મહાભારત · અધ્યાય 12.216
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.216.1
अत्रोपायं प्रवक्ष्यामि यथावच्छास्त्रचक्षुषा ।
तत्त्वज्ञानाच्चरन्राजन्प्राप्नुयात्परमां गतिम् ॥ १२.२१६.१ ॥
અહીં શાસ્ત્રરૂપી ચક્ષુથી યથાવત્ ઉપાય હું કહીશ. હે રાજન્, તત્ત્વજ્ઞાનથી આચરણ કરનાર પરમ ગતિ પામે છે.
12.216.2
सर्वेषामेव भूतानां पुरुषः श्रेष्ठ उच्यते ।
पुरुषेभ्यो द्विजानाहुर्द्विजेभ्यो मन्त्रदर्शिनः ॥ १२.२१६.२ ॥
સર્વ ભૂતોમાં પુરુષ શ્રેષ્ઠ કહેવાય છે. પુરુષોમાં દ્વિજોને અને દ્વિજોમાં મંત્રદ્રષ્ટાઓને શ્રેષ્ઠ કહે છે.
12.216.3
सर्वभूतात्मभूतास्ते सर्वज्ञाः सर्वदर्शिनः ।
ब्राह्मणा वेदशास्त्रज्ञास्तत्त्वार्थगतनिश्चयाः ॥ १२.२१६.३ ॥
તેઓ સર્વ ભૂતોના આત્મસ્વરૂપ, સર્વજ્ઞ અને સર્વદર્શી છે. વેદ અને શાસ્ત્ર જાણનારા બ્રાહ્મણો, તત્ત્વાર્થમાં નિશ્ચયવાળા.
12.216.4
नेत्रहीनो यथा ह्येकः कृच्छ्राणि लभतेऽध्वनि ।
ज्ञानहीनस्तथा लोके तस्माज्ज्ञानविदोऽधिकाः ॥ १२.२१६.४ ॥
જેમ આંધળો માણસ માર્ગમાં કષ્ટ પામે, તેમ જગતમાં જ્ઞાનહીન માણસ. તેથી જ્ઞાનીઓ અધિક છે.
12.216.5
तांस्तानुपासते धर्मान्धर्मकामा यथागमम् ।
न त्वेषामर्थसामान्यमन्तरेण गुणानिमान् ॥ १२.२१६.५ ॥
ધર્મના કામી લોકો આગમ અનુસાર તે તે ધર્મોનું સેવન કરે છે; પરંતુ તેમના સામાન્ય અર્થ વિના આ ગુણો (પ્રાપ્ત થતા નથી).
12.216.6
वाग्देहमनसां शौचं क्षमा सत्यं धृतिः स्मृतिः ।
सर्वधर्मेषु धर्मज्ञा ज्ञापयन्ति गुणाञ्छुभान् ॥ १२.२१६.६ ॥
વાણી, શરીર અને મનની શુદ્ધિ, ક્ષમા, સત્ય, ધૃતિ, સ્મૃતિ — સર્વ ધર્મોમાં ધર્મજ્ઞો આ શુભ ગુણો જણાવે છે.
12.216.7
यदिदं ब्रह्मणो रूपं ब्रह्मंचर्यमिति स्मृतम् ।
परं तत्सर्वधर्मेभ्यस्तेन यान्ति परां गतिम् ॥ १२.२१६.७ ॥
આ બ્રહ્મચર્ય બ્રહ્મનું સ્વરૂપ કહેવાયું છે. તે સર્વ ધર્મોથી શ્રેષ્ઠ છે; તેના દ્વારા લોકો પરમ ગતિ પામે છે.
12.216.8
लिङ्गसंयोगहीनं यच्छब्दस्पर्शविवर्जितम् ।
श्रोत्रेण श्रवणं चैव चक्षुषा चैव दर्शनम् ॥ १२.२१६.८ ॥
જે લિંગસંયોગથી રહિત, શબ્દ-સ્પર્શથી મુક્ત છે, તે કાનથી શ્રવણ અને આંખથી દર્શન પણ છે.
12.216.9
वाक्संभाषाप्रवृत्तं यत्तन्मनः परिवर्जितम् ।
बुद्ध्या चाध्यवसीयीत ब्रह्मचर्यमकल्मषम् ॥ १२.२१६.९ ॥
વાત અને સંવાદમાં લાગેલું મન છોડવું જોઈએ; અને બુદ્ધિથી નિર્મળ બ્રહ્મચર્યનો નિશ્ચય કરવો જોઈએ.
12.216.10
सम्यग्वृत्तिर्ब्रह्मलोकं प्राप्नुयान्मध्यमः सुरान् ।
द्विजाग्र्यो जायते विद्वान्कन्यसीं वृत्तिमास्थितः ॥ १२.२१६.१० ॥
સમ્યક આચરણવાળો બ્રહ્મલોક પામે; મધ્યમ દેવોને પામે; શ્રેષ્ઠ દ્વિજ વિદ્વાન થઈને જન્મે છે, ઉત્તમ આચરણ અપનાવીને.
12.216.11
सुदुष्करं ब्रह्मचर्यमुपायं तत्र मे शृणु ।
संप्रदीप्तमुदीर्णं च निगृह्णीयाद्द्विजो मनः ॥ १२.२१६.११ ॥
બ્રહ્મચર્ય અત્યંત દુષ્કર છે; તેનો ઉપાય મારી પાસેથી સાંભળો. દ્વિજે પ્રજ્વલિત અને ઊછળતા મનનો નિગ્રહ કરવો.
12.216.12
योषितां न कथा श्राव्या न निरीक्ष्या निरम्बराः ।
कथंचिद्दर्शनादासां दुर्बलानां विशेद्रजः ॥ १२.२१६.१२ ॥
સ્ત્રીઓની વાત સાંભળવી ન જોઈએ; વસ્ત્રરહિત સ્ત્રીઓને જોવી ન જોઈએ; કોઈ પણ રીતે તેમના દર્શનથી દુર્બળોમાં રજોગુણ પ્રવેશે છે.
12.216.13
रागोत्पन्नश्चेरत्कृच्छ्रमह्नस्त्रिः प्रविशेदपः ।
मग्नस्त्वप्स्वेव मनसा त्रिर्जपेदघमर्षणम् ॥ १२.२१६.१३ ॥
રાગથી ઉત્પન્ન થાય તો દિવસમાં ત્રણ વાર પાણીમાં પ્રવેશ કરવો; પાણીમાં ડૂબીને મનથી ત્રણ વાર અઘમર્ષણ જપવું.
12.216.14
पाप्मानं निर्दहेदेवमन्तर्भूतरजोमयम् ।
ज्ञानयुक्तेन मनसा संततेन विचक्षणः ॥ १२.२१६.१४ ॥
આ રીતે વિચક્ષણ પુરુષે અંદર રહેલા રજોગુણજન્ય પાપને જ્ઞાનયુક્ત, સતત મનથી બાળવું.
12.216.15
कुणपामेध्यसंयुक्तं यद्वदच्छिद्रबन्धनम् ।
तद्वद्देहगतं विद्यादात्मानं देहबन्धनम् ॥ १२.२१६.१५ ॥
શબ અને અશુચિથી યુક્ત છિદ્રરહિત બંધનની જેમ, દેહમાં રહેલા આત્માને દેહનું બંધન જાણવું.
12.216.16
अमेध्यपूर्णं यद्भाण्डं श्लेष्मान्तकलिलावृतम् ।
नेच्छते वीक्षितुं भाण्डं कुतः स्प्रष्टुं प्रवर्तते ॥ १२.२१६.१६ ॥
અશુચિથી ભરેલું, કફ અને મળથી ઢંકાયેલું વાસણ જોવાની પણ ઇચ્છા થતી નથી; તો તેને સ્પર્શવાની પ્રવૃત્તિ કેવી રીતે થાય?
12.216.17
देहभाण्डं मलैः पूर्णं बहिः स्वेदजलावृतम् ।
बीभत्सं नरनारीणां ज्ञानिनां नरकं मतम् ॥ १२.२१६.१७ ॥
દેહરૂપી વાસણ મળથી ભરેલું છે અને બહારથી પરસેવા તથા પાણીથી ઢંકાયેલું છે; સ્ત્રી-પુરુષોનો આ ઘૃણાસ્પદ દેહ જ્ઞાનીઓ માટે નરક મનાય છે.
12.216.18
छिद्रकुम्भो यथा स्रावं सृजते तद्गतं दृढम् ।
अन्तस्यं स्रंसते तद्वज्जलं देहेषु देहिनाम् ॥ १२.२१६.१८ ॥
છિદ્રવાળું ઘડું અંદરનું પાણી જેમ ટપકાવે છે, તેમ દેહધારીઓના શરીરમાં અંદરનું જળ વહી જાય છે.
12.216.19
श्लेष्माश्रुमूत्रकलिलं पुरीषं शुक्लमेव च ।
कफजालविनिर्यासः सरसश्चित्त मुञ्चय ॥ १२.२१६.१९ ॥
કફ, આંસુ, મૂત્ર, કીચડ, મળ અને શુક્ર, તથા કફજાળમાંથી ઝરતો રસ — હે ચિત્ત, એ છોડી દે.
12.216.20
वातपित्तकफान्रक्तं त्वङ्भांसं स्नायुमस्थि च ।
मज्जां देहं सिराजालैस्तर्पयन्ति रसा नृणाम् ॥ १२.२१६.२० ॥
વાત, પિત્ત, કફ, રક્ત, ત્વચા, માંસ, સ્નાયુ, અસ્થિ અને મજ્જા — માણસોના આ દેહને રસો શિરાજાળ દ્વારા તૃપ્ત કરે છે.
12.216.21
दश विद्याद्धमन्योऽत्र पञ्चेन्द्रियगुणावहाः ।
याभिः सूक्ष्माः प्रजायन्ते धमन्योऽन्याः सहस्रशः ॥ १२.२१६.२१ ॥
અહીં દસ ધમનીઓ જાણો, જે પાંચ ઇન્દ્રિયોના ગુણો વહન કરે છે; જેમાંથી હજારો સૂક્ષ્મ ધમનીઓ ઉત્પન્ન થાય છે.
12.216.22
एवमेताः सिरा नद्यो रसोदा देहसागरम् ।
तर्पयन्ति यथाकालमापगा इव सागरम् ॥ १२.२१६.२२ ॥
એ રીતે આ શિરાઓ રસવાહિની નદીઓ છે; તે દેહસાગરને યથાકાળે તૃપ્ત કરે છે, જેમ નદીઓ સાગરને ભરે છે.
12.216.23
मध्ये च हृदयस्यैका सिरा तत्र मनोवहा ।
शुक्रं संकल्पजं नॄणां सर्वगात्रैर्विमुञ्चति ॥ १२.२१६.२३ ॥
હૃદયની મધ્યમાં એક શિરા છે; તે મનને વહન કરે છે; ત્યાંથી માણસોનો સંકલ્પજ શુક્ર સર્વ અંગોમાં છોડાય છે.
12.216.24
सर्वगात्रप्रतायिन्यस्तस्या ह्यनुगताः सिराः ।
नेत्रयोः प्रतिपद्यन्ते वहन्त्यस्तैजसं गुणम् ॥ १२.२१६.२४ ॥
સર્વ અંગોમાં ફેલાયેલી તેની અનુગામી શિરાઓ આંખો સુધી પહોંચે છે; તેઓ તેજસ ગુણ વહન કરે છે.
12.216.25
पयस्यन्तर्हितं सर्पिर्यद्वन्निर्मथ्यते खजैः ।
शुक्रं निर्मथ्यते तद्वद्देहसंकल्पजैः खजैः ॥ १२.२१६.२५ ॥
દૂધમાં છુપાયેલું ઘી જેમ ખજો (છિદ્રમાર્ગો) વડે મથાઈને બહાર કઢાય છે, તેમ દેહસંકલ્પથી જન્મેલા ખજો વડે શુક્ર મથાઈને બહાર કઢાય છે.
12.216.26
स्वप्नेऽप्येवं यथाऽभ्येति मनः संकल्पजं रजः ।
शुक्रमस्पर्शजं देहात्सृजन्त्यस्य मनोवहाः ॥ १२.२१६.२६ ॥
સ્વપ્નમાં પણ એ રીતે મનના સંકલ્પથી જન્મેલું રજસ જાગે છે; એના મનોવાહી નાડીઓ સ્પર્શ વગર જન્મેલું શુક્ર શરીરમાંથી બહાર કાઢે છે.
12.216.27
महर्षिर्भगवानत्रिर्वेद तच्छ्रुक्रसंभवम् ।
नृबीजमिन्द्रदैवत्यं तस्मादिन्द्रियमुच्यते ॥ १२.२१६.२७ ॥
મહર્ષિ ભગવાન અત્રિએ શુક્રથી ઉત્પન્ન થતું એ તત્ત્વ જાણ્યું. મનુષ્યબીજનું દેવતા ઇન્દ્ર છે; તેથી તેને 'ઇન્દ્રિય' કહે છે.
12.216.28
ये वै शुक्रगतिं विद्युर्भूतसंकरकारिकाम् ।
विरागा दग्धदोषास्ते नाप्नुयुर्देहसंभवम् ॥ १२.२१६.२८ ॥
જીવોના મિશ્રણનું કારણ એવી શુક્રની ગતિને જે જાણે છે, તેઓ વૈરાગ્યવાન અને દોષો બળેલા થઈ દેહમાં જન્મ પામતા નથી.
12.216.29
गुणानां साम्यमागम्य मनसैव मनोवहम् ।
देहकर्म नुदन्प्राणानन्तकाले विमुच्यते ॥ १२.२१६.२९ ॥
ગુણોની સમતા પામીને, મન વડે જ મનોવાહી નાડી, દેહકર્મ અને પ્રાણોને દૂર કરીને અંતકાળે મુક્ત થાય છે.
12.216.30
भविता मनसो ज्ञानं मन एव प्रजायते ।
ज्योतिष्मद्विरजो नित्यं मन्त्रसिद्धं महात्मनाम् ॥ १२.२१६.३० ॥
મનનું જ્ઞાન થશે; મન જ ઉત્પન્ન થાય છે. મહાત્માઓનું મન તેજસ્વી, રજોગુણરહિત, સદા મંત્રસિદ્ધ હોય છે.
12.216.31
तस्मात्तदभिघाताय कर्म कुर्यादकल्मषम् ।
देहबीजं समुत्पन्नमस्मित्कर्मणि विद्यते ॥ १२.२१६.३१ ॥
તેથી તેના નાશ માટે નિર્મળ કર્મ કરવું; આ કર્મમાં દેહબીજ ઉત્પન્ન થઈને વિદ્યમાન રહે છે.
12.216.32
न स्मरेन्न प्रयुञ्जीत ज्ञानी तत्कर्म बुद्धिमान् ।
रजस्तमश्च हित्वेह न तिर्यग्गतिमाप्नुयात् ॥ १२.२१६.३२ ॥
જ્ઞાની અને બુદ્ધિમાન પુરુષે તે કર્મનું સ્મરણ ન કરવું અને તેનો પ્રયોગ ન કરવો; અહીં રજસ અને તમસ છોડીને તે તિર્યગ્ગતિ પામતો નથી.
12.216.33
तरुणाधिगतं ज्ञानं जरादुर्बलतां गतम् ।
विपक्वबुद्धिः कालेन आदत्ते मानसं बलम् ॥ १२.२१६.३३ ॥
યૌવનમાં મેળવેલું જ્ઞાન ઘડપણની નિર્બળતા પામે છે; સમયથી પરિપક્વ બુદ્ધિવાળો પુરુષ મનનું બળ ગ્રહણ કરે છે.
12.216.34
एव पुत्रकलत्रेषु ज्ञातिसंबन्धिबन्धुषु ।
आदत्ते हृदये कामं व्याध्यादिभिरभिप्लुतः ॥ १२.२१६.३४ ॥
એ જ રીતે પુત્રો, પત્ની, જ્ઞાતિ, સંબંધી અને બંધુઓ પ્રત્યે હૃદયમાં કામના ધારણ કરે છે; રોગ વગેરેથી ઘેરાયેલો.
12.216.35
यतस्ततः परिपतन्नविन्दन्सुखमण्वपि ।
बहुदुःखसमापन्नः पश्चान्निर्वेदमास्थितः।
ज्ञानवृक्षं समाश्रित्य पश्चान्निर्वृतिमश्नुते ॥ १२.२१६.३५ ॥
અહીં-ત્યાં ભટકીને, લેશમાત્ર પણ સુખ ન મેળવીને, ઘણાં દુઃખોથી ઘેરાયેલો તે પછી વૈરાગ્ય પામે છે; જ્ઞાનવૃક્ષનો આશ્રય લઈને પછી શાંતિ પામે છે.
12.216.36
सुदुर्गमिव पन्थानमतीत्य गुणबन्धनम् ।
यथा पश्येत्तथा दोषानतीत्यामृतमश्नुते ॥ १२.२१६.३६ ॥
અતિ દુર્ગમ માર્ગ જેવા ગુણબંધનને ઓળંગીને; દોષોને જોઈને તેમને ઓળંગીને અમૃત પામે છે.