਨਾਲ ਵੀ। ਕ੍ਰੋਧ, ਲੋਭ, ਭੈ ਅਤੇ ਹੰਕਾਰ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
12.215.2
परमं परमात्मानं देवमक्षयमव्ययम् ।
विष्णुमव्यक्तसंस्थानं विदुस्तं देवसत्तमम् ॥ १२.२१५.२ ॥
ਪਰਮ, ਪਰਮਾਤਮਾ, ਅਕਸ਼ੈ, ਅਵਿਅਯ ਦੇਵ, ਅਵਿਅਕਤ ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਉਸ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੂੰ ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਜਾਣਦੇ ਹਨ।
12.215.3
तस्य मायापिनद्धाङ्गा ज्ञान भ्रष्टा निराशिषः ।
मानवा ज्ञानसंमोहात्ततः कामं प्रयान्ति वै ॥ १२.२१५.३ ॥
ਉਸਦੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਗ ਬੱਝੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਜੋ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਡਿੱਗੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਮਨੁੱਖ ਗਿਆਨ-ਮੋਹ ਕਾਰਨ ਕਾਮਨਾ ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
12.215.4
कामात्क्रोधमवाप्याथ लोभमोहौ च मानवाः ।
मानदर्पावहंकारमहंकारात्ततः क्रियाः ॥ १२.२१५.४ ॥
ਕਾਮ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਕ੍ਰੋਧ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਫਿਰ ਲੋਭ ਅਤੇ ਮੋਹ; ਮਾਨ, ਦਰਪ ਅਤੇ ਹੰਕਾਰ। ਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਫਿਰ ਕਰਮ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
12.215.5
क्रियाभिः स्नेहसंबन्धः स्नेहाच्छोकमनन्तरम् ।
अथ दुःखसमारम्भा जराजन्मकृतक्षणाः ॥ १२.२१५.५ ॥
ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਸਨੇਹ ਦਾ ਬੰਧਨ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਸਨੇਹ ਤੋਂ ਫਿਰ ਸ਼ੋਕ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੁੱਖ ਦੇ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਬੁਢਾਪਾ ਅਤੇ ਜਨਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੌਕੇ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ।
12.215.6
जन्मतो गर्भवासं तु शुक्रशोणितसंभवम् ।
पुरीषमूत्रविक्लेदं शोणितप्रभवाविलम् ॥ १२.२१५.६ ॥
ਜਨਮ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕੁੱਖ ਦਾ ਵਾਸ ਹੈ; ਉਹ ਸ਼ੁਕਰ ਅਤੇ ਖੂਨ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਮਲ-ਮੂਤਰ ਨਾਲ ਗਿੱਲਾ ਅਤੇ ਖੂਨ ਤੋਂ ਗੰਦਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
12.215.7
तृष्णाभिभूतस्तैर्वद्धस्तानेवाभिपरिप्लवन् ।
तथा नरकगर्तस्थस्तृष्णारज्जुभिराचितः।
पुण्यपापप्रणुन्नाङ्गो जायते स यथा कृमिः ॥ १२.२१५.७ ॥
ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨਾਲ ਵੱਸ ਹੋਇਆ ਉਹ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਬੰਧਨਾਂ ਵਿੱਚ ਬੱਝਾ ਇਧਰ-ਉਧਰ ਭਟਕਦਾ ਹੈ। ਨਰਕ ਦੇ ਟੋਏ ਵਿੱਚ ਪਿਆ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੀਆਂ ਰੱਸੀਆਂ ਨਾਲ ਕੱਸਿਆ ਹੋਇਆ, ਪੁੰਨ ਅਤੇ ਪਾਪ ਦੁਆਰਾ ਚਲਾਏ ਅੰਗਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਕੀੜੇ ਵਾਂਗ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
12.215.8
मशकैर्मत्कुणैर्दष्टस्तथा चित्रवधार्दितः ।
नानाव्याधिभिराकीर्णः कथंचिद्यौवनं गतः ॥ १२.२१५.८ ॥
ਮੱਛਰਾਂ ਅਤੇ ਖਟਮਲਾਂ ਨੇ ਡੰਗਿਆ, ਤਰ੍ਹਾਂ-ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਸ਼ਟਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਕਈ ਰੋਗਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਉਹ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਵਾਨੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ।
12.215.9
कूर्मोत्सृजति भूयश्च रज्जुः स्वस्वमुखेप्सया ।
योषितं नरकं गृह्य जन्मकर्मवशानुगः ॥ १२.२१५.९ ॥
ਕੱਛੂ ਫੇਰ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਰੱਸੀ ਵੀ ਆਪੋ-ਆਪਣੇ ਮੂੰਹ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਛੱਡ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਨਰਕ ਸਮਝ ਕੇ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਨਮ ਅਤੇ ਕਰਮ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਚੱਲਦਾ ਹੋਇਆ।
12.215.10
पुरक्षेत्रनिमित्तं यद्दुःखं वक्तुं न शक्यते ।
कस्तत्र निन्दकश्चैव नरके पच्यते भृशम् ॥ १२.२१५.१० ॥
ਨਗਰ ਅਤੇ ਖੇਤ ਦੇ ਕਾਰਨ ਜੋ ਦੁੱਖ ਹੈ, ਉਹ ਦੱਸਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਉੱਥੇ ਨਿੰਦਕ ਵੀ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਪਕਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.215.11
वार्धक्यमनुलङ्घेत तत्र कर्मारभेत्पुनः ।
भगवान्संस्तुतः पश्चात्किं प्रवक्ष्यामि ते भृशम् ॥ १२.२१५.११ ॥
ਬੁਢਾਪੇ ਨੂੰ ਲੰਘ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਫੇਰ ਕਰਮ ਆਰੰਭ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਉਸਤਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਤੈਨੂੰ ਹੋਰ ਕੀ ਬਹੁਤ ਕਹਾਂ?
12.215.12
संसारतन्त्रवाहिन्यस्तत्र बुद्ध्येत योषितः ।
प्रकृत्याः क्षेत्रभूतास्ता नराः क्षेत्रज्ञलक्षणाः।
तस्मादेवाविशेषेण नरोऽतीयाद्विशेषतः ॥ १२.२१५.१२ ॥
ਉੱਥੇ ਇਸਤਰੀਆਂ ਸੰਸਾਰ-ਤੰਤਰ ਨੂੰ ਵਹਿਣ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ, ਇਹ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਖੇਤਰ-ਰੂਪ ਹਨ, ਅਤੇ ਪੁਰਸ਼ ਖੇਤਰਜ್ಞ ਦੇ ਲੱਛਣਾਂ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਭੇਦ ਦੇ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.215.13
कृत्या ह्येता घोररूपा मोहयन्त्यविचक्षणान् ।
रजस्यन्तर्हिता मूर्तिरिन्द्रियाणां सनातनी ॥ १२.२१५.१३ ॥
ਇਹ ਭਿਆਨਕ ਰੂਪ ਵਾਲੀਆਂ ਕ੍ਰਿਤਿਆਂ ਅਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਮੋਹ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਰਜੋਗੁਣ ਵਿੱਚ ਛਿਪੀ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੀ ਸਨਾਤਨ ਮੂਰਤੀ ਇਹੀ ਹੈ।
12.215.14
तस्मात्तर्षात्मकाद्रागाद्बीजाज्जायन्ति जन्तवः ।
स्वदेहजानस्वसंज्ञान्यद्वदङ्गात्कृमींस्त्यजेत्।
स्वसंज्ञानस्वकांस्तद्वत्सुतसंज्ञान्कृमींस्त्यजेत् ॥ १२.२१५.१४ ॥
ਇਸ ਲਈ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ-ਰੂਪ ਰਾਗ ਦੇ ਬੀਜ ਤੋਂ ਜੀਵ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਜਨਮੇ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਨਹੀਂ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ, ਕੀੜਿਆਂ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਅੰਗ ਤੋਂ ਤਿਆਗਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣਿਆਂ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਕਹਾਉਣ ਵਾਲੇ ਕੀੜਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਤਿਆਗਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.215.15
शुक्रतो रसतश्चैव देहाज्जायन्ति जन्तवः ।
स्वभावात्कर्मयोगाद्वा तानुपेक्षेत बुद्धिमान् ॥ १२.२१५.१५ ॥
ਸ਼ੁਕਰ ਅਤੇ ਰਸ ਤੋਂ, ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਹੀ ਜੀਵ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਸੁਭਾਵ ਜਾਂ ਕਰਮ-ਯੋਗ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਉਪੇਖਿਆ ਕਰੇ।
12.215.16
रजस्तमसि पर्यस्तं सत्वं च रजसि स्थितम् ।
ज्ञानाधिष्ठानमज्ञानं बुद्ध्यंहंकारलक्षणम् ॥ १२.२१५.१६ ॥
ਰਜ ਅਤੇ ਤਮ ਵਿੱਚ ਢਕਿਆ, ਰਜ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਸੱਤਵ ਗਿਆਨ ਦਾ ਅਧਾਰ ਹੈ। ਅਗਿਆਨ ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਹੰਕਾਰ ਦੇ ਲੱਛਣਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ।
12.215.17
तद्बीजं देहिनामाद्दुस्तद्बीजं जीवसंज्ञितम् ।
कर्मणा कालयुक्तेन संसारपरिवर्तनम् ॥ १२.२१५.१७ ॥
ਉਹੀ ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਦਾ ਬੀਜ ਹੈ। ਉਸ ਬੀਜ ਨੂੰ ਜੀਵ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਰਮ ਅਤੇ ਕਾਲ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਪਰਿਵਰਤਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
12.215.18
रमत्ययं यथा स्वप्ने मनसा देहवानिव ।
कर्मगर्भैर्गुणैर्देही गर्भे तदुपलभ्यते ॥ १२.२१५.१८ ॥
ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਮਨ ਨਾਲ ਦੇਹਧਾਰੀ ਵਾਂਗ ਇਹ ਰਮਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਮ-ਗਰਭ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਦੇਹਧਾਰੀ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਉਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.215.19
कर्मणा बीजभूतेन चोद्यते यद्यदिन्द्रियम् ।
जायते तदहंकाराद्रागयुक्तेन चेतसा ॥ १२.२१५.१९ ॥
ਬੀਜ ਰੂਪ ਕਰਮ ਨਾਲ ਜੋ ਜੋ ਇੰਦਰੀ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਹੰਕਾਰ ਅਤੇ ਰਾਗ-ਯੁਕਤ ਮਨ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
12.215.20
शब्दरागाच्छ्रोत्रमस्य जायते भावितात्मनः ।
रूपरागात्तथा चक्षुर्घ्राणं गन्धजिघृक्षया ॥ १२.२१५.२० ॥
ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਰਾਗ ਤੋਂ ਭਾਵਿਤਾਤਮਾ ਦਾ ਸ੍ਰੋਤ੍ਰ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੂਪ ਦੇ ਰਾਗ ਤੋਂ ਚੱਖੂ ਅਤੇ ਗੰਧ ਗ੍ਰਹਿਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਤੋਂ ਘ੍ਰਾਣ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
12.215.21
संस्पर्शेभ्यस्तथा वायुः प्राणापानव्यपाश्रयः ।
व्यानोदानौ समानश्च पञ्चधा देहयापनम् ॥ १२.२१५.२१ ॥
ਸਪਰਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਾਯੂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਪ੍ਰਾਣ ਅਤੇ ਅਪਾਨ ਦੇ ਆਸਰੇ ਹੈ; ਵਿਆਨ, ਉਦਾਨ ਅਤੇ ਸਮਾਨ ਵੀ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੰਜ ਪ੍ਰਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਦੇਹ ਚਲਦੀ ਹੈ।
12.215.22
संजातैर्जायते गात्रैः कर्मजैर्ब्रह्मणा वृतः ।
दुःखाद्यन्तैर्दुःखमध्यैर्नरः शारीरमानसैः ॥ १२.२१५.२२ ॥
ਕਰਮ ਤੋਂ ਜਨਮੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਅੰਗਾਂ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਆਦਿ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ, ਵਿਚਕਾਰ ਵੀ ਦੁੱਖ—ਸਰੀਰਕ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ।
12.215.23
दुःखं विद्यादुपादानादभिमानाच्च वर्धते ।
त्यागात्तेभ्यो निरोधः स्यान्निरोधज्ञो विमुच्यते ॥ १२.२१५.२३ ॥
ਦੁੱਖ ਉਪਾਦਾਨ (ਲਗਾਵ) ਤੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਇਹ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਇਹ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਤਿਆਗ ਨਾਲ ਨਿਰੋਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਨਿਰੋਧ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਮੁਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
12.215.24
इन्द्रियाणां रजस्येव प्रलयप्रभवावुभौ ।
परीक्ष्य संचरेद्विद्वान्यथावच्छास्त्रचक्षुषा ॥ १२.२१५.२४ ॥
ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਅਤੇ ਲਯ—ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਰਜ (ਧੂੜ) ਵਿੱਚ ਵੇਖ ਕੇ, ਸ਼ਾਸਤਰ-ਰੂਪੀ ਅੱਖ ਨਾਲ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਖ ਕੇ ਵਿਦਵਾਨ ਨੂੰ ਵਿਚਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.215.25
ज्ञानेन्द्रियाणीन्द्रियार्थान्नोपसर्पन्त्यतर्षुलम् ।
ज्ञानैश्च करणैर्देही न देहं पुननर्हति ॥ १२.२१५.२५ ॥
ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾਹੀਣ ਮਨੁੱਖ ਕੋਲ ਗਿਆਨੇਂਦਰੀਆਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਕੋਲ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀਆਂ। ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਸਾਧਨਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਦੇਹੀ ਮੁੜ ਦੇਹ ਲਈ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।